Ayodhya Kanda - Sarga 53 అయోధ్యాకాండ - త్రిపఞ్చాశస్సర్గః

Ayōdhyākāṇḍa - Tripañcāśa Sargaḥ

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyām anvāsya paścimām |
rāmō ramayatāṃ śrēṣṭha iti hōvāca lakṣmaṇam || 1

adyēyaṃ prathamā rātrir-yātā janapadād bahiḥ |
yā sumantrēṇa rahitā tāṃ nōtkaṇṭhitum arhasi || 2

jāgartavyam atandribhyām adyaprabhr̥ti rātriṣu |
yōgakṣēmāu hi sītāyā vartētē lakṣmaṇāvayōḥ || 3

rātriṃ kathañcid ēvēmāṃ sāumitrē vartayāmahē |
apāvartāmahē bhūmāv-āstīrya svayam-ārjitāiḥ || 4

sa tu saṃviśya mēdinyāṃ mahārhaśayanōcitaḥ |
imāḥ sāumitrayē rāmō vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5

dhruvam adya mahārājō duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa! |
kṛtakāmā tu kāikēyī tuṣṭā bhavitum arhati || 6

sā hi dēvī mahārājaṃ kāikēyī rājyakāraṇāt |
api na cyāvayēt-prāṇān dṛṣṭvā bharatam āgatam || 7

anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākr̥taḥ |
kiṃ kariṣyati kāmātmā kāikēyī vaśamāgataḥ || 8

idaṃ vyasanam ālōkya rājñaśca mativibhramam |
kāma ēvārthadharmābhyāṃ garīyān iti mē matiḥ || 9

kō hyavidvān api pumān pramadāyāḥ kr̥tē tya-jēt |
chandānuvartinaṃ putraṃ tātō mām iva lakṣmaṇa || 10

sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kēkayīsutaḥ |
muditān kōsalān ēkō yō bhōkṣyatyadhirājavat || 11

sa hi sarvasya rājyasya mukham ēkaṃ bhaviṣyati |
tātē ca vayasātītē mayi cāraṇyam āsthitē || 12

arthadharmāu parityajya yaḥ kāmam anuvartatē |
ēvam āpadyatē kṣipraṃ rājā daśarathō yathā || 13

manyē daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kāikēyī sāumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14

apīdānīṃ tu kāikēyī sāubhāgyamadamōhitā |
kāusalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādhēta matkr̥tē || 15

mā sma matkāraṇād dēvī sumitrā duḥkham āvasēt |
ayōdhyām ita ēva tvaṃ kālyē praviśa lakṣmaṇa || 16

aham ēkō gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṃ kāusalyāyā bhaviṣyasi || 17

kṣudrakarmā hi kāikēyī dvēṣyam-anyāyyām ācarēt |
paridadyāhi dharmajñē bharatē mama mātaram || 18

nūnaṃ jātyantarē kasmin striyaḥ putrair-viyōjitāḥ |
jananyā mama sāumitrē tasmād ētad upasthitam || 19

mayā hi cirapuṣṭēna duḥkhasaṃvardhitēna ca |
viprayujyata kāusalyā phalakālē dhigastu mām || 20

mā sma sīmantinī kācij-janayēt-putram īdr̥śam |
sāumitrē yōham ambāyā dadmi śōkam anantakam || 21

manyē prītivishiṣṭā sā mattō lakṣmaṇa śārikā |
yasyāstacchrūyatē vākyaṃ śuka pādamarērdasha || 22

śōcantyā alpabhāgyāyā na kiñcid upakurvatā |
putrēṇa kim aputrāyā mayā kāryam arindama || 23

alpab h āg-yā h i mē mā tā kāusal-yā ra h i tā ma-yā |
śē tē par ama d uḥ k hāṛ tā pa t i tā śōkasāgarē || 24

ē-kō h-y aham ayō d h-yāṃ ca p r̥ t h ivēēṃ cā p i lakṣmaṇa |
ta rē-yam iṣ u b h iḥ k r u d d h ō nan u vēēṛ-yam akā r aṇ am || 25

ad h aṛma b h aya b hēē taś-ca par a lōkas-ya cānag h a |
tēna lakṣmaṇa nād-yā ham ā t mān am ab h i-ṣēca-yē || 26

ē tad an-yaś-ca karuṇaṃ v i-lap-ya v i-ja nē vanē |
aś r u-pūṛṇa m u k h ō rām ō n iś i tūṣṇēēm u pāv iśat || 27

v i-lap-yōpa ra taṃ rāmam ga tāṛ c iṣ am ivā na lam |
samu d r am iv a n iṛ-vē gam āś vāsa-ya ta lakṣmaṇah || 28

d h r u vam ad ya p urēē rājan n-ayō d h-yā-y u d h i nāṃ vara |
n iṣ-pr ab hā t va-y i n iṣ-k rāndē ga tacand rēva śaṛvarēē || 29

nāi tad ā u pa-y i-kam rāma yad idaṃ par i-tap-ya tē |
v iṣāda-yas i sēē tāṃ ca māṃ cāiva p uruṣaṛṣab h a || 30

na ca sēē tā t va-yā hēē nā na cā ham ap i rāghava |
m u hūṛ tam ap i jēēvāv ō ja lān ma t-s-yā v iv ōn n d h r̥ tā u || 31

na h i tā taṃ na śat r ug h naṃ na s um i t rāṃ parandapa |
drakṣ-t um iccc hē-yam ad-yā ham s vaṛgaṃ cā p i t va-yā v i-nā || 32

ta t as-ta t ra s u k hā sēē nā u nā t i-dū rē n i-rēēkṣ-ya tām |
nyag rō d hē s u-k r̥ tāṃ śa-y-yāṃ b hē jā tē d h aṛmavatsa lā u || 33

sa lakṣmaṇas-yō t-tama p uṣ-ka laṃ vacō
n i-śam-ya cāivaṃ vanavā sam āda rā t |
samāḥ samas tā v i-dad hē parandapah
pr apad-ya d h aṛmaṃ s uc i rā-ya rāghavah || 34

ta t as-t u tasm i n v i-ja nē vanē tadā
mahāba lā u rāghavavanś avar d h anā u |
na tā u b h ayaṃ saṃ b h r am am ab h-y u-pē-ya t u-
ṛ-ya t hāiva sin hā u g i r i sān u gōcarā u || 35

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē tripañcāśasargaḥ