శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ఏకనవతితమ సర్గము
కృతబుద్ధిం నివాసాయ తత్రైవ స మునిస్తదా |
భరతం కైకయీపుత్రమాతిథ్యేన న్యమంత్రయత్ || ౧ ||
అబ్రవీద్భరతస్త్వేనం నన్విదం భవతా కృతమ్ |
పాద్యమర్ఘ్యం తథాతిథ్యం వనే యదుపపద్యతే || ౨ ||
అథోవాచ భరద్వాజో భరతం ప్రహసన్నివ |
జానే త్వాం ప్రీతిసంయుక్తం తుష్యేస్త్వం యేన కేనచిత్ || ౩ ||
సేనాయాస్తు తవైతస్యాః కర్తుమిచ్ఛామి భోజనమ్ |
మమ ప్రీతిర్యథారూపా తథార్హో మనుజర్షభ || ౪ ||
కిమర్థం చాపి నిక్షిప్య దూరే బలమిహాగతః |
కస్మాన్నేహోపయాతోసి సబలః పురుషర్షభ || ౫ ||
భరతః ప్రత్యువాచేదం ప్రాంజలిస్తం తపోధనమ్ |
ససైన్యో నోపయాతోస్మి భగవన్ భగవద్భయాత్ || ౬ ||
రాజ్ఞా చ భగవన్నిత్యం రాజపుత్రేణ వా సదా |
యత్నతః పరిహర్తవ్యా విషయేషు తపస్వినః || ౭ ||
వాజిముఖ్యా మనుష్యాశ్చ మత్తాశ్చ వరవారణాః |
ప్రచ్ఛాద్య భగవన్భూమిం మహతీమనుయాంతి మామ్ || ౮ ||
తే వృక్షానుదకం భూమిమాశ్రమేషూటజాంస్తథా |
న హింస్యురితి తేనాహమేకైవ సమాగతః || ౯ ||
ఆనీయతామితః సేనేత్యాజ్ఞప్తః పరమర్షిణా |
తతస్తు చక్రే భరతః సేనాయాః సముపాగమమ్ || ౧౦ ||
అగ్నిశాలాం ప్రవిశ్యాథ పీత్వాపః పరిమృజ్య చ |
ఆతిథ్యస్య క్రియాహేతోర్విశ్వకర్మాణమాహ్వయత్ || ౧౧ ||
ఆహ్వయే విశ్వకర్మాణమహం త్వష్టారమేవ చ |
ఆతిథ్యం కర్తుమిచ్ఛామి తత్ర మే సంవిధీయతామ్ || ౧౨ ||
ఆహ్వయే లోకపాలాంస్త్రీన్ దేవాన్ శక్రముఖాంస్తథా |
ఆతిథ్యం కర్తుమిచ్ఛామి తత్ర మే సంవిధీయతామ్ || ౧౩ ||
ప్రాక్స్రోతసశ్చ యా నద్యః ప్రత్యక్స్రోతస ఏవ చ |
పృథివ్యామంతరిక్షే చ సమాయాంత్వద్య సర్వశః || ౧౪ ||
అన్యాః స్రవంతు మైరేయం సురామన్యాస్సునిష్ఠితామ్ |
అపరాశ్చోదకం శీతమిక్షుకాండరసోపమమ్ || ౧౫ ||
ఆహ్వయే దేవగంధర్వాన్ విశ్వావసుహహాహుహూన్ |
తథైవాప్సరసో దేవీర్గంధర్వీశ్చాపి సర్వశః || ౧౬ ||
ఘృతాచీమథ విశ్వాచీం మిశ్రకేశీమలంబుసామ్ |
నాగదంతాం చ హేమాం చ హిమామద్రికృతస్థలామ్ || ౧౭ ||
శక్రం యాశ్చోపతిష్ఠంతి బ్రహ్మాణం యాశ్చ యోషితః |
సర్వాస్తుంబురుణా సార్థమాహ్వయే సపరిచ్ఛదాః || ౧౮ ||
వనం కురుషు యద్దివ్యం వాసోభూషణపత్త్రవత్ |
దివ్యనారీఫలం శశ్వత్తత్కౌబేరమిహైతు చ || ౧౯ ||
ఇహ మే భగవాన్ సోమో విధత్తామన్నముత్తమమ్ |
భక్ష్యం భోజ్యం చ చోష్యం చ లేహ్యం చ వివిధం బహు || ౨౦ ||
విచిత్రాణి చ మాల్యాని పాదపప్రచ్యుతాని చ |
సురాదీని చ పేయాని మాంసాని వివిధాని చ || ౨౧ ||
ఏవం సమాధినా యుక్తస్తేజసా ప్రతిమేన చ |
శీక్షాస్వరసమాయుక్తం తపసా చాబ్రవీన్మునిః || ౨౨ ||
మనసా ధ్యాయతస్తస్య ప్రాఙ్ముఖస్య కృతాంజలేః |
ఆజగ్ముస్తాని సర్వాణి దైవతాని పృథక్పృథక్ || ౨౩ ||
మలయం దర్దురం చైవ తతః స్వేదనుదోనిలః |
ఉపస్పృశ్య వవౌ యుక్త్యా సుప్రియాత్మా సుఖశ్శివః || ౨౪ ||
తతోభ్యవర్తంత ఘనాః దివ్యాః కుసుమవృష్టయః |
దివ్యదుందుభిఘోషశ్చ దిక్షు సర్వాసు శుశ్రువే || ౨౫ ||
ప్రవవుశ్చోత్తమా వాతా ననృతుశ్చాప్సరోగణాః |
జగుశ్చ దేవగంధర్వా వీణాః ప్రముముచుస్స్వరాన్ || ౨౬ ||
స శబ్దో ద్యాం చ భూమిం చ ప్రాణినాం శ్రవణాని చ |
వివేశోచ్చరితశ్శ్లక్ష్ణస్సమో లయసమన్విత్తః || ౨౭ ||
తస్మిన్నుపరతే శబ్దే దివ్యే శ్రోత్ర సుఖే నృణామ్ |
దదర్శ భారతం సైన్యం విధానం విశ్వకర్మణః || ౨౮ ||
బభూవ హి సమా భూమిస్సమంతాత్పంచయోజనా |
శాద్వలైర్భహుభిశ్చన్నా నీలవైఢూర్యసన్నిభైః || ౨౯ ||
తస్మిన్బిల్వాః కపిత్థాశ్చ పనసా బీజపూరకాః |
ఆమలక్యో బభూవుశ్చ చూతాశ్చ ఫలభూషణాః || ౩౦ ||
ఉత్తరేభ్యః కురుభ్యశ్చ వనం దివ్యోపభోగవత్ |
ఆజగామ నదీ దివ్యా తీరజైర్భహుభిర్వృతా || ౩౧ ||
చతుశ్శాలాని శుభ్రాణి శాలాశ్చ గజవాజినామ్ |
హర్మ్యప్రాసాదసంబాధాస్తోరణాని శుభాని చ || ౩౨ ||
సితమేఘనిభం చాపి రాజవేశ్మసు తోరణమ్ |
దివ్యమాల్యకృతాకారం దివ్యగంధసముక్షితమ్ || ౩౩ ||
చతురశ్రమసంబాధం శయనాసనయానవత్ |
దివ్యైస్సర్వరసైర్యుక్తం దివ్యభోజనవస్త్రవత్ || ౩౪ ||
ఉపకల్పితసర్వాన్నం ధౌతనిర్మలభాజనమ్ |
క్లృప్తసర్వాసనం శ్రీమత్స్వాస్తీర్ణశయనోత్తమమ్ || ౩౫ ||
ప్రవివేశ మహాబాహురనుజ్ఞాతో మహర్షిణా |
వేశ్మ తద్రత్నసంపూర్ణం భరతః కైకయీసుతః || ౩౬ ||
అనుజగ్ముశ్చ తం సర్వే మంత్రిణస్సపురోహితాః |
బభూవుశ్చ ముదా యుక్తా దృష్ట్వా తం వేశ్మసంవిధిమ్ || ౩౭ ||
తత్ర రాజాసనం దివ్యం వ్యజనం ఛత్రమేవ చ |
భరతో మంత్రిభిస్సార్ధమభ్యవర్తత రాజవత్ || ౩౮ ||
ఆసనం పూజయామాస రామాయాభిప్రణమ్య చ |
వాలవ్యజనమాదాయ న్యషీదత్సచివాసనే || ౩౯ ||
ఆనుపూర్వ్యానిషేదుశ్చ సర్వే మంత్రిపురోహితాః |
తతస్సేనాపతిః పశ్చాత్ప్రశాస్తాచ నిషేదతుః || ౪౦ ||
తత స్తత్ర ముహూర్తేన నద్యః పాయసకర్దమాః |
ఉపాతిష్ఠంత భరతం భరద్వాజస్య శాసనాత్ || ౪౧ ||
తాసాముభయతః కూలం పాండుమృత్తికలేపనాః |
రమ్యాశ్చావసధా దివ్యా బ్రహ్మణస్తు ప్రసాదజాః || ౪౨ ||
తేనైవ చ మూహూర్తేన దివ్యాభరణభూషితాః |
ఆగుర్వింశతిసాహస్రాః బ్రహ్మణా ప్రహితాః స్త్రియః || ౪౩ ||
సువర్ణమణిముక్తేన ప్రవాలేన చ శోభితాః |
ఆగుర్వింశతిసాహస్రాః కుబేరప్రహితాః స్త్రియః || ౪౪ ||
యాభిర్గృహీతః పురుషస్సోన్మాద ఇవ లక్ష్యతే |
ఆగుర్వింశతిసాహస్రా నందనాదప్సరోగణాః || ౪౫ ||
నారదస్తుంబురుర్గోపః ప్రవరాస్సూర్యవర్చసః |
ఏతే గంధర్వరాజానో భరతస్యాగ్రతో జగుః || ౪౬ ||
అలంబుసా మిశ్రకేశీ పుండరీకాథ వామనా |
ఉపానృత్యంస్తు భరతం భరద్వాజస్య శాసనాత్ || ౪౭ ||
యాని మాల్యాని దేవేషు యాని చైత్రరథే వనే |
ప్రయాగే తాన్యదృశ్యంత భరద్వాజస్య తేజసా || ౪౮ ||
బిల్వా మార్దంగికా ఆసన్ శమ్యాగ్రాహా విభీతకాః |
అశ్వత్థా నర్తకాశ్చాసన్ భరద్వాజస్య శాసనాత్ || ౪౯ ||
తతస్సరలతాలాశ్చ తిలకా నక్తమాలకాః |
ప్రహృష్టాస్తత్ర సంపేతుః కుబ్జా భూత్వాథ వామనాః || ౫౦ ||
శింశుపామలకీజంబ్వో యాశ్చాన్యాః కాననేషు తాః |
మాలతీ మల్లికా జాతిర్యాశ్చాన్యాః కాననే లతాః |
ప్రమదావిగ్రహం కృత్వా భరద్వాజాశ్రమేవదన్ || ౫౧ ||
సురాస్సురాపాః పిబత పాయసం చ బుభుక్షితాః |
మాంసాని చ సుమేధ్యాని భక్ష్యంతాం యావదిచ్ఛథ || ౫౨ ||
ఉచ్ఛాద్య స్నాపయంతి స్మ నదీతీరేషు వల్గుషు |
అప్యేకమేకం పురుషం ప్రమదాస్సప్త చాష్ట చ || ౫౩ ||
సంవాహంత్యస్సమాపేతుర్నార్యో రుచిరలోచనాః |
పరిమృజ్య తథాన్యోన్యం పాయయంతి వరాంగనాః || ౫౪ ||
హయాన్ గజాన్ ఖారానుష్ట్రాన్ తథైవ సురభేస్సుతాన్ |
అభోజయన్వాహనపాస్తేషాం భోజ్యం యథావిధి || ౫౫ ||
ఇక్షూంశ్చ మధులాజాంశ్చ భోజయంతి స్మ వాహనాన్ |
ఇక్ష్వాకువరయోధానాం చోదయంతో మహాబలాః || ౫౬ ||
నాశ్వబంధోశ్వమాజానాన్నగజం కుంజరగ్రహః |
మత్తప్రమత్తముదితా చమూః సా తత్ర సంబభౌ || ౫౭ ||
తర్పితాస్సర్వకామైస్తే రక్తచందనరూషితాః |
అప్సరోగణసంయుక్తాస్సైన్యా వాచముదైరయన్ || ౫౮ ||
నైవాయోధ్యాం గమిష్యామో నగమిష్యామ దండకాన్ |
కుశలం భరతస్యాస్తు రామస్యాస్తు తథా సుఖమ్ || ౫౯ ||
ఇతి పాదాతయోధాశ్చ హస్త్యశ్వారోహబంధకాః |
అనాథాస్తం విధిం లబ్ధ్వా వాచమేతాముదీరయన్ || ౬౦ ||
సంప్రహృష్టా వినేదుస్తే నరాస్తత్ర సహస్రశః |
భరతస్యానుయాతారః స్వర్గోయమితి చాబ్రువన్ || ౬౧ ||
నృత్యంతి స్మ హసంతి స్మ గాయంతి స్మ చ సైనికాః |
సమంతాత్పరిధావంతి మాల్యోపేతాః సహస్రశః || ౬౨ ||
తతో భుక్తవతాం తేషాం తదన్నమమృతోపమమ్ |
దివ్యానుద్వీక్ష్య భక్ష్యాంస్తానభవద్భక్షణే మతిః || ౬౩ ||
ప్రేష్యాశ్చేట్యశ్చ వధ్వశ్చ బలస్థాశ్చ సహస్రశః |
బభూవుస్తే భృశం దృప్తాః సర్వే చాహతవాససః || ౬౪ ||
కుంజరాశ్చ ఖరోష్ట్రాశ్చ గోశ్వాశ్చ మృగపక్షిణః |
బభూవుః సుభృతాస్తత్ర నాన్యో హ్యన్యమకల్పయత్ || ౬౫ ||
నాశుక్లవాసాస్తత్రాసీత్ క్షుధితో మలినోఽపి వా |
రజసా ధ్వస్తకేశో వా నరః కశ్చిదదృశ్యత || ౬౬ ||
ఆజైశ్చాపి చ వారాహైర్నిష్ఠానవరసంచయైః |
ఫలనిర్యూహసంసిద్ధైః సూపైర్గంధరసాన్వితైః || ౬౭ ||
పుష్పధ్వజవతీః పూర్ణాః శుక్లస్యాన్నస్య చాభితః |
దదృశుర్విస్మితాస్తత్ర నరా లౌహీః సహస్రశః || ౬౮ ||
బభూవుర్వనపార్శ్వేషు కూపాః పాయసకర్దమాః |
తాశ్చకామదుఘా గావో ద్రుమాశ్చాసన్మధుశ్చ్యుతః || ౬౯ ||
వాప్యో మైరేయపూర్ణాశ్చ మృష్టమాంసచయైర్వృతాః |
ప్రతప్తపిఠరైశ్చాపి మార్గమాయూరకౌక్కుటైః || ౭౦ ||
పాత్రీణాం చ సహస్రాణి స్థాలీనాం నియుతాని చ |
న్యర్బుదాని చ పాత్రాణి శాతకుంభమయాని చ || ౭౧ ||
స్థాల్యః కుంభ్యః కరంభ్యశ్చ దధిపూర్ణాః సుసంస్కృతాః |
యౌవనస్థస్య గౌరస్య కపిత్థస్య సుగంధినః || ౭౨ ||
హ్రదాః పూర్ణా రసాలస్య దధ్నః శ్వేతస్య చాపరే |
బభూవుః పాయసస్యాన్యే శర్కరాయాశ్చ సంచయాః || ౭౩ ||
కల్కాంశ్చూర్ణకషాయాంశ్చ స్నానాని వివిధాని చ |
దదృశుర్భాజనస్థాని తీర్థేషు సరితాం నరాః || ౭౪ ||
శుక్లానంశుమతశ్చాపి దంతధావనసంచయాన్ |
శుక్లాంశ్చందనకల్కాంశ్చ సముద్గేష్వవతిష్ఠతః || ౭౫ ||
దర్పణాన్ పరిమృష్టాంశ్చ వాససాం చాపి సంచయాన్ |
పాదుకోపానహాశ్చైవ యుగ్మాని చ సహస్రశః || ౭౬ ||
ఆంజనీః కంకతాన్కూర్చాన్ శస్త్రాణి చ ధనూంషి చ |
మర్మత్రాణాని చిత్రాణి శయనాన్యాసనాని చ || ౭౭ ||
ప్రతిపానహ్రదాన్ పూర్ణాన్ ఖరోష్ట్రగజవాజినామ్ |
అవగాహ్య సుతీర్థాంశ్చ హ్రదాన్ సోత్పలపుష్కరాన్ || ౭౮ ||
ఆకాశవర్ణప్రతిమాన్ స్వచ్ఛతోయాన్సుఖప్లవాన్ |
నీలవైడూర్య్యవర్ణాంశ్చ మృదూన్యవససంచయాన్ |
నిర్వాపార్థాన్ పశూనాం తే దదృశుస్తత్ర సర్వశః || ౭౯ ||
వ్యస్మయంత మనుష్యాస్తే స్వప్నకల్పం తదద్భుతమ్ |
దృష్ట్వాఽఽతిథ్యం కృతం తాదృక్ భరతస్య మహర్షిణా || ౮౦ ||
ఇత్యేవం రమమాణానాం దేవానామివ నందనే |
భరద్వాజాశ్రమే రమ్యే సా రాత్రిర్వ్యత్యవర్తత || ౮౧ ||
ప్రతిజగ్ముశ్చ తా నద్యో గంధర్వాశ్చ యథాగతమ్ |
భరద్వాజమనుజ్ఞాప్య తాశ్చ సర్వా వరాంగనాః || ౮౨ ||
తథైవ మత్తా మదిరోత్కటాః నరాస్తథైవ దివ్యాగురుచందనోక్షితాః |
తథైవ దివ్యా వివిధాః స్రగుత్తమాః పృథక్ప్రకీర్ణా మనుజైః ప్రమర్దితాః || ౮౩ ||
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్య అయోధ్యాకాణ్డే ఏకనవతితమస్సర్గః