శ్రీమద్రామాయణము - బాలకాండ
చతుర్దశ సర్గము
అథ సంవత్సరే పూర్ణే తస్మిన్ప్రాప్తే తురఙ్గమే. సరయ్వాశ్చోత్తరే తీరే రాజ్ఞో యజ్ఞోభ్యవర్తత 1
ఋశ్యశృఙ్గం పురస్కృత్య కర్మ చక్రుర్ద్విజర్షభా:. అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే రాజ్ఞోస్య సుమహాత్మన: 2
కర్మ కుర్వన్తి విధివద్యాజకా వేదపారగా:. యథావిధి యథాన్యాయం పరిక్రామన్తి శాస్త్రత: 3
ప్రవర్గ్యం శాస్త్రత: కృత్వా తథైవోపసదం ద్విజా:. చక్రుశ్చ విధివత్సర్వమధికం కర్మ శాస్త్రత: 4
అభిపూజ్య తతో హృష్టాస్సర్వే చక్రుర్యథావిధి. ప్రాతస్సవనపూర్వాణి కర్మాణి మునిపుఙ్గవా: 5
ఐన్ద్రశ్చ విధివద్దత్తో రాజా చాభిషుతోనఘ: మాధ్యన్దినం చ సవనం ప్రావర్తత యథాక్రమమ్ 6
తృతీయసవనం చైవ రాజ్ఞోస్య సుమహాత్మన:. చక్రుస్తేశాస్త్రతో దృష్ట్వా తథా బ్రాహ్మణపుఙ్గవా: 7
న చాహుతమభూత్తత్ర స్ఖలితం వాపి కిఞ్చన. దృశ్యతే బ్రహ్మవత్సర్వం క్షేమయుక్తం హి చక్రిరే 8
న తేష్వహస్సు శ్రాన్తో వా క్షుధితో వాపి దృశ్యతే. నావిద్వాన్బ్రాహ్మణస్తత్ర నాశతానుచరస్తథా 9
బ్రాహ్మణా భుఞ్జతే నిత్యం నాథవన్తశ్చ భుఞ్జతే. తాపసా భుఞ్జతే చాపి శ్రమణా భుఞ్జతేతథా 10
వృద్ధాశ్చ వ్యాధితాశ్చైవ స్త్రియో బాలాస్తథైవ చ. అనిశం భుఞ్జమానానాం న తృప్తిరుపలభ్యతే 11
దీయతాం దీయతామన్నం వాసాంసి వివిధాని చ. ఇతి సఞ్చోదితాస్తత్ర తథా చక్రురనేకశ: 12
అన్నకూటాశ్చ బహవో దృశ్యన్తే పర్వతోపమా:. దివసే దివసే తత్ర సిద్ధస్య విధివత్తదా 13
నానాదేశాదనుప్రాప్తా: పురుషాస్స్త్రీగణాస్తథా. అన్నపానైస్సువిహితాస్తస్మిన్యజ్ఞే మహాత్మన 14
అన్నం హి విధివత్సాధు ప్రశంసన్తి ద్విజర్షభా:. అహో తృప్తా: స్మ భద్రం తే ఇతి శుశ్రావ రాఘవ: 15
స్వలఙ్కృతాశ్చ పురుషా బ్రాహ్మణాన్పర్యవేషయన్. ఉపాసతే చ తానన్యే సుమృష్టమణికుణ్డలా: 16
కర్మాన్తరే తదా విప్రా హేతువాదాన్బహూనపి. ప్రాహుశ్చ వాగ్మినో ధీరా: పరస్పరజిగీషయా 17
దివసే దివసే తత్ర సంస్తరే కుశలా ద్విజా:. సర్వకర్మాణి చక్రుస్తే యథాశాస్త్రం ప్రచోదితా: 18
నాషడఙ్గవిదత్రాసీన్నావ్రతో నాబహుశ్రుత:. సదస్యాస్తస్య వై రాజ్ఞో నావాదకుశలా ద్విజా: 19
ప్రాప్తే యూపోచ్ఛ్రయే తస్మిన్షడ్బైల్వా: ఖాదిరాస్తథా. తావన్తో బిల్వసహితా: పర్ణినశ్చ తథాపరే 20
శ్లేష్మాతకమయస్త్వేకో దేవదారుమయస్తథా. ద్వావేవ విహితౌ తత్ర బాహువ్యస్తపరిగ్రహౌ 21
కారితాస్సర్వ ఏవైతే శాస్త్రజ్ఞైర్యజ్ఞకోవిదై:. శోభార్థం తస్య యజ్ఞస్య కాఞ్చనాలఙ్కృతాభవన్ 22
ఏకవింశతియూపాస్తే ఏకవింశత్యరత్నయ:. వాసోభిరేకవింశద్భిరేకైకం సమలఙ్కృతా: 23
విన్యస్తా విధివత్సర్వే శిల్పిభిస్సుకృతా దృఢా:. అష్టాశ్రయస్సర్వ ఏవ శ్లక్ష్ణరూపసమన్వితా: 24
ఆచ్ఛాదితాస్తే వాసోభి: పుష్పైర్గన్ధైశ్చ భూషితా:. సప్తర్షయో దీప్తిమన్తో విరాజన్తే యథా దివి 25
ఇష్టకాశ్చ యథాన్యాయం కారితాశ్చ ప్రమాణత:. చితోగ్నిర్బ్రాహ్మణైస్తత్ర కుశలైశ్శుల్బకర్మణి 26
సచిత్యో రాజసింహస్య సఞ్చిత: కుశలైర్ద్విజై:. గరుడో రుక్మపక్షో వై త్రిగుణోష్టాదశాత్మక: 27
నియుక్తాస్తత్ర పశవస్తత్తదుద్దిశ్య దైవతమ్. ఉరగా: పక్షిణశ్చైవ యథాశాస్త్రం ప్రచోదితా: 28
శామిత్రే తు హయస్తత్ర తథా జలచరాశ్చ యే. ఋత్విగ్భిస్సర్వమేవైతన్నియుక్తం శాస్త్రతస్తదా 29
పశూనాం త్రిశతం తత్ర యూపేషు నియతం తదా. అశ్వరత్నోత్తమం తస్య రాజ్ఞో దశరథస్య చ 30
కౌసల్యా తం హయం తత్ర పరిచర్య సమన్తత:. కృపాణైర్విశశాసైనం త్రిభి: పరమయా ముదా 31
పతత్రిణా తదా సార్ధం సుస్థితేన చ చేతసా. అవసద్రజనీమేకాం కౌశల్యా ధర్మకామ్యయా 32
హోతాధ్వర్యుస్తథోద్గాతా హస్తేన సమయోజయన్. మహిష్యా పరివృత్త్యా చ వావాతాం చ తథాపరామ్ 33
పతత్రిణస్తస్య వపా ముద్ధృత్య నియతేన్ద్రియ:. ఋత్విక్పరమసమ్పన్న: శ్రపయామాస శాస్త్రత: 34
ధూమగన్ధం వపాయాస్తు జిఘ్రతి స్మ నరాధిప:. యథాకాలం యథాన్యాయం నిర్ణుదన్పాపమాత్మన: 35
హయస్య యాని చాఙ్గాని తాని సర్వాణి బ్రాహ్మణా:. అగ్నౌ ప్రాస్యన్తి విధివత్సమన్త్రాష్షోడశర్త్విజ: 36
ప్లక్షశాఖాసు యజ్ఞానామన్యేషాం క్రియతే హవి:. అశ్వమేధస్య యజ్ఞస్య వైతసో భాగ ఇష్యతే 37
త్ర్యహోశ్వమేధస్సఙ్ఖ్యాత: కల్పసూత్రేణ బ్రాహ్మణై:. చతుష్టోమమహస్తస్య ప్రథమం పరికల్పితమ్ 38
ఉక్థ్యం ద్వితీయం సంఖ్యాతమతిరాత్రం తథోత్తరమ్. కారితాస్తత్ర బహవో విహితాశ్శాస్త్రదర్శనాత్ 39
జ్యోతిష్టోమాయుషీ చైవమతిరాత్రౌ వినిర్మితౌ. అభిజిద్విశ్వజిచ్చైవమప్తోర్యామో మహాక్రతు: 40
ప్రాచీం హోత్రే దదౌ రాజా దిశం స్వకులవర్ధన:. అధ్వర్యవే ప్రతీచీం తు బ్రహ్మణే దక్షిణాం దిశమ్ 41
ఉద్గాత్రే చ తథోదీచీం దక్షిణైషా వినిర్మితా. హయమేధే మహాయజ్ఞే స్వయంభూవిహితే పురా 42
క్రతుం సమాప్య తు తదా న్యాయత: పురుషర్షభ:. ఋత్విగ్భ్యో హి దదౌ రాజా తాం ధరాం కులవర్ధన: 43
ఋత్విజస్త్వబ్రువన్సర్వే రాజానమిదమబ్రవీత్. భవానేవ మహీం కృత్స్నామేకో రక్షితుమర్హతి 44
న భూమ్యా కార్మస్మాకం న హి శక్తాస్స్మ పాలనే. రతాస్స్వాధ్యాయకరణే వయం నిత్యం హి భూమిప 45
నిష్క్రయం కిఞ్చిదేవేహ ప్రయచ్ఛతు భవానితి. మణిరత్నం సువర్ణం వా గావో యద్వా సముద్యతమ్ 46
తత్ప్రయచ్ఛ నరశ్రేష్ఠ ధరణ్యా న ప్రయోజనమ్. ఏవముక్తో నరపతిర్బ్రాహ్మణైర్వేదపారగై: 47
గవాం శతసహస్రాణి దశ తేభ్యో దదౌ నృప:. శతకోటీస్సువర్ణస్య రజతస్య చతుర్గుణమ్ 48
ఋత్విజశ్చ తతస్సర్వే ప్రదదుస్సహితా వసు. ఋష్యశృఙ్గాయ మునయే వసిష్ఠాయ చ ధీమతే 49
తతస్తే న్యాయత: కృత్వా ప్రవిభాగం ద్విజోత్తమా:. సుప్రీతమనసస్సర్వే ప్రత్యూచుర్ముదితా భృశమ్ 50
తత: ప్రసర్పకైభ్యస్తు హిరణ్యం సుసమాహిత:. జామ్బూనదం కోటిసంఖ్యం బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ తదా 51
దరిద్రాయ ద్విజాయాథ హస్తాభరణముత్తమమ్. కస్మైచిద్యాచమానాయ దదౌ రాఘవనన్దన: 52
తత: ప్రీతేషు నృపతిర్ద్విజేషు ద్విజవత్సల:. ప్రణామమకరోత్తేషాం హర్షపర్యాకులేక్షణ: 53
తస్యాశిషోథ విధివద్బ్రాహ్మణైస్సముదీరితా:. ఉదారస్య నృవీరస్య ధరణ్యాం ప్రణతస్య చ 54
తత: ప్రీతమనా రాజా ప్రాప్య యజ్ఞమనుత్తమమ్. పాపాపహం స్వర్నయనం దుష్కరం పార్థివర్షభై: 55
తతోబ్రవీదృశ్యశృఙ్గం రాజా దశరథస్తదా. కులస్య వర్ధనం త్వం తు కర్తుమర్హసి సువ్రత 56
తథేతి చ స రాజానమువాచ ద్విజసత్తమ:. భవిష్యన్తి సుతా రాజంశ్చత్వారస్తే కులోద్వహా: 57
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే బాలకాణ్డే చతుర్దశస్సర్గ: