సంక్షేప రామాయణం
తపఃస్వాధ్యాయనిరతం తపస్వీ వాగ్విదాం వరమ్ |
నారదం పరిపప్రచ్ఛ వాల్మీకిర్మునిపుంగవమ్ || ౧ ||
కోఽన్వస్మిన్సాంప్రతం లోకే గుణవాన్ కశ్చ వీర్యవాన్ |
ధర్మజ్ఞశ్చ కృతజ్ఞశ్చ సత్యవాక్యో దృఢవ్రతః || ౨ ||
చారిత్రేణ చ కో యుక్తః సర్వభూతేషు కో హితః |
విద్వాన్ కః కః సమర్థశ్చ కశ్చైకప్రియదర్శనః || ౩ ||
ఆత్మవాన్ కో జితక్రోధో ద్యుతిమాన్ కోఽనసూయకః |
కస్య బిభ్యతి దేవాశ్చ జాతరోషస్య సంయుగే || ౪ ||
ఏతదిచ్ఛామ్యహం శ్రోతుం పరం కౌతూహలం హి మే |
మహర్షే త్వం సమర్థోఽసి జ్ఞాతుమేవంవిధం నరమ్ || ౫ ||
శ్రుత్వా చైతత్త్రిలోకజ్ఞో వాల్మీకేర్నారదో వచః |
శ్రూయతామితి చామంత్ర్య ప్రహృష్టో వాక్యమబ్రవీత్ || ౬ ||
బహవో దుర్లభాశ్చైవ యే త్వయా కీర్తితా గుణాః |
మునే వక్ష్యామ్యహం బుద్ధ్వా తైర్యుక్తః శ్రూయతాం నరః || ౭ ||
ఇక్ష్వాకువంశప్రభవో రామో నామ జనైః శ్రుతః |
నియతాత్మా మహావీర్యో ద్యుతిమాన్ధృతిమాన్వశీ || ౮ ||
బుద్ధిమాన్నీతిమాన్వాగ్మీ శ్రీమాన్ శత్రునిబర్హణః |
విపులాంసో మహాబాహుః కంబుగ్రీవో మహాహనుః || ౯ ||
మహోరస్కో మహేష్వాసో గూఢజత్రురరిందమః |
ఆజానుబాహుః సుశిరాః సులలాటః సువిక్రమః || ౧౦ ||
సమః సమవిభక్తాంగః స్నిగ్ధవర్ణః ప్రతాపవాన్ |
పీనవక్షా విశాలాక్షో లక్ష్మీవాన్ శుభలక్షణః || ౧౧ ||
ధర్మజ్ఞః సత్యసంధశ్చ ప్రజానాం చ హితే రతః |
యశస్వీ జ్ఞానసంపన్నః శుచిర్వశ్యః సమాధిమాన్ || ౧౨ ||
ప్రజాపతిసమః శ్రీమాన్ ధాతా రిపునిషూదనః |
రక్షితా జీవలోకస్య ధర్మస్య పరిరక్షితా || ౧౩ ||
రక్షితా స్వస్య ధర్మస్య స్వజనస్య చ రక్షితా |
వేదవేదాంగతత్త్వజ్ఞో ధనుర్వేదే చ నిష్ఠితః || ౧౪ ||
సర్వశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞః స్మృతిమాన్ప్రతిభానవాన్ |
సర్వలోకప్రియః సాధురదీనాత్మా విచక్షణః || ౧౫ ||
సర్వదాభిగతః సద్భిః సముద్ర ఇవ సింధుభిః |
ఆర్యః సర్వసమశ్చైవ సదైవ ప్రియదర్శనః || ౧౬ ||
స చ సర్వగుణోపేతః కౌసల్యానందవర్ధనః |
సముద్ర ఇవ గాంభీర్యే ధైర్యేణ హిమవానివ || ౧౭ ||
విష్ణునా సదృశో వీర్యే సోమవత్ప్రియదర్శనః |
కాలాగ్నిసదృశః క్రోధే క్షమయా పృథివీసమః || ౧౮ ||
ధనదేన సమస్త్యాగే సత్యే ధర్మ ఇవాపరః |
తమేవంగుణసంపన్నం రామం సత్యపరాక్రమమ్ || ౧౯ ||
జ్యేష్ఠం శ్రేష్ఠగుణైర్యుక్తం ప్రియం దశరథః సుతమ్ |
ప్రకృతీనాం హితైర్యుక్తం ప్రకృతిప్రియకామ్యయా || ౨౦ ||
యౌవరాజ్యేన సంయోక్తుమైచ్ఛత్ప్రీత్యా మహీపతిః |
తస్యాభిషేకసంభారాన్దృష్ట్వా భార్యాఽథ కైకయీ || ౨౧ ||
పూర్వం దత్తవరా దేవీ వరమేనమయాచత |
వివాసనం చ రామస్య భరతస్యాభిషేచనమ్ || ౨౨ ||
స సత్యవచనాద్రాజా ధర్మపాశేన సంయతః |
వివాసయామాస సుతం రామం దశరథః ప్రియమ్ || ౨౩ ||
స జగామ వనం వీరః ప్రతిజ్ఞామనుపాలయన్ |
పితుర్వచననిర్దేశాత్కైకేయ్యాః ప్రియకారణాత్ || ౨౪ ||
తం వ్రజంతం ప్రియో భ్రాతా లక్ష్మణోఽనుజగామ హ |
స్నేహాద్వినయసంపన్నః సుమిత్రానందవర్ధనః || ౨౫ ||
భ్రాతరం దయితో భ్రాతుః సౌభ్రాత్రమనుదర్శయన్ |
రామస్య దయితా భార్యా నిత్యం ప్రాణసమా హితా || ౨౬ ||
జనకస్య కులే జాతా దేవమాయేవ నిర్మితా |
సర్వలక్షణసంపన్నా నారీణాముత్తమా వధూః || ౨౭ ||
సీతాప్యనుగతా రామం శశినం రోహిణీ యథా |
పౌరైరనుగతో దూరం పిత్రా దశరథేన చ || ౨౮ ||
శృంగిబేరపురే సూతం గంగాకూలే వ్యసర్జయత్ |
గుహమాసాద్య ధర్మాత్మా నిషాదాధిపతిం ప్రియమ్ || ౨౯ ||
గుహేన సహితో రామో లక్ష్మణేన చ సీతయా |
తే వనేన వనం గత్వా నదీస్తీర్త్వా బహూదకాః || ౩౦ ||
చిత్రకూటమనుప్రాప్య భరద్వాజస్య శాసనాత్ |
రమ్యమావసథం కృత్వా రమమాణా వనే త్రయః || ౩౧ ||
దేవగంధర్వసంకాశాస్తత్ర తే న్యవసన్సుఖమ్ |
చిత్రకూటం గతే రామే పుత్రశోకాతురస్తథా || ౩౨ ||
రాజా దశరథః స్వర్గం జగామ విలపన్సుతమ్ |
మృతే తు తస్మిన్భరతో వసిష్ఠప్రముఖైర్ద్విజైః || ౩౩ ||
నియుజ్యమానో రాజ్యాయ నైచ్ఛద్రాజ్యం మహాబలః |
స జగామ వనం వీరో రామపాదప్రసాదకః || ౩౪ ||
గత్వా తు సుమహాత్మానం రామం సత్యపరాక్రమమ్ |
అయాచద్భ్రాతరం రామమార్యభావపురస్కృతః || ౩౫ ||
త్వమేవ రాజా ధర్మజ్ఞ ఇతి రామం వచోఽబ్రవీత్ |
రామోఽపి పరమోదారః సుముఖః సుమహాయశాః || ౩౬ ||
న చైచ్ఛత్పితురాదేశాద్రాజ్యం రామో మహాబలః |
పాదుకే చాస్య రాజ్యాయ న్యాసం దత్త్వా పునః పునః || ౩౭ ||
నివర్తయామాస తతో భరతం భరతాగ్రజః |
స కామమనవాప్యైవ రామపాదావుపస్పృశన్ || ౩౮ ||
నందిగ్రామేఽకరోద్రాజ్యం రామాగమనకాంక్షయా |
గతే తు భరతే శ్రీమాన్సత్యసంధో జితేంద్రియః || ౩౯ ||
రామస్తు పునరాలక్ష్య నాగరస్య జనస్య చ |
తత్రాగమనమేకాగ్రో దండకాన్ప్రవివేశ హ || ౪౦ ||
ప్రవిశ్య తు మహారణ్యం రామో రాజీవలోచనః |
విరాధం రాక్షసం హత్వా శరభంగం దదర్శ హ || ౪౧ ||
సుతీక్ష్ణం చాప్యగస్త్యం చ అగస్త్యభ్రాతరం తథా |
అగస్త్యవచనాచ్చైవ జగ్రాహైంద్రం శరాసనమ్ || ౪౨ ||
ఖడ్గం చ పరమప్రీతస్తూణీ చాక్షయసాయకౌ |
వసతస్తస్య రామస్య వనే వనచరైః సహ || ౪౩ ||
ఋషయోఽభ్యాగమన్సర్వే వధాయాసురరాక్షసామ్ |
స తేషాం ప్రతిశుశ్రావ రాక్షసానాం తథా వనే || ౪౪ ||
ప్రతిజ్ఞాతశ్చ రామేణ వధః సంయతి రక్షసామ్ |
ఋషీణామగ్నికల్పానాం దండకారణ్యవాసినామ్ || ౪౫ ||
తేన తత్రైవ వసతా జనస్థాననివాసినీ |
విరూపితా శూర్పణఖా రాక్షసీ కామరూపిణీ || ౪౬ ||
తతః శూర్పణఖావాక్యాదుద్యుక్తాన్సర్వరాక్షసాన్ |
ఖరం త్రిశిరసం చైవ దూషణం చైవ రాక్షసమ్ || ౪౭ ||
నిజఘాన రణే రామస్తేషాం చైవ పదానుగాన్ |
వనే తస్మిన్నివసతా జనస్థాననివాసినామ్ || ౪౮ ||
రక్షసాం నిహతాన్యాసన్సహస్రాణి చతుర్దశ |
తతో జ్ఞాతివధం శ్రుత్వా రావణః క్రోధమూర్ఛితః || ౪౯ ||
సహాయం వరయామాస మారీచం నామ రాక్షసమ్ |
వార్యమాణః సుబహుశో మారీచేన స రావణః || ౫౦ ||
న విరోధో బలవతా క్షమో రావణ తేన తే |
అనాదృత్య తు తద్వాక్యం రావణః కాలచోదితః || ౫౧ ||
జగామ సహమారీచస్తస్యాశ్రమపదం తదా |
తేన మాయావినా దూ్రమపవాహ్య నృపాత్మజౌ || ౫౨ ||
జహార భార్యాం రామస్య గృధ్రం హత్వా జటాయుషమ్ |
గృధ్రం చ నిహతం దృష్ట్వా హృతాం శ్రుత్వా చ మైథిలీమ్ || ౫౩ ||
రాఘవః శోకసంతప్తో విలలాపాకులేంద్రియః |
తతస్తేనైవ శోకేన గృధ్రం దగ్ధ్వా జటాయుషమ్ || ౫౪ ||
మార్గమాణో వనే సీతాం రాక్షసం సందదర్శ హ |
కబంధం నామ రూపేణ వికృతం ఘోరదర్శనమ్ || ౫౫ ||
తం నిహత్య మహాబాహుర్దదాహ స్వర్గతశ్చ సః |
స చాఽఽస్య కథయామాస శబరీం ధర్మచారిణీమ్ || ౫౬ ||
శ్రమణీం ధర్మనిపుణామభిగచ్ఛేతి రాఘవమ్ |
సోఽభ్యగచ్ఛన్మహాతేజాః శబరీం శత్రుసూదనః || ౫౭ ||
శబర్యా పూజితః సమ్యగ్రామో దశరథాత్మజః |
పంపాతీరే హనుమతా సంగతో వానరేణ హ || ౫౮ ||
హనుమద్వచనాచ్చైవ సుగ్రీవేణ సమాగతః |
సుగ్రీవాయ చ తత్సర్వం శంసద్రామో మహాబలః || ౫౯ ||
ఆదితస్తద్యథావృత్తం సీతాయాశ్చ విశేషతః |
సుగ్రీవశ్చాపి తత్సర్వం శ్రుత్వా రామస్య వానరః || ౬౦ ||
చకార సఖ్యం రామేణ ప్రీతశ్చైవాగ్నిసాక్షికమ్ |
తతో వానరరాజేన వైరానుకథనం ప్రతి || ౬౧ ||
రామాయావేదితం సర్వం ప్రణయాద్దుఃఖితేన చ |
ప్రతిజ్ఞాతం చ రామేణ తదా వాలివధం ప్రతి || ౬౨ ||
వాలినశ్చ బలం తత్ర కథయామాస వానరః |
సుగ్రీవః శంకితశ్చాసీన్నిత్యం వీర్యేణ రాఘవే || ౬౩ ||
రాఘవప్రత్యయార్థం తు దుందుభేః కాయముత్తమమ్ |
దర్శయామాస సుగ్రీవో మహాపర్వత సన్నిభమ్ || ౬౪ ||
ఉత్స్మయిత్వా మహాబాహుః ప్రేక్ష్య చాస్థి మహాబలః |
పాదాంగుష్ఠేన చిక్షేప సంపూర్ణం దశయోజనమ్ || ౬౫ ||
బిభేద చ పునః సాలాన్సప్తైకేన మహేషుణా |
గిరిం రసాతలం చైవ జనయన్ప్రత్యయం తదా || ౬౬ ||
తతః ప్రీతమనాస్తేన విశ్వస్తః స మహాకపిః |
కిష్కింధాం రామసహితో జగామ చ గుహాం తదా || ౬౭ ||
తతోఽగర్జద్ధరివరః సుగ్రీవో హేమపింగళః |
తేన నాదేన మహతా నిర్జగామ హరీశ్వరః || ౬౮ ||
అనుమాన్య తదా తారాం సుగ్రీవేణ సమాగతః |
నిజఘాన చ తత్రైనం శరేణైకేన రాఘవః || ౬౯ ||
తతః సుగ్రీవవచనాద్ధత్వా వాలినమాహవే |
సుగ్రీవమేవ తద్రాజ్యే రాఘవః ప్రత్యపాదయత్ || ౭౦ ||
స చ సర్వాన్సమానీయ వానరాన్వానరర్షభః |
దిశః ప్రస్థాపయామాస దిదృక్షుర్జనకాత్మజామ్ || ౭౧ ||
తతో గృధ్రస్య వచనాత్సంపాతేర్హనుమాన్బలీ |
శతయోజనవిస్తీర్ణం పుప్లువే లవణార్ణవమ్ || ౭౨ ||
తత్ర లంకాం సమాసాద్య పురీం రావణపాలితామ్ |
దదర్శ సీతాం ధ్యాయంతీమశోకవనికాం గతామ్ || ౭౩ ||
నివేదయిత్వాఽభిజ్ఞానం ప్రవృత్తిం చ నివేద్య చ |
సమాశ్వాస్య చ వైదేహీం మర్దయామాస తోరణమ్ || ౭౪ ||
పంచ సేనాగ్రగాన్హత్వా సప్త మంత్రిసుతానపి |
శూరమక్షం చ నిష్పిష్య గ్రహణం సముపాగమత్ || ౭౫ ||
అస్త్రేణోన్ముక్తమాత్మానం జ్ఞాత్వా పైతామహాద్వరాత్ |
మర్షయన్రాక్షసాన్వీరో యంత్రిణస్తాన్యదృచ్ఛయా || ౭౬ ||
తతో దగ్ధ్వా పురీం లంకామృతే సీతాం చ మైథిలీమ్ |
రామాయ ప్రియమాఖ్యాతుం పునరాయాన్మహాకపిః || ౭౭ ||
సోఽభిగమ్య మహాత్మానం కృత్వా రామం ప్రదక్షిణమ్ |
న్యవేదయదమేయాత్మా దృష్టా సీతేతి తత్త్వతః || ౭౮ ||
తతః సుగ్రీవసహితో గత్వా తీరం మహోదధేః |
సముద్రం క్షోభయామాస శరైరాదిత్యసన్నిభైః || ౭౯ ||
దర్శయామాస చాత్మానం సముద్రః సరితాం పతిః |
సముద్రవచనాచ్చైవ నలం సేతుమకారయత్ || ౮౦ ||
తేన గత్వా పురీం లంకాం హత్వా రావణమాహవే |
రామః సీతామనుప్రాప్య పరాం వ్రీడాముపాగమత్ || ౮౧ ||
తామువాచ తతో రామః పరుషం జనసంసది |
అమృష్యమాణా సా సీతా వివేశ జ్వలనం సతీ || ౮౨ ||
తతోఽగ్నివచనాత్సీతాం జ్ఞాత్వా విగతకల్మషామ్ |
బభౌ రామః సంప్రహృష్టః పూజితః సర్వదైవతైః || ౮౩ ||
కర్మణా తేన మహతా త్రైలోక్యం సచరాచరమ్ |
సదేవర్షిగణం తుష్టం రాఘవస్య మహాత్మనః || ౮౪ ||
అభిషిచ్య చ లంకాయాం రాక్షసేంద్రం విభీషణమ్ |
కృతకృత్యస్తదా రామో విజ్వరః ప్రముమోద హ || ౮౫ ||
దేవతాభ్యో వరం ప్రాప్య సముత్థాప్య చ వానరాన్ |
అయోధ్యాం ప్రస్థితో రామః పుష్పకేణ సుహృద్వృతః || ౮౬ ||
భరద్వాజాశ్రమం గత్వా రామః సత్యపరాక్రమః |
భరతస్యాంతికం రామో హనూమంతం వ్యసర్జయత్ || ౮౭ ||
పునరాఖ్యాయికాం జల్పన్సుగ్రీవసహితశ్చ సః |
పుష్పకం తత్సమారుహ్య నందిగ్రామం యయౌ తదా || ౮౮ ||
నందిగ్రామే జటాం హిత్వా భ్రాతృభిః సహితోఽనఘః |
రామః సీతామనుప్రాప్య రాజ్యం పునరవాప్తవాన్ || ౮౯ ||
ప్రహృష్టముదితో లోకస్తుష్టః పుష్టః సుధార్మికః |
నిరామయో హ్యరోగశ్చ దుర్భిక్షభయవర్జితః || ౯౦ ||
న పుత్రమరణం కించిద్ద్రక్ష్యంతి పురుషాః క్వచిత్ |
నార్యశ్చావిధవా నిత్యం భవిష్యంతి పతివ్రతాః || ౯౧ ||
న చాగ్నిజం భయం కించిన్నాప్సు మజ్జంతి జంతవః |
న వాతజం భయం కించిన్నాపి జ్వరకృతం తథా || ౯౨ ||
న చాపి క్షుద్భయం తత్ర న తస్కరభయం తథా |
నగరాణి చ రాష్ట్రాణి ధనధాన్యయుతాని చ || ౯౩ ||
నిత్యం ప్రముదితాః సర్వే యథా కృతయుగే తథా |
అశ్వమేధశతైరిష్ట్వా తథా బహుసువర్ణకైః || ౯ ||
గవాం కోట్యయుతం దత్వా విద్వద్భ్యో విధిపూర్వకమ్ |
అసంఖ్యేయం ధనం దత్వా బ్రాహ్మణేభ్యో మహాయశాః || ౯౫ ||
రాజవంశాన్ శతగుణాన్ స్థాపయిష్యతి రాఘవః |
చాతుర్వర్ణ్యం చ లోకేఽస్మిన్ స్వే స్వే ధర్మే నియోక్ష్యతి || ౯౬ ||
దశవర్షసహస్రాణి దశవర్షశతాని చ |
రామో రాజ్యముపాసిత్వా బ్రహ్మలోకం ప్రయాస్యతి || ౯౭ ||
ఇదం పవిత్రం పాపఘ్నం పుణ్యం వేదైశ్చ సమ్మితమ్ |
యః పఠేద్రామచరితం సర్వపాపైః ప్రముచ్యతే || ౯౮ ||
ఏతదాఖ్యానమాయుష్యం పఠన్రామాయణం నరః |
సపుత్రపౌత్రః సగణః ప్రేత్య స్వర్గే మహీయతే || ౯౯ ||
పఠన్ ద్విజో వాగృషభత్వమీయా-
త్స్యాత్ క్షత్రియో భూమిపతిత్వమీయాత్ |
వణిగ్జనః పణ్యఫలత్వమీయా-
జ్జనశ్చ శూద్రోఽపి మహత్త్వమీయాత్ || ౧౦౦ ||
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే బాలకాండే (నారదవాక్యం నామ) ప్రథమః సర్గః || ౧ ||
saṅkṣēpa rāmāyaṇam
tapaḥsvādhyāyanirataṃ tapasvī vāgvidāṃ varam |
nāradaṃ paripapraccha vālmīkirmunipuṅgavam || 1 ||
kō'nvasminsāmprataṃ lōkē guṇavān kaśca vīryavān |
dharmajñaśca k r̥tajñaśca satyavākyō d r̥ḍhavrataḥ || 2 ||
cāritrēṇa ca kō yuktaḥ sarvabhūtēṣu kō hitaḥ |
vidvān kaḥ kaḥ samarthaśca kaścaikapriyadarśanaḥ || 3 ||
ātmavān kō jitak rōdhō dyutimān kō'nasūyakaḥ |
kasya bibhyati dēvāśca jātarōṣasya saṃyugē || 4 ||
ētadicchāmyahaṃ śrōtuṃ paraṃ kāutūhalaṃ hi mē |
maharṣē tvaṃ samarthō'si jñātumēvaṃvidhaṃ naram || 5 ||
śrutvā cāitattrilōkajñō vālmīkērnāradō vacaḥ |
śrūyatāmiti cāmantrya prah r̥ṣṭō vākyamabravīt || 6 ||
bahavō durlabhāścāiva yē tvayā kīrtitā guṇāḥ |
munē vakṣyāmyahaṃ buddhyā tairyuktaḥ śrūyatāṃ naraḥ || 7 ||
ikṣvākuvaṃśaprabhavō rāmō nāma janaiḥ śrutaḥ |
niyatātmā mahāvīryō dyutimāndhr̥timā nvaśī || 8 ||
buddhimānnītimānvāgmī śrīmān śatrunibarhaṇaḥ |
vipulāṃsō mahābāhuḥ kambugrīvō mahāhanuḥ || 9 ||
mahōraskō mahēṣvāsō gūḍhajatrurarindamaḥ |
ājānubāhuḥ suśirāḥ sulalāṭaḥ suvikramaḥ || 10 ||
samaḥ samavibhaktāṅgaḥ snigdhavarṇaḥ pratāpavān |
pīnavakṣā viśālākṣō lakṣmīvān śubhalakṣaṇaḥ || 11 ||
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajānāṃ ca hitē rataḥ |
yaśasvī jñānasampannaḥ śucirvaśyaḥ samādhimān || 12 ||
prajāpatisamaḥ śrīmān dhātā ripuniṣūdanaḥ |
rakṣitā jīvalōkasya dharmasya parirakṣitā || 13 ||
rakṣitā svasya dharmasya svajanasya ca rakṣitā |
vēdavēdāṅgatattvajñō dhanurvēdē ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
sarvaśāstrārthatattvajñaḥ sm r̥timān-pratibhānavān |
sarvalōkapriyaḥ sādhuradīnātmā vicakṣaṇaḥ || 15 ||
sarvadābhigataḥ sadbhiḥ samudra iva sindhubhiḥ |
āryaḥ sarvasamaścāiva sadaiva priyadarśanaḥ || 16 ||
sa ca sarvaguṇōpētaḥ kāusalyānandavardhanaḥ |
samudra iva gāmbhīryē dhairyēṇa himavāniva || 17 ||
viṣṇunā sadr̥śō vīryē sōmavat-priyadarśanaḥ |
kālāgnisadr̥śō krōdhē kṣamayā p r̥thivīsamaḥ || 18 ||
dhanadēna samastyāgē satyē dharma ivāparaḥ |
tamēvaṅ-guṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparakramam || 19 ||
jyēṣṭhaṃ śrēṣṭhaguṇairyuktaṃ priyaṃ daśarathaḥ sutam |
prak r̥tīnāṃ hitairyuktaṃ prak r̥tipriyakāmyayā || 20 ||
yāuvarājyēna saṃyōktumāicchatprītyā mahīpatiḥ |
tasyābhiṣēkambhārāndr̥ṣṭvā bhāryā'tha kāikayī || 21 ||
pūrvaṃ dattavarā dēvī varamēnamayācata |
vivāsanaṃ ca rāmasya bharatasyābhiṣēcanam || 22 ||
sa satyavacanādrājā dharmapāśēna saṃyataḥ |
vivāsayāmāsa sutaṃ rāmaṃ daśarathaḥ priyam || 23 ||
sa jagāma vanaṃ vīraḥ pratijñāmanupālayan |
piturvacananirdēśātkāikēyyāḥ priyakāraṇāt || 24 ||
taṃ vrajantaṃ priyō bhrātā lakṣmaṇō'nujagāma ha |
snēhādvina yasampannaḥ sumitrānandavardhanaḥ || 25 ||
bhrātaraṃ dayitō bhrātuḥ sāubhrātramanudarśayan |
rāmasya dayitā bhāryā nityaṃ prāṇasamā hitā || 26 ||
janakasya kulē jātā dēvamāyēva nirmitā |
sarvalakṣaṇasampannā nārīṇāmuttamā vadhūḥ || 27 ||
sītāpyanugatā rāmaṃ śaśinaṃ rōhiṇī yathā |
pāurāiranugatō dūraṃ pitrā daśarathēna ca || 28 ||
ś r̥ṅgibērapurē sūtaṃ gaṅgākūlē vyasarjayat |
guhamāsādya dharmātmā niṣādādhipatiṃ priyam || 29 ||
guhēna sahitō rāmō lakṣmaṇēna ca sītayā |
tē vanēna vanaṃ gatvā nadīstīrtvā bahūdakāḥ || 30 ||
citrakūṭamanuprāpya bharadvājasya śāsanāt |
ramyamāvasathaṃ k r̥tvā ramanāmāṇā vanē trayaḥ || 31 ||
dēvagandharvasaṅkāśāstatra tē nyavasansukham |
citrakūṭaṃ gatē rāmē putraśōkāturastathā || 32 ||
rājā daśarathaḥ svargaṃ jagāma vilapansutam |
m r̥tē tu tasmin-bharatō vasiṣṭhapramukhāirdvijāiḥ || 33 ||
niyujyamānō rājyāya nāicchadrājyaṃ mahābalaḥ |
sa jagāma vanaṃ vīrō rāmapādaprasādakaḥ || 34 ||
gatvā tu sumahātmānaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
ayācadbhrātaraṃ rāmamāryabhāvapurask r̥taḥ || 35 ||
tvamēva rājā dharmajña iti rāmaṃ vacō'bravīt |
rāmō'pi paramōdāraḥ sumukhaḥ sumahāyaśāḥ || 36 ||
na cāicchatpiturādēśādrājyaṃ rāmō mahābalaḥ |
pādukē cāsya rājyāya nyāsaṃ dattvā punaḥ punaḥ || 37 ||
nivartayāmāsa tatō bharataṃ bharatāgrajaḥ |
sa kāmam-anavāpyaiva rāmapādāvupasp r̥śan || 38 ||
nandigrāmē'karōdrājyaṃ rāmāgamanakāṅkṣayā |
gatē tu bharatē śrīmānsatyasandhō jitēndriyaḥ || 39 ||
rāmastu punarālakṣya nāgarasya janasya ca |
tatrāgamanamēkāgrō daṇḍakānpravivēśa ha || 40 ||
praviśya tu mahāraṇyaṃ rāmō rājīvalōcanaḥ |
virādhaṃ rakṣasaṃ hatvā śarabhaṅgaṃ dadarśa ha || 41 ||
sutīkṣṇaṃ cāpyagastyaṃ ca agastyabhrātaraṃ tathā |
agastyavacanāccāiva jagrāhāindraṃ śarāsanam || 42 ||
khaḍgaṃ ca paramaprītastūṇī cākṣayasāyakāu |
vasatastasya rāmasya vanē vanacarāiḥ saha || 43 ||
r̥ṣayō'bhyāgamansarvē vadhāyāsurarakṣasām |
sa tēṣāṃ pratiśuśrāva rākṣasānāṃ tathā vanē || 44 ||
pratijñātaśca rāmēṇa vadhaḥ saṃyati rakṣasām |
r̥ṣīṇāmagni-kalpānāṃ daṇḍakāraṇyavāsinām || 45 ||
tēna tatraiva vasatā janasthānanivāsinī |
virūpitā śūrpaṇakhā rākṣasī kāmarūpiṇī || 46 ||
tataḥ śūrpaṇakhāvākyādudyuktānsarvarākṣasān |
kharaṃ triśirasaṃ cāiva dūṣaṇaṃ cāiva rākṣasam || 47 ||
nijaghāna raṇē rāmastēṣāṃ cāiva padānugān |
vanē tasminnivastā janasthānanivāsinām || 48 ||
rakṣasāṃ nihatānyāsansahasrāṇi caturdaśa |
tatō jñātivadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ krōdhamūrcchitaḥ || 49 ||
sahāyaṃ varayāmāsa mārīcaṃ nāma rākṣasam |
vāryamāṇaḥ subahuśō mārīcēna sa rāvaṇaḥ || 50 ||
na virōdhō balavatā kṣamō rāvaṇa tēna tē |
anād r̥tya tu tadvākyaṃ rāvaṇaḥ kālacōditaḥ || 51 ||
jagāma sahamārīcastasyāśramapadaṃ tadā |
tēna māyāvinā dūramapavāhya n r̥pātmajāu || 52 ||
jahāra bhāryāṃ rāmasya g r̥dhraṃ hatvā jaṭāyuṣam |
g r̥dhraṃ ca nihataṃ dr̥ṣṭvā h r̥tāṃ śrutvā ca māithilīm || 53 ||
rāghavaḥ śōkasantaptō vilalāpākulēndriyaḥ |
tatastēnāiva śōkēna g r̥dhraṃ dagdhvā jaṭāyuṣam || 54 ||
mārgamāṇō vanē sītāṃ rākṣasaṃ sandadarśa ha |
kabandhaṃ nāma rūpēṇa vik r̥taṃ ghōradarśanam || 55 ||
taṃ nihatya mahābāhurdadāha svargataśca saḥ |
sa cā'sya kathayāmāsa śabarīṃ dharmacāriṇīm || 56 ||
śramaṇīṃ dharmanipuṇāmabhigacchēti rāghavam |
sō'bhyagacchanmahātējāḥ śabarīṃ śatrusūdanaḥ || 57 ||
śabaryā pūjitaḥ samyagrāmō daśarathātmajaḥ |
pampātīrē hanumatā saṅgatō vānarēṇa ha || 58 ||
hanumadvacanāccāiva sugrīvēṇa samāgataḥ |
sugrīvāya ca tatsarvaṃ śaṃsadrāmō mahābalaḥ || 59 ||
āditastadyathāv r̥ttaṃ sītāyāśca viśēṣataḥ |
sugrīvaścāpi tatsarvaṃ śrutvā rāmasya vānaraḥ || 60 ||
cakāra sakhyaṃ rāmēṇa prītaścāivāgnisākṣikam |
tatō vānararājēna vairānukathanaṃ prati || 61 ||
rāmāyāvēditaṃ sarvaṃ praṇayādduḥkhitēna ca |
pratijñātaṃ ca rāmēṇa tadā vālivadhaṃ prati || 62 ||
vālinaśca balaṃ tatra kathayāmāsa vānaraḥ |
sugrīvaḥ śaṅkitaścāsīnnityaṃ vīryēṇa rāghavē || 63 ||
rāghavapratyayārthaṃ tu dundubhēḥ kāyamuttamam |
darśayāmāsa sugrīvō mahāparvata sannibham || 64 ||
utsmayitvā mahābāhuḥ prēkṣya cāsthi mahābalaḥ |
pādāṅguṣṭhēna cikṣēpa sampūrṇaṃ daśayōjanam || 65 ||
bibhēda ca punaḥ sālānsaptaikēna mahēṣuṇā |
giriṃ rasātalaṃ cāiva janayanpratyayaṃ tadā || 66 ||
tataḥ prītemanāstēna viśvastaḥ sa mahākapiḥ |
kiṣkindhāṃ rāmasahitō jagāma ca guhāṃ tadā || 67 ||
tatō'garjaddharivaraḥ sugrīvō hēmapiṅgalaḥ |
tēna nādēna mahatā nirjagāma harīśvaraḥ || 68 ||
anumanya tadā tārāṃ sugrīvēṇa samāgataḥ |
nijaghāna ca tatrāinaṃ śarēṇāikēna rāghavaḥ || 69 ||
tataḥ sugrīvavacanāddhatvā vālinamāhavē |
sugrīvamēva tadrājyē rāghavaḥ pratyapādayat || 70 ||
sa ca sarvānsamānīya vānarānvānararṣabhaḥ |
diśaḥ prasthāpayāmāsa did r̥kṣurjanakātmajām || 71 ||
tatō g r̥dhrasya vacanātsampātērhanumānbalī |
śatayōjanavistīrṇaṃ pupluvē lavaṇārṇavam || 72 ||
tatra laṅkāṃ samāsādya purīṃ rāvaṇapālitām |
dadarśa sītāṃ dhyāyantīmaśōkavanikāṃ gatām || 73 ||
nivēdayitvā'bhijñānaṃ prav r̥ttiṃ ca nivēdy ca |
samāśvāsya ca vaidēhīṃ mardayāmāsa tōraṇam || 74 ||
pañca sēnāgragānhatvā sapta mantrisutānapi |
śūramakṣaṃ ca niṣpiṣya grahaṇaṃ samupāgamat || 75 ||
astrēṇōnmuktamātmānaṃ jñātvā pāitāmahādvarāt |
marṣayanrākṣasānvīrō yantriṇastānyad r̥cchayā || 76 ||
tatō dagdhvā purīṃ laṅkām r̥tē sītāṃ ca māithilīm |
rāmāya priyamākhyātuṃ punarāyānmahākapiḥ || 77 ||
sō'bhigamya mahātmānaṃ k r̥tvā rāmaṃ pradakṣiṇam |
nyavēdayadamēyātmā dr̥ṣṭā sītēti tattvataḥ || 78 ||
tataḥ sugrīvasahitō gatvā tīraṃ mahōdadhēḥ |
samudraṃ kṣōbhayāmāsa śarāirādityasannibhāiḥ || 79 ||
darśayāmāsa cātmānaṃ samudraḥ saritāṃ patiḥ |
samudravacanāccāiva nalaṃ sētumakārayat || 80 ||
tēna gatvā purīṃ laṅkāṃ hatvā rāvaṇamāhavē |
rāmaḥ sītāmanuprāpya parāṃ vrīḍāmupāgamat || 81 ||
tāmuvāca tatō rāmaḥ paruṣaṃ janasaṃsadi |
am r̥ṣyamāṇā sā sītā vivēśa jvalanaṃ satī || 82 ||
tatō'gnivacanātsītāṃ jñātvā vigatakalmaṣām |
babhāu rāmaḥ samprahr̥ṣṭaḥ pūjitaḥ sarvadaivatāiḥ || 83 ||
karmaṇā tēna mahatā trāilōkyaṃ sacarācaram |
sadēvarṣigaṇaṃ tuṣṭaṃ rāghavasya mahātmanaḥ || 84 ||
abhiṣicya ca laṅkāyāṃ rākṣasēndraṃ vibhīṣaṇam |
k r̥tak r̥tyastadā rāmō vijvaraḥ pramumōda ha || 85 ||
dēvatābhyō varaṃ prāpya samutthāpya ca vānarān |
ayōdhyāṃ prasthitō rāmaḥ puṣpakēṇa suhr̥dv r̥taḥ || 86 ||
bharadvājāśramaṃ gatvā rāmaḥ satyaparākramaḥ |
bharatasyāntikaṃ rāmō hanūmantaṃ vyasarjayat || 87 ||
punarākhyāyikāṃ jalpansugrīvasahitaśca saḥ |
puṣpakaṃ tatsamāruhya nandigrāmaṃ yayāu tadā || 88 ||
nandigrāmē jaṭāṃ hitvā bhrāt r̥bhiḥ sahitō'naghaḥ |
rāmaḥ sītāmanuprāpya rājyaṃ punaravāptavān || 89 ||
prahr̥ṣṭamuditō lōkastuṣṭaḥ puṣṭaḥ sudhārmikaḥ |
nirāmayō hyarōgaśca durbhikṣabhayavarjitaḥ || 90 ||
na putramaraṇaṃ kiñciddrakṣyanti puruṣāḥ kvacit |
nāryaścāvidhavā nityaṃ bhaviṣyanti pativratāḥ || 91 ||
na cāgnijaṃ bhayaṃ kiñcinnāpsu majjanti jantavaḥ |
na vātajaṃ bhayaṃ kiñcinnāpi jvarak r̥taṃ tathā || 92 ||
na cāpi kṣudbhayaṃ tatra na taskarabhayaṃ tathā |
nagarāṇi ca rāṣṭrāṇi dhanadhānyayutāni ca || 93 ||
nityaṃ pramuditāḥ sarvē yathā k r̥tayugē tathā |
aśvamēdhaśatāiriṣṭvā tathā bahusuvarṇakāiḥ || 94 ||
gavāṃ kōṭyayutaṃ datvā vidvadbhyō vidhipūrvakam |
asaṅkhyēyaṃ dhanaṃ datvā brāhmaṇēbhyō mahāyaśāḥ || 95 ||
rājavaṃśān śataguṇān sthāpayiṣyati rāghavaḥ |
cāturvarṇyaṃ ca lōkē'smin svē svē dharmē niyōkṣyati || 96 ||
daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca |
rāmō rājyamupāsitvā brahmalōkaṃ prayāsyati || 97 ||
idaṃ pavitraṃ pāpaghnaṃ puṇyaṃ vēdāiśca sammitam |
yaḥ paṭhēdrāmacaritaṃ sarvapāpāiḥ pramucyatē || 98 ||
ētadākhyānamāyuṣyaṃ paṭhanrāmāyaṇāṃ naraḥ |
saputra-pāutraḥ sagaṇaḥ prētya svargē mahīyatē || 99 ||
paṭhan dvijō vāgr̥ṣabhatvamīyāt-
syāt kṣatriyō bhūmipatitvamīyāt |
vaṇigjanaḥ paṇyaphalatvamīyāt-
janaśca śūdrō'pi mahattvamīyāt || 100 ||
ityārṣē śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē bālakāṇḍē (nāradavākyaṃ nāma) prathamaḥ sargaḥ ||