సుందరకాండ - పంచత్రింశ సర్గః (శ్రీరామ రూప గుణ వర్ణన)
తాం తు రామకథాం శ్రుత్వా వైదేహీ వానరర్షభాత్ |
ఉవాచ వచనం సాంత్వ మిదం మథురయా గిరః || ౧ ||
క్వతే రామేణ సంసర్గః కథం జానాసి లక్ష్మణమ్ |
వానరాణాం నరాణం చ కథామాసీత్ సమాగమః || ౨ ||
యాని రామస్య లింగాని లక్ష్మణస్య చ వానర |
తాని భూయః సమాచక్ష్వ న మాం శోకః సమావిశేత్ || ౩ ||
కీదృశం తస్య సంస్థానం రూపం రామస్య కీదృశం |
కథ మూరూ కథం బాహూ లక్ష్మణస్య చ శంస మే || ౪ ||
ఏవముక్తస్తు వైదేహ్యా హనుమాన్మారుతాత్మజః |
తతో రామం యథా తత్త్వ మాఖ్యాతుముపచక్రమే || ౫ ||
జానంతీ బత దిష్ట్యా మాం వైదేహి పరిపృచ్ఛసి |
భర్తుః కమల పత్రాక్షి సంస్థానం లక్ష్మణస్య చ || ౬ ||
యాని రామస్య చిహ్నాని లక్ష్మణస్య చ యాని వై |
లక్షితాని విశాలాక్షీ వదతః శ్రుణు తాని మే || ౭ ||
రామః కమలపత్రాక్షః సర్వసత్వమనోహరః |
రూపదాక్షిణ్య సంపన్నః ప్రసూతే జనకాత్మజే || 8 ||
తేజసాఽఽదిత్య సంకాశః క్షమయా పృథివీ సమః |
బృహస్పతి సమో బుద్ద్యా యశసా వాసవోపమః || ౯ ||
రక్షితా జీవలోకస్య స్వజన స్యాభిరక్షితా |
రక్షితా స్వస్య వృత్తస్య ధర్మస్య చ పరంతపః || ౧౦ ||
రామోభామిని లోకస్య చాతుర్వర్ణస్య రక్షితా |
మర్యాదానాం చ లోకస్య కర్తా కారయితా చ సః || ౧౧ ||
అర్చిష్మా నర్చితోఽత్యర్థం బ్రహ్మచర్యవ్రతే స్థితః |
సాధూనాం ఉపకారజ్ఞః ప్రచారజ్ఞః శ్చ కర్మణామ్ || ౧౨ ||
రాజవిద్యా వినీతశ్చ బ్రాహ్మణనాముపాసితా |
శ్రుతవాన్ శీలసంపన్నో వినీతశ్చ పరంతప || ౧౩ ||
యజుర్వేద వినీతశ్చ వేదవిద్భిః సుపూజితః |
ధనుర్వేదేచ వేదేషు వేదాంగేషు చ నిష్ఠితః || ౧౪ ||
విపులాంసో మహాబాహుః కంబుగ్రీవః శుభాననః |
గూఢజత్రుః సుతామ్రాక్షో రామో దేవి జనైశ్రుతః || ౧౫ ||
దుందుభి స్వన నిర్ఘోషః స్నిగ్ధవర్ణః ప్రతాపవాన్ |
సమ స్సమవిభక్తాంగో వర్ణం శ్యామం సమాశ్రితః || ౧౬ ||
త్రిస్థిరః త్రిప్రలంబశ్చ త్రిసమః త్రిషుచోన్నతః |
త్రితామ్ర త్రిషు చ స్నిగ్ధో గంభీర త్రిషు నిత్యశః || ౧౭ ||
త్రివలీవాం స్త్ర్యవనతః చతుర్వ్యంగః త్రిశీర్షవాన్ |
చతుష్కలః చతుర్లేఖః చతుష్కిష్కుః చతుస్సమః || ౧౮ ||
చతుర్దశ సమద్వంద్వః చతుర్దంష్ట్రః చతుర్గతిః |
మహోష్ఠహనునాసశ్చ పంచస్నిగ్ధోఽష్టవంశవాన్ || ౧౯ ||
దశపద్మో దశబృహ త్త్రిభిర్వ్యాప్తో ద్విశుక్లవాన్ |
షడున్నతో నవతనుః త్రిభిర్వ్యాప్నోతి రాఘవః || ౨౦ ||
సత్యధర్మపరః శ్రీమాన్ సంగ్రహానుగ్రహే రతః |
దేశకాలవిభాగజ్ఞః సర్వలోకప్రియం వదః || ౨౧ ||
భ్రాతా చ తస్య ద్వైమాత్ర సౌమిత్రి రపరాజితః |
అనురాగేణ రూపేణ గుణైశ్చైవ తథావిథః || ౨౨ ||
తావుభౌ నరశార్దూలౌ త్వద్దర్శనసముత్సుకౌ |
విచిన్వంతౌ మహీం కృత్స్నాం అస్మాభిరభిసంగతౌ || ౨౩ ||
త్వామేవ మార్గమాణౌ తౌ విచరంతౌ వసుంధరామ్ |
దదర్శతు ర్మృగపతిం పూర్వజేనావరోపితమ్ || ౨౪ ||
ఋశ్యమూకస్య పృష్ఠే తు బహుపాదపసంకులే |
భ్రాతుర్భయార్తమాసీనం సుగ్రీవం ప్రియదర్శనమ్ || ౨౫ ||
వయం తు హరిరాజం తం సుగ్రీవం సత్యసంగరమ్ |
పరిచర్యాస్మహే రాజ్యాత్ పూర్వజేనావరోపితమ్ || ౨౬ ||
తతస్తౌ చీరవసనౌ ధనుః ప్రవరపాణినౌ |
ఋశ్యమూకస్య శైలస్య రమ్యం దేశముపాగతౌ || ౨౭ ||
స తౌ దృష్ట్వా నరవ్యాఘ్రౌ ధన్వినౌ వానరర్షభ |
అవప్లుతో గిరేస్తస్య శిఖరం భయమోహితః || ౨8 ||
తతః స శిఖరే తస్మిన్ వానరేంద్రో వ్యవస్థితః |
తయోః సమీపం మామేవ ప్రేషయామాస సత్వరమ్ || ౨౯ ||
తావహం పురుషవ్యాఘ్రౌ సుగ్రీవ వచనాత్ప్రభూ |
రూపలక్షణసంపన్నౌ కృతాంజలిరుపస్థితః || ౩౦ ||
తౌ పరిజ్ఞాతతత్వార్థౌ మయా ప్రీతిసమన్వితౌ |
పృష్ఠమారోప్య తం దేశం ప్రాపితౌ పురుషర్షభౌ || ౩౧ ||
నివేదితౌ చ తత్త్వేన సుగ్రీవాయ మహాత్మనే |
తయోరన్యోఽన్య సల్లపాద్భృశం ప్రీతి రజాయత || ౩౨ ||
తతస్తౌ ప్రీతిసంపన్నౌ హరీశ్వరనరేశ్వరౌ |
పరస్పర కృతాశ్వాసౌ కథయా పూర్వ వృత్తయా || ౩౩ ||
తతః స సాంత్వయామాస సుగ్రీవం లక్ష్మణాగ్రజః |
స్త్రీ హేతోః వాలినా భ్రాత్రా నిరస్త మురుతేజసా || ౩౪ ||
తతస్త్వన్నాశజం శోకం రామస్యా క్లిష్టకర్మణః |
లక్ష్మణో వానరేంద్రాయ సుగ్రీవాయ న్యవేదయత్ || ౩౫ ||
స శ్రుత్వా వానరేంద్రస్తు లక్ష్మణే నేరితం వచః |
తదాసీన్నిష్ప్రభోఽత్యర్థం గ్రహగ్రస్త ఇవాంశుమాన్ || ౩౬ ||
తతస్త్వద్గాత్రశోభీని రక్షసా హ్రియమాణయా |
యాన్యాభరణ జాలాని పాతితాని మహీతలే || ౩౭ ||
తాని సర్వాణి రామాయ ఆనీయ హరియూధపాః |
సంహృష్టా దర్శయామాసుర్గతిం తు న విదుస్తవ || ౩౮ ||
తాని రామాయ దత్తాని మయై వోపహృతాని చ |
స్వనవంత్యవకీర్ణాని తస్మిన్ విగతచేతసి || ౩౯ ||
తాన్యంకే దర్శనీయాని కృత్వా బహువిధం తవ |
తేన దేవ ప్రకాశేన దేవేన పరిదేవతమ్ || ౪౦ ||
పశ్యతస్తాని రుదత స్తామ్యతశ్చ పునః పునః |
ప్రాదీపయన్ దాశరథేస్తాని శోకహుతాశనమ్ || ౪౧ ||
శయితం చ చిరం తేన దుఃఖార్తేన మహాత్మనా |
మయాపి వివిధైర్వాక్యైః కృఛ్ఛా దుత్థాపినః పునః || ౪౨ ||
తాని దృష్ట్వా మహాబాహుః దర్శయిత్వా ముహుర్ముహుః |
రాఘవః ససౌమిత్రిః సుగ్రీవే స న్యవేదయత్ || ౪౩ ||
స త్వాదర్శనాదార్యే రాఘవః పరితప్యతే |
మహతా జ్వలతా నిత్యమగ్నినేవాగ్ని పర్వతః || ౪౪ ||
త్వత్కృతే తమనిద్రా చ శోకశ్చింతా చ రాఘవమ్ |
తాపయంతి మహాత్మానమగ్న్యగార మివాగ్నయః || ౪౫ ||
తవాదర్శన శోకేన రాఘవః ప్రవిచాల్యతే |
మహతా భూమికంపేన మహానివ శిలోచ్చయః || ౪౬ ||
కాననాని సురమ్యాణి నదీః ప్రస్రవణాని చ |
చరన్ న రతిమాప్నోతి త్వా మపశ్యన్ నృపాత్మజే || ౪౭ ||
సత్వాం మనుజశార్దూల క్షిప్రం ప్రాప్స్యతి రాఘవః |
సమిత్రభాంధవం హత్వా రావణం జనకాత్మజే || ౪8 ||
సహితౌ రామసుగ్రీవావుభావకురుతాం తదా |
సమయం వాలినం హంతుం తవచాన్వేషణం తథా || ౪౯ ||
తతస్తాభ్యాం కుమారాభ్యాం వీరాభ్యాం స హరీశ్వరః |
కిష్కింధాం సముపాగమ్య వాలీ యుద్ధే నిపాతితః || ౫౦ ||
తతో నిహత్య తరసా రామో వాలిన మాహవే |
సర్వేషాం హరి సంఘానాం సుగ్రీవమకరోత్ పతిమ్ || ౫౧ ||
రామసుగ్రీవయోరైక్యం దేవ్యేవం సమజాయత |
హనుమంతం చ మాం విద్ధి తయోర్దూతమిహాగతమ్ || ౫౨ ||
స్వరాజ్యం ప్రాప్య సుగ్రీవః సమానీయ హరీశ్వరాన్ |
త్వదర్థం ప్రేషయామాస దిశో దశ మహాబలాన్ || ౫౩ ||
ఆదిష్టా వానరేంద్రేణ సుగ్రీవేణ మహౌజసా |
అద్రిరాజ ప్రతీకాశాః సర్వతః ప్రస్థితా మహీమ్ || ౫౪ ||
తతస్తు మార్గామాణావై సుగ్రీవ వచనాతురాః |
చరంతి వసుధాం కృత్స్నాం వయమన్యే చ వానరాః || ౫౫ ||
అంగదో నామ లక్ష్మీవాన్ వాలిసూను ర్మహాబలః |
ప్రస్థితః కపిశార్దూలః త్రిభాగబలసంవృతః || ౫౬ ||
తేషాం నో విప్రణష్టానాం వింధ్యే పర్వతసత్తమే |
భృశం శోకపరీతానా మహోరాత్రగణా గతాః || ౫౭ ||
తే వయం కార్యనైరాశ్యాత్ కాలస్యాతిక్రమణే |
భయాచ్చ కపిరాజస్య ప్రాణాం స్త్యక్తుం వ్యవస్థితాః || ౫౮ ||
విచిత్య వనదుర్గాణి గిరిప్రస్రవణాని చ |
అనాసాద్య పదం దేవ్యాః ప్రాణాం స్త్యక్తుం సముద్యతాః || ౫౯ ||
దృష్ట్వా ప్రాయోపవిష్టాంశ్చ సర్వాన్ వానరపుంగవాన్ |
భృశం శోకార్ణవే మగ్నః పర్యదేవయదంగదః || ౬౦ ||
తవ నాశం చ వైదేహి వాలినశ్చ వధం తథా |
ప్రాయోపవేశమస్మాకం మరణం చ జటాయుషుః || ౬౧ ||
తేషాం న స్స్వామిసందేశా న్నిరాశానాం ముమూర్షతాం |
కార్యహేతో రివాయత శ్శకుని ర్వీర్యవాన్ మహాన్ || ౬౨ ||
గృధరాజస్య సోదర్యః సంపాతిర్నామ గృధరాట్ |
శ్రుత్వా భాతృవధం కోపాత్ ఇదం వచనమబ్రవీత్ || ౬౩ ||
యవీయాన్కేన మే భ్రాతా హతః క్వ చ నిపాతితః |
ఏత దాఖ్యాతు మిచ్చామి భవద్భిః వానరోత్తమాః || ౬౪ ||
అంగదో ఽకథయ త్తస్య జనస్థానే మహద్వధమ్ |
రక్షసా భీమరూపేణ త్వా ముద్దిశ్య యథాతథమ్ || ౬౫ ||
జటయుషో వధం శ్రుత్వా దుఃఖిత స్సోఽరుణాత్మజః |
త్వాం శశంస వరారోహే వసంతీం రావణాలయే || ౬౬ ||
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా సంపాతేః ప్రీతివర్ధనమ్ |
అంగదప్రముఖా స్తూర్ణం తతః సంప్రస్థితా వయమ్ || ౬౭ ||
వింధ్యా దుత్థాయ సంప్రాప్తాః సాగరస్యాంత ముత్తరమ్ |
త్వద్దర్శనకృతోత్సాహా హృష్టః తుష్టాః ప్లవంగమాః || ౬8 ||
అంగదప్రముఖాస్సర్వే వేలోపాంత ముపస్థితాః |
చింతాం జగ్ముః పునర్భీతాః త్వద్దర్శనసముత్సకాః || ౬౯ ||
అథాహం హరిసైన్యస్య సాగరం ప్రేక్ష్య సీదతః |
వ్యవధూయ భయం తీవ్రం యోజనానాం శతం ప్లుతః || ౭౦ ||
లంకా చాపి మయా రాత్రౌ ప్రవిష్టా రాక్షసాకులా |
రావణశ్చ మయా దృష్టః త్వం చ శోకపరిప్లుతా || ౭౧ ||
ఏతత్తే సర్వ మాఖ్యాతం యథావృత్త మనిందితే |
అభిభాషస్వ మాం దేవి దూతో దాశరథే రహమ్ || ౭౨ ||
తం మాం రామకృతోద్యోగం త్వన్నిమిత్త మిహాగతమ్ |
సుగ్రీవ సచివం దేవి బుద్ద్యస్వ పవనాత్మజమ్ || ౭౩ ||
కుశలీ తవ కాకుత్స్థ సర్వశస్త్రభృతాం వరః |
గురోరారాధనే యుక్తో లక్ష్మణశ్చ సులక్షణః || ౭౪ ||
తస్య వీర్యవతో దేవి భర్తుః తవ హితే రతః |
అహమేకస్తు సంప్రాప్తః సుగ్రీవ వచనాదిహ || ౭౫ ||
మయేయ మసహాయేన చరతా కామరూపిణా |
దక్షిణా ది గనుక్రాంతా త్వన్మార్గవిచయైషిణా || ౭౬ ||
దిష్ట్యాహం హరిసైన్యానాం త్వన్నాశ మనుశోచతామ్ |
అపనేష్యామి సంతాపం తవాభిగమశంసనాత్ || ౭౭ ||
దిష్ట్యా హి మమ న వ్యర్థం దేవి సాగర లంఘనమ్ |
ప్రాప్స్యా మ్యహ మిదం దిష్ట్వా త్వద్దర్శనకృతం యశః || ౭౮ ||
రాఘవశ్చ మహావీర్యః క్షిప్రం త్వా మభిపత్స్యతే |
సమిత్ర బాంధవం హత్వా రావణం రాక్షసాధిపమ్ || ౭౯ ||
మాల్యవాన్నామ వైదేహి గిరిణా ముత్తమో గిరిః |
తతో గచ్ఛతి గోకర్ణం పర్వతం కేసరీ హరిః || 8౦ ||
స చ దేవర్షిభిర్దిష్టః పితా మమ మహాకపి |
తీర్థే నదీ పతేః పుణ్యే శంబసాదన ముద్దరత్ || 8౧ ||
తస్యాహం హరిణః క్షేత్రే జాతో వాతేన మైథిలి |
హనుమానితి విఖ్యాతో లోకేస్వేనైవ కర్మణా || 8౨ ||
విశ్వాసార్థం తు వైదేహి భర్తురుక్తా మయా గుణాః |
అచిరాత్ రాఘవో దేవి త్వా మితో నయితాఽనఘే || 8౩ ||
అతులం చ గతా హర్షం ప్రహర్షేణ చ జానకీ |
నేత్రాభ్యాం వక్రపక్ష్మాభ్యాం ముమోచానందజం జలం || 8౫ ||
చారు తద్వదనం తస్యా స్తామ్రశుక్లాయతేక్షణం |
అశోభత విశాలాక్ష్యా రాహుముక్త ఇవోడురాట్ || 8౬ ||
హనుమంతం కపిం వ్యక్తం మన్యతే నాన్యథేతి సా |
అథోవాచ హనుమాంస్తాముత్తరం ప్రియదర్శనామ్ || 8౭ ||
ఏతత్తే సర్వమాఖ్యాతం సమాశ్వసిహి మైథిలి |
కింకరోమి కథం వాతే రోచతే ప్రతియామ్యహమ్ || 88 ||
హతేఽసురే సంయతి శంబసాదనే
కపిప్రవీరేణ మహర్షి చోదనాత్ |
తతోఽ స్మి వాయుప్రభవో హి మైథిలి
ప్రభావతః తత్ప్రతిమశ్చ వానరః || 8౯ ||
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్ సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే పంచత్రింశస్సర్గః ||