పురుష సూక్తం
ఓం తచ్ఛం॒-యోఀరావృ॑ణీమహే | గా॒తుం-యఀ॒జ్ఞాయ॑ | గా॒తుం-యఀ॒జ్ఞప॑తయే | దైవీ᳚ స్వ॒స్తిర॑స్తు నః | స్వ॒స్తిర్మాను॑షేభ్యః | ఊ॒ర్ధ్వం జి॑గాతు భేష॒జమ్ | శం నో॑ అస్తు ద్వి॒పదే᳚ | శం చతు॑ష్పదే |
ఓం శాంతిః॒ శాంతిః॒ శాంతిః॑ ||
స॒హస్ర॑శీర్షా॒ పురు॑షః | స॒హ॒స్రా॒క్షః స॒హస్ర॑పాత్ |
స భూమిం॑-విఀ॒శ్వతో॑ వృ॒త్వా | అత్య॑తిష్ఠద్దశాంగు॒లమ్ || ౧ ||
పురు॑ష ఏ॒వేదగ్ం సర్వం᳚ | యద్భూ॒తం-యఀచ్చ॒ భవ్యం᳚ |
ఉ॒తామృ॑త॒త్వ స్యేశా॑నః | యదన్నే॑నాతి॒రోహ॑తి || ౨ ||
ఏ॒తావా॑నస్య మహి॒మా | అతో॒ జ్యాయాగ్॑శ్చ॒ పూరు॑షః |
పాదో᳚ఽస్య॒ విశ్వా॑ భూ॒తాని॑ | త్రి॒పాద॑స్యా॒మృతం॑ ది॒వి || ౩ ||
త్రి॒పాదూ॒ర్ధ్వ ఉదై॒త్పురు॑షః | పాదో᳚ఽస్యే॒హేఽఽభ॑వా॒త్పునః॑ |
తతో॒ విష్వ॒ఙ్వ్య॑క్రామత్ | సా॒శ॒నా॒న॒శ॒నే అ॒భి || ౪ ||
తస్మా᳚ద్వి॒రాడ॑జాయత | వి॒రాజో॒ అధి॒ పూరు॑షః |
స జా॒తో అత్య॑రిచ్యత | ప॒శ్చాద్భూమి॒మథో॑ పు॒రః || ౫ ||
యత్పురు॑షం హ॒విషా᳚ | దే॒వా య॒జ్ఞమత॑న్వత |
వ॒సం॒తో అ॑స్యాసీ॒దాజ్యం᳚ | గ్రీ॒ష్మ ఇ॒ధ్మశ్శ॒రధ్ధ॒విః || ౬ ||
స॒ప్తాస్యా॑సన్పరి॒ధయః॑ | త్రిః స॒ప్త స॒మిధః॑ కృ॒తాః |
దే॒వా యద్య॒జ్ఞం త॑న్వా॒నాః | అబ॑ధ్న॒న్-పురు॑షం ప॒శుమ్ || ౭ ||
తం-యఀ॒జ్ఞం బ॒ర్॒హిషి॒ ప్రౌక్షన్॑ | పురు॑షం జా॒తమ॑గ్ర॒తః |
తేన॑ దే॒వా అయ॑జంత | సా॒ధ్యా ఋష॑యశ్చ॒ యే || ౮ ||
తస్మా᳚ద్య॒జ్ఞాథ్స॑ర్వ॒హుతః॑ | సంభృ॑తం పృషదా॒జ్యమ్ |
ప॒శూగ్గ్-స్తాగ్గ్-శ్చ॑క్రే వాయ॒వ్యాన్॑ | ఆ॒ర॒ణ్యాన్-గ్రా॒మ్యాశ్చ॒ యే || ౯ ||
తస్మా᳚ద్య॒జ్ఞాథ్స॑ర్వ॒హుతః॑ | ఋచః॒ సామా॑ని జజ్ఞిరే |
ఛందాగ్ం॑సి జజ్ఞిరే॒ తస్మా᳚త్ | యజు॒స్తస్మా॑దజాయత || ౧౦ ||
తస్మా॒దశ్వా॑ అజాయంత | యే కే చో॑భ॒యాద॑తః |
గావో॑ హ జజ్ఞిరే॒ తస్మా᳚త్ | తస్మా᳚జ్జా॒తా అ॑జా॒వయః॑ || ౧౧ ||
యత్పురు॑షం॒-వ్యఀ ॑దధుః | క॒తి॒థా వ్య॑కల్పయన్న్ |
ముఖం॒ కిమ॑స్య॒ కౌ బా॒హూ | కావూ॒రూ పాదా॑వుచ్యేతే || ౧౨ ||
బ్రా॒హ్మ॒ణో᳚ఽస్య॒ ముఖ॑మాసీత్ | బా॒హూ రా॑జ॒న్యః॑ కృ॒తః |
ఊ॒రూ తద॑స్య॒ యద్వైశ్యః॑ | ప॒ద్భ్యాగ్ం శూ॒ద్రో అ॑జాయత || ౧౩ ||
చం॒ద్రమా॒ మన॑సో జా॒తః | చక్షోః॒ సూర్యో॑ అజాయత |
ముఖా॒దింద్ర॑శ్చా॒గ్నిశ్చ॑ | ప్రా॒ణాద్వా॒యుర॑జాయత || ౧౪ ||
నాభ్యా॑ ఆసీదం॒తరి॑క్షమ్ | శీ॒ర్ష్ణో ద్యౌః సమ॑వర్తత |
ప॒ద్భ్యాం భూమి॒ర్దిశః॒ శ్రోత్రా᳚ | తథా॑ లో॒కాగ్ం అ॑కల్పయన్న్ || ౧౫ ||
వేదా॒హమే॒తం పురు॑షం మ॒హాంతం᳚ | ఆ॒ది॒త్యవ॑ర్ణం॒ తమ॑స॒స్తు పా॒రే |
సర్వా॑ణి రూ॒పాణి॑ వి॒చిత్య॒ ధీరః॑ | నామా॑ని కృ॒త్వాఽభి॒వద॒న్॒, యదాఽఽస్తే᳚ || ౧౬ ||
ధా॒తా పు॒రస్తా॒ద్యము॑దాజ॒హార॑ | శ॒క్రః ప్రవి॒ద్వా-న్ప్ర॒దిశ॒శ్చత॑స్రః |
తమే॒వం-విఀ॒ద్వాన॒మృత॑ ఇ॒హ భ॑వతి | నాన్యః పంథా॒ అయ॑నాయ విద్యతే || ౧౭ ||
య॒జ్ఞేన॑ య॒జ్ఞమ॑యజంత దే॒వాః | తాని॒ ధర్మా॑ణి ప్రథ॒మాన్యా॑సన్న్ |
తే హ॒ నాకం॑ మహి॒మానః॑ సచంతే | యత్ర॒ పూర్వే॑ సా॒ధ్యాః సంతి॑ దే॒వాః || ౧౮ ||
అ॒ద్భ్యః సంభూ॑తః పృథి॒వ్యై రసా᳚చ్చ | వి॒శ్వక॑ర్మణః॒ సమ॑వర్త॒తాధి॑ |
తస్య॒ త్వష్టా॑ వి॒దధ॑ద్రూ॒పమే॑తి | తత్పురు॑షస్య॒ విశ్వ॒మాజా॑న॒మగ్రే᳚ || ౧౯ ||
వేదా॒హమే॒తం పురు॑షం మ॒హాంతం᳚ | ఆ॒ది॒త్యవ॑ర్ణం॒ తమ॑సః॒ పర॑స్తాత్ |
తమే॒వం-విఀ॒ద్వాన॒మృత॑ ఇ॒హ భ॑వతి | నాన్యః పంథా॑ విద్య॒తేఽయ॑నాయ || ౨౦ ||
ప్ర॒జాప॑తిశ్చరతి॒ గర్భే॑ అం॒తః | అ॒జాయ॑మానో బహు॒ధా విజా॑యతే |
తస్య॒ ధీరాః॒ పరి॑జానంతి॒ యోనిం᳚ | మరీ॑చీనాం ప॒దమి॑చ్ఛంతి వే॒ధసః॑ || ౨౧ ||
యో దే॒వేభ్య॒ ఆత॑పతి | యో దే॒వానాం᳚ పు॒రోహి॑తః |
పూర్వో॒ యో దే॒వేభ్యో॑ జా॒తః | నమో॑ రు॒చాయ॒ బ్రాహ్మ॑యే || ౨౨ ||
రుచం॑ బ్రా॒హ్మం జ॒నయం॑తః | దే॒వా అగ్రే॒ తద॑బ్రువన్న్ |
యస్త్వై॒వం బ్రా᳚హ్మ॒ణో వి॒ద్యాత్ | తస్య॑ దే॒వా అస॒న్ వశే᳚ || ౨౩ ||
హ్రీశ్చ॑ తే ల॒క్ష్మీశ్చ॒ పత్న్యౌ᳚ | అ॒హో॒రా॒త్రే పా॒ర్శ్వే |
నక్ష॑త్రాణి రూ॒పమ్ | అ॒శ్వినౌ॒ వ్యాత్తం᳚ |
ఇ॒ష్టం మ॑నిషాణ | అ॒ముం మ॑నిషాణ | సర్వం॑ మనిషాణ || ౨౪ ||
ఓం తచ్ఛం॒-యోఀరావృ॑ణీమహే | గా॒తుం-యఀ॒జ్ఞాయ॑ | గా॒తుం-యఀ॒జ్ఞప॑తయే | దైవీ᳚ స్వ॒స్తిర॑స్తు నః | స్వ॒స్తిర్మాను॑షేభ్యః | ఊ॒ర్ధ్వం జి॑గాతు భేష॒జమ్ | శం నో॑ అస్తు ద్వి॒పదే᳚ | శం చతు॑ష్పదే |
ఓం శాంతిః॒ శాంతిః॒ శాంతిః॑ ||
ఇతి పురుష సూక్తం సంపూర్ణం ||
puruṣa sūktam
ōṃ tacchhaṃ-yōrāvr̥ṇīmahē | gātuṃ-yajñāya | gātuṃ-yajñapatayē | dāivī svastirastu naḥ | svastirmānuṣēbhyaḥ | ūrdhvaṃ jigātu bhēṣajam | śaṃ nō astu dvipadē | śaṃ catuṣpadē |
ōṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
sahasraśīrṣā puruṣaḥ | sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sa bhūmiṃ viśvatō vr̥tvā | atyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 1 ||
puruṣa ēvēdaḡ sarvaṃ | yadbhhūtaṃ yacca bhavyaṃ |
utāmr̥tatva syēśānaḥ | yadannēnāti rōhati || 2 ||
ētāvānasya mahimā | atō jyāyāḡśca pūruṣaḥ |
pādō'sya viśvā bhūtāni | tripādasya mr̥taṃ divi || 3 ||
tripādūrdhva udāitpuruṣaḥ | pādō'syēhā'bhavātpunaḥ |
tatō viṣvaṅ-vyakrāmat | sāśanānaśanē abhi || 4 ||
tasmādviraḍajāyata | virājō adhi pūruṣaḥ |
sa jātō atyaricyata | paścādbhūmimathō puraḥ || 5 ||
yatpuruṣēṇa haviṣā | dēvā yajñamatanvata |
vasantō asyāsīdājyaṃ | grīṣma idhmaśśarad-dhaviḥ || 6 ||
saptāsyāsan paridhhayaḥ | triḥ sapta samidhḥ kr̥tāḥ |
dēvā yadyajñaṃ tanvānāḥ | abadhnan puruṣaṃ paśum || 7 ||
taṃ yajñaṃ barhiṣi prāukṣan | puruṣaṃ jātamagrataḥ |
tēna dēvā ayajanta | sādhyā r̥ṣayaśca yē || 8 ||
tasmādyajñāt sarvahutaḥ | sambhr̥taṃ pr̥ṣadājyam |
paśūḡstāḡścakrē vāyavyān | āraṇyān grāmyāśca yē || 9 ||
tasmādyajñāt sarvahutaḥ | r̥caḥ sāmāni jajñirē |
chhandāḡsi jajñirē tasmāt | yajustasmādajāyata || 10 ||
tasmādaśvā ajāyanta | yē kē cōbhayādataḥ |
gāvō ha jajñirē tasmāt | tasmājjātā ajāvayaḥ || 11 ||
yatpuruṣaṃ vyadadhuh | katidhhā vyakalpayan |
mukhaṃ kimasya kāu bāhū | kāvūrū pādāvu cyētē || 12 ||
brāhmaṇō'sya mukhamāsīt | bāhū rājanyaḥ kr̥taḥ |
ūrū tadasya yadvāiśyaḥ | padbhyāḡ śūdrō ajāyata || 13 ||
candramā manasō jātaḥ | cakṣōḥ sūryō ajāyata |
mukhādindraścāgniśca | prāṇādvāyurajāyata || 14 ||
nābhyā āsīdantarikṣam | śīrṣṇō dyāuḥ samavartata |
padbhyāṃ bhūmirdiśḥ śrōtrāt | tathhā lōkāḡ akalpayan || 15 ||
vēdāhamētaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ | ādityavarṇaṃ tamasastu pārē |
sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ | nāmāni kr̥tvā'bhivadan yadāstē || 16 ||
dhātā purastādyamudājahāra | śakraḥ pravidvān-pradiśaś-catasraḥ |
tamēvaṃ vidvānam r̥ta iha bhavati | nānyaḥ panthā ayanāya vidyatē || 17 ||
yajñēna yajñamayajanta dēvāḥ | tāni dharrmāṇi prathhamānyāsan |
tē ha nākaṃ mahimānaḥ sacantē | yatra pūrvē sādhyāḥ santi dēvāḥ || 18 ||
adbhyaḥ sambhūtaḥ pr̥thivyāi rasācca | viśvakarmaṇaḥ samavartatādhi |
tasya tvaṣṭā vidadhadrūpamēti | tatpuruṣasya viśvamājānamagrē || 19 ||
vēdāhamētaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ | ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |
tamēvaṃ vidvānam r̥ta iha bhavati | nānyaḥ panthā vidyatē'yanāya || 20 ||
prajāpatiścarati garbhē antaḥ | ajāyamānō bahudhā vijāyatē |
tasya dhīrāḥ parijānanti yōniṃ | marīcīnāṃ padamichhanti vēdhasaḥ || 21 ||
yō dēvēbhya ātapati | yō dēvānāṃ purōhitaḥ |
pūrvō yō dēvēbhyō jātaḥ | namō rucāya brāhmayē || 22 ||
rucaṃ brāhmaṃ janayantaḥ | dēvā agrē tadabruvan |
yastvāivaṃ brāhmaṇō vidyāt | tasya dēvā asan vaśē || 23 ||
hrīśca tē lakṣmīśca patnyāu | ahōrātrē pārśvē |
nakṣatrāṇi rūpam | aśvināu vyāttam |
iṣṭaṃ maniṣāṇa | amuṃ maniṣāṇa | sarvaṃ maniṣāṇa || 24 ||
tacchhaṃ-yōrāvr̥ṇīmahē | gātuṃ-yajñāya | gātuṃ-yajñapatayē | dāivī svastirastu naḥ | svastirmānuṣēbhyaḥ | ūrdhvaṃ jigātu bhēṣajam | śaṃ nō astu dvipadē | śaṃ catuṣpadē |
ōṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||