puruṣa sūktam
ōṃ tacchhaṃ-yōrāvr̥ṇīmahē | gātuṃ-yajñāya | gātuṃ-yajñapatayē | dāivī svastirastu naḥ | svastirmānuṣēbhyaḥ | ūrdhvaṃ jigātu bhēṣajam | śaṃ nō astu dvipadē | śaṃ catuṣpadē |
ōṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||
sahasraśīrṣā puruṣaḥ | sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sa bhūmiṃ viśvatō vr̥tvā | atyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 1 ||
puruṣa ēvēdaḡ sarvaṃ | yadbhhūtaṃ yacca bhavyaṃ |
utāmr̥tatva syēśānaḥ | yadannēnāti rōhati || 2 ||
ētāvānasya mahimā | atō jyāyāḡśca pūruṣaḥ |
pādō'sya viśvā bhūtāni | tripādasya mr̥taṃ divi || 3 ||
tripādūrdhva udāitpuruṣaḥ | pādō'syēhā'bhavātpunaḥ |
tatō viṣvaṅ-vyakrāmat | sāśanānaśanē abhi || 4 ||
tasmādviraḍajāyata | virājō adhi pūruṣaḥ |
sa jātō atyaricyata | paścādbhūmimathō puraḥ || 5 ||
yatpuruṣēṇa haviṣā | dēvā yajñamatanvata |
vasantō asyāsīdājyaṃ | grīṣma idhmaśśarad-dhaviḥ || 6 ||
saptāsyāsan paridhhayaḥ | triḥ sapta samidhḥ kr̥tāḥ |
dēvā yadyajñaṃ tanvānāḥ | abadhnan puruṣaṃ paśum || 7 ||
taṃ yajñaṃ barhiṣi prāukṣan | puruṣaṃ jātamagrataḥ |
tēna dēvā ayajanta | sādhyā r̥ṣayaśca yē || 8 ||
tasmādyajñāt sarvahutaḥ | sambhr̥taṃ pr̥ṣadājyam |
paśūḡstāḡścakrē vāyavyān | āraṇyān grāmyāśca yē || 9 ||
tasmādyajñāt sarvahutaḥ | r̥caḥ sāmāni jajñirē |
chhandāḡsi jajñirē tasmāt | yajustasmādajāyata || 10 ||
tasmādaśvā ajāyanta | yē kē cōbhayādataḥ |
gāvō ha jajñirē tasmāt | tasmājjātā ajāvayaḥ || 11 ||
yatpuruṣaṃ vyadadhuh | katidhhā vyakalpayan |
mukhaṃ kimasya kāu bāhū | kāvūrū pādāvu cyētē || 12 ||
brāhmaṇō'sya mukhamāsīt | bāhū rājanyaḥ kr̥taḥ |
ūrū tadasya yadvāiśyaḥ | padbhyāḡ śūdrō ajāyata || 13 ||
candramā manasō jātaḥ | cakṣōḥ sūryō ajāyata |
mukhādindraścāgniśca | prāṇādvāyurajāyata || 14 ||
nābhyā āsīdantarikṣam | śīrṣṇō dyāuḥ samavartata |
padbhyāṃ bhūmirdiśḥ śrōtrāt | tathhā lōkāḡ akalpayan || 15 ||
vēdāhamētaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ | ādityavarṇaṃ tamasastu pārē |
sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīraḥ | nāmāni kr̥tvā'bhivadan yadāstē || 16 ||
dhātā purastādyamudājahāra | śakraḥ pravidvān-pradiśaś-catasraḥ |
tamēvaṃ vidvānam r̥ta iha bhavati | nānyaḥ panthā ayanāya vidyatē || 17 ||
yajñēna yajñamayajanta dēvāḥ | tāni dharrmāṇi prathhamānyāsan |
tē ha nākaṃ mahimānaḥ sacantē | yatra pūrvē sādhyāḥ santi dēvāḥ || 18 ||
adbhyaḥ sambhūtaḥ pr̥thivyāi rasācca | viśvakarmaṇaḥ samavartatādhi |
tasya tvaṣṭā vidadhadrūpamēti | tatpuruṣasya viśvamājānamagrē || 19 ||
vēdāhamētaṃ puruṣaṃ mahāntaṃ | ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt |
tamēvaṃ vidvānam r̥ta iha bhavati | nānyaḥ panthā vidyatē'yanāya || 20 ||
prajāpatiścarati garbhē antaḥ | ajāyamānō bahudhā vijāyatē |
tasya dhīrāḥ parijānanti yōniṃ | marīcīnāṃ padamichhanti vēdhasaḥ || 21 ||
yō dēvēbhya ātapati | yō dēvānāṃ purōhitaḥ |
pūrvō yō dēvēbhyō jātaḥ | namō rucāya brāhmayē || 22 ||
rucaṃ brāhmaṃ janayantaḥ | dēvā agrē tadabruvan |
yastvāivaṃ brāhmaṇō vidyāt | tasya dēvā asan vaśē || 23 ||
hrīśca tē lakṣmīśca patnyāu | ahōrātrē pārśvē |
nakṣatrāṇi rūpam | aśvināu vyāttam |
iṣṭaṃ maniṣāṇa | amuṃ maniṣāṇa | sarvaṃ maniṣāṇa || 24 ||
tacchhaṃ-yōrāvr̥ṇīmahē | gātuṃ-yajñāya | gātuṃ-yajñapatayē | dāivī svastirastu naḥ | svastirmānuṣēbhyaḥ | ūrdhvaṃ jigātu bhēṣajam | śaṃ nō astu dvipadē | śaṃ catuṣpadē |
ōṃ śāntiḥ śāntiḥ śāntiḥ ||