శ్రీమద్రామాయణము - బాలకాండ
అష్టాదశ సర్గము
నిర్వృత్తే తు క్రతౌ తస్మిన్హయమేధే మహాత్మన: ప్రతిగృహ్య సురా భాగాన్ప్రతిజగ్ముర్యథాగతమ్ 1
సమాప్తదీక్షానియమ: పత్నీగణసమన్విత: ప్రవివేశ పురీం రాజా సభృత్యబలవాహన: 2
యథార్హం పూజితాస్తేన రాజ్ఞా వై పృథివీశ్వరా: ముదితా: ప్రయయుర్దేశాన్ప్రణమ్య మునిపుఙ్గవమ్ 3
శ్రీమతాం గచ్ఛతాం తేషాం స్వపురాణి పురాత్తత: బలాని రాజ్ఞాం శుభ్రాణి ప్రహృష్టాని చకాశిరే 4
గతేషు పృథివీశేషు రాజా దశరథస్తదా
ప్రవివేశ పురీం శ్రీమాన్ పురస్కృత్య ద్విజోత్తమాన్ 5
శాన్తయా ప్రయయౌ సార్ధమృశ్యశృఙ్గస్సుపూజిత: అన్వీయమానో రాజ్ఞాథ సానుయాత్రేణ ధీమతా 6
ఏవం విసృజ్య తాన్సర్వాన్రాజా సమ్పూర్ణమానస: ఉవాస సుఖితస్తత్ర పుత్రోత్పత్తిం విచిన్తయన్ 7
తతో యజ్ఞే సమాప్తే తు ఋతూనాం షట్సమత్యయు: తతశ్చ ద్వాదశే మాసే చైత్రే నావమికే తిథౌ 8
నక్షత్రేదితిదైవత్యే స్వోచ్చసంస్థేషు పఞ్చసు
గ్రహేషు కర్కటే లగ్నే వాక్పతావిన్దునా సహ 9
ప్రోద్యమానే జగన్నాథం సర్వలోకనమస్కృతమ్
కౌసల్యాజనయద్రామం సర్వలక్షణసంయుతమ్ 10
విష్ణోరర్ధం మహాభాగం పుత్రమైక్ష్వాకువర్ధనమ్
కౌసల్యా శుశుభే తేన పుత్రేణామితతేజసా 11
యథా వరేణ దేవానామదితిర్వజ్రపాణినా భరతో నామ కైకేయ్యాం జజ్ఞే సత్యపరాక్రమ: 12
సాక్షాద్విష్ణోశ్చతుర్భాగస్సర్వైస్సముదితో గుణై: అథ లక్ష్మణశత్రుఘ్నౌ సుమిత్రాజనయత్సుతౌ 13
వీరౌ సర్వాస్త్రకుశలౌ విష్ణోరర్ధసమన్వితౌ
పుష్యే జాతస్తు భరతో మీనలగ్నే ప్రసన్నధీ: 14
సార్పే జాతౌ చ సౌమిత్రీ కులీరేభ్యుదితే రవౌ
రాజ్ఞ: పుత్రా మహాత్మానశ్చత్వారో జజ్ఞిరే పృథక్ 15
గుణవన్తోనురూపాశ్చ రుచ్యా ప్రోష్ఠపదోపమా: జగు: కలం చ గన్ధర్వా ననృతుశ్చాప్సరోగణా: 16
దేవదున్దుభయో నేదు: పుష్పవృష్టిశ్చ ఖాచ్చ్యుతా
ఉత్సవశ్చ మహానాసీదయోధ్యాయాం జనాకుల: 17
రథ్యాశ్చ జనసమ్బాధా నటనర్తకసఙ్కులా: గాయనైశ్చ విరావిణ్యో వాదనైశ్చ తథాపరై: 18
ప్రదేయాంశ్చ దదౌ రాజా సూతమాగధవన్దినామ్
బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ విత్తం గోధనాని సహస్రశ: 19
అతీత్యైకాదశాహం తు నామకర్మ తథాకరోత్
జ్యేష్ఠం రామం మహాత్మానం భరతం కైకయీసుతమ్ 20
సౌమిత్రిం లక్ష్మణమితి శత్రుఘ్నమపరం తథా
వసిష్ఠ: పరమప్రీతో నామాని కృతవాన్ తదా 21
బ్రాహ్మణాన్భోజయామాస పౌరాఞ్జానపదానపి
అదదాద్బ్రహ్మణానాం చ రత్నౌఘమమితం బహు 22
తేషాం జన్మక్రియాదీని సర్వకర్మాణ్యకారయత్
తేషాం కేతురివ జ్యేష్ఠో రామో రతికర: పితు: 23
బభూవ భూయో భూతానాం స్వయమ్భూరివ సమ్మత: సర్వే వేదవిదశ్శూరాస్సర్వే లోకహితే రతా: 24
సర్వే జ్ఞానోపసమ్పన్నాస్సర్వే సముదితా గుణై:
తేషామపి మహాతేజా రామస్సత్యపరాక్రమ: 25
ఇష్టస్సర్వస్య లోకస్య శశాఙ్క ఇవ నిర్మల: గజస్కన్ధేశ్వపృష్ఠే చ రథచర్యాసు సమ్మత: 26
ధనుర్వేదే చ నిరత: పితృశుశ్రూషణే రత: బాల్యాత్ప్రభృతి సుస్నిగ్ధో లక్ష్మణో లక్ష్మివర్ధన: 27
రామస్య లోకరామస్య భ్రాతుర్జ్యేష్ఠస్య నిత్యశ: సర్వప్రియకరస్తస్య రామస్యాపి శరీరత: 28
లక్ష్మణో లక్ష్మిసమ్పన్నో బహి:ప్రాణ ఇవాపర: న చ తేన వినా నిద్రాం లభతే పురుషోత్తమ: 29
మృష్టమన్నముపానీతమశ్నాతి న హి తం వినా
యదా హి హయమారూఢో మృగయాం యాతి రాఘవ: 30
తదైనం పృష్ఠతోన్వేతి సధను: పరిపాలయన్
భరతస్యాపి శత్రుఘ్నో లక్ష్మణావరజో హి స: 31
ప్రాణై: ప్రియతరో నిత్యం తస్య చాసీత్తథా ప్రియ: స చతుర్భిర్మహాభాగై:పుత్రైర్దశరథ: ప్రియై: 32
బభూవ పరమప్రీతో దేవైరివ పితామహ: తే యదా జ్ఞానసమ్పన్నాస్సర్వైస్సముదితా గుణై: 33
హ్రీమన్త: కీర్తిమన్తశ్చ సర్వజ్ఞా దీర్ఘదర్శిన: తేషామేవం ప్రభావానాం సర్వేషాం దీప్తతేజసామ్ 34
పితా దశరథో హృష్టో బ్రహ్మా లోకాధిపో యథా
తే చాపి మనుజవ్యాఘ్రా వైదికాధ్యయనే రతా: 35
పితృశుశ్రూషణరతా ధనుర్వేదే చ నిష్ఠితా: అథ రాజా దశరథస్తేషాం దారక్రియాం ప్రతి 36
చిన్తయామాస ధర్మాత్మా సోపాధ్యాయస్సబాన్ధవ: తస్య చిన్తయమానస్య మన్త్రిమధ్యే మహాత్మన: 37
అభ్యగచ్ఛన్మహాతేజా విశ్వామిత్రో మహాముని: స రాజ్ఞో దర్శనాకాఙ్క్షీ ద్వారాధ్యక్షానువాచ హ 38
శీఘ్రమాఖ్యాత మాం ప్రాప్తం కౌశికం గాధినస్సుతమ్
తే గత్వా రాజభవనం విశ్వామిత్రమృషిం తదా 39
ప్రాప్తమావేదయామాసుర్నృపాయైక్ష్వాకవే తదా
తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా సపురోధాస్సమాహిత: 40
ప్రత్యుజ్జగామ తం హృష్టో బ్రహ్మాణమివ వాసవ: తం దృష్ట్వా జ్వలితం దీప్త్యా తాపసం సంశితవ్రతమ్ 41
ప్రహృష్టవదనో రాజా తతోర్ఘ్యముపహారయత్
స రాజ్ఞ: ప్రతిగృహ్యార్ఘ్యం శాస్త్రదృష్టేన కర్మణా 42
కుశలం చావ్యయం చైవ పర్యపృచ్ఛన్నరాధిపమ్ పురే కోశే జనపదే బాన్ధవేషు సుహృత్సు చ 43
కుశలం కౌశికో రాజ్ఞ: పర్యపృచ్ఛత్సుధార్మిక: అపి తే సన్నతాస్సర్వే సామన్తా రిపవో జితా 44
దైవం చ మానుషం చాపి కర్మ తే సాధ్వనుష్ఠితమ్
వసిష్ఠం చ సమాగమ్య కుశలం మునిపుఙ్గవ: 45
ఋషీంశ్చ తాన్యథన్యాయం మహాభాగానువాచ హ
తే సర్వే హృష్టమనసస్తస్య రాజ్ఞో నివేశనమ్ 46
వివిశు: పూజితాస్తత్ర నిషేదుశ్చ యథార్హత: అథ హృష్టమనా రాజా విశ్వామిత్రం మహామునిమ్ 47
ఉవాచ పరమోదారో హృష్టస్తమభిపూజయన్
యథామృతస్య సమ్ప్రాప్తిర్యథావర్షమనూదకే
యథా సదృశదారేషు పుత్రజన్మాప్రజస్య చ 48
ప్రణష్టస్య యథాలాభో యథా హర్షో మహోదయే
తథైవాగమనం మన్యే స్వాగతం తే మహామునే 49
పూర్వం రాజర్షిశబ్దేన తపసా ద్యోతితప్రభః బ్రహ్మర్షిత్వమనుప్రాప్త: పూజ్యోసి బహుధా మయా 50
తద్అద్భుతమిదం బ్రహ్మన్పవిత్రం పరమం మమ
శుభక్షేత్రగతశ్చాహం తవ సన్దర్శనాత్ప్రభో 51
బ్రూహి యత్ప్రార్థితం తుభ్యం కార్యమాగమనం ప్రతి
ఇచ్ఛామ్యనుగృహీతోహం త్వదర్థపరివృద్ధయే 52
కార్యస్య న విమర్శం చ గన్తుమర్హసి కౌశిక
కర్తా చాహమశేషేణ దైవతం హి భవాన్మమ 53
మమ చాయమనుప్రాప్తో మహానభ్యుదయో ద్విజ
తవాగమనజ: కృత్స్నో ధర్మశ్చానుత్తమో మమ 54
ఇతి హృదయసుఖం నిశమ్య వాక్యం శ్రుతిసుఖమాత్మవతా వినీతముక్తమ్
ప్రథితగుణయశా గుణైర్విశిష్ట: పరమఋషి: పరమం జగామ హర్షమ్ 55
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే బాలకాణ్డే అష్టాదశస్సర్గ:
Bālakāṇḍam - Aṣṭādaśa Sargaḥ
nirvr̥ttē tu kratau tasmin-hayamēdhē mahātmanaḥ
pratigr̥hya surā bhāgān-pratijag-muryathāgatam 1
samāptadīkṣāniyamaḥ patnīgaṇasamanvitaḥ
pravivēśa purīṃ rājā sabhr̥tyabalavāhanaḥ 2
yathār-haṃ pūjitāstēna rājñā vāi pr̥tthivīśvarāḥ
muditāḥ prayayurdēśān-praṇamya munipuṅgavam 3
śrīmatāṃ gacchatāṃ tēṣāṃ svapurāṇi purāttataḥ
balāni rājñāṃ śubhrāṇi prahr̥ṣṭāni cakāśirē 4
gatēṣu pr̥tthivīśēṣu rājā daśarathastadā
pravivēśa purīṃ śrīmān puraskr̥tya dvijōttamān 5
śāntayā prayayāu sārdham-r̥ṣyaśṛṅgassupūjitaḥ
anvīyamānō rājñātha sānuyātrēṇa dhīmatā 6
ēvaṃ visr̥jya tān-sarvān-rājā sampūrṇamānasaḥ
uvāsa sukhitastat-ra putrōtpattiṃ vicintayan 7
tatō yajñē samāptē tu r̥tūnāṃ ṣat-samatyayuḥ
tattaścha dvādaśē māsē chāitrē nāvamikē tithāu 8
nakṣat rē'ditidaivatyē svōccasaṃstthēṣu paf̃chasu
grahēṣu karkaṭē lagnē vākpatāvindunā saha 9
prōdyamānē jagannāthaṃ sarvalōkanamaskr̥tam
kāusalyājanayad-rāmaṃ sarvalakṣaṇasamyutam 10
viṣṇōr-ar-dhaṃ mahābhāgaṃ putram-āikṣvākuvardhanam
kāusalyā śuśubhē tēna putrēṇāmitatējasā 11
yathā varēṇa dēvānām-aditir-vajrapāṇinā
bharatō nāma kāikēyyāṃ jajñē satyaparākramaḥ 12
sākṣād-viṣṇōś-chaturbhāgas-sarvāissamu-ditō guṇāiḥ
atha lakṣmaṇaśatrughnāu sumit-rā-janayatsutāu 13
vīrāu sarvāstrakuśalāu viṣṇōr-ardha-samanyutāu
puṣyē jātastu bharatō mīnalagnē prasannadhīḥ 14
sārpē jātāu cha sāumitrī kulīrēbhyud i tē ravāu
rājñaḥ putrā mahātmanaś-chatvārō jajñirē pr̥t-hak 15
guṇavantō'nurūpāśca rucyā prōṣṭhapada-upamāḥ
jaguḥ kalaṃ cha gandharvā nanr̥tuś-chāpsarōgaṇāḥ 16
dēvadundubhāyō nēduḥ puṣpavṛṣṭiś-cha khāccyutā
utsavash-cha mahān-āsīd-ayōdhyāyāṃ janākulaḥ 17
rathyāścha janasumbādhā naṭanartakasuṅkulāḥ
gāyanāish-cha virāviṇyō vādanāish-cha tatthāparāiḥ 18
pradēyāṃścha dadāu rājā sūtamāgadhavandinām
brāhmaṇēbhyō dadāu vittaṃ gōdhanān i sahasraśaḥ 19
atīt-yāikādaśāhaṃ tu nāmakar-ma tatthākarōt
jyēṣṭhaṃ rāmaṃ mahātmānaṃ bharataṃ kāikēyīsutam 20
sāumit-riṃ lakṣmaṇam-it i śatrughnam-aparaṃ tatthā
vasiṣṭhaḥ paramaprītō nāmān i kr̥tavān tadā 21
brāhmaṇān-bhōjayāmāsa pāurāñ-jānapadān-ap i
adadād-brahmaṇānāṃ cha ratnāugham-am i taṃ bahu 22
tēṣāṃ janmakriyādīn i saṛvakar-māṇ-y akārayat
tēṣāṃ kēt ur-iva jyēṣṭ hō rāmō rat i karaḥ p i t uḥ 23
babhūva bhūyō bhūtānāṃ svayambhūr-iva sammataḥ
saṛvē vēdavidaś-śūrā-ssaṛvē lōkah i tē ratāḥ 24
saṛvē jñānōpasampannā-ssaṛvē samud i tā guṇāiḥ
tēṣām-ap i mahātējā rāmas-satyaparākramaḥ 25
iṣṭas-saṛvasya lōkasya śaśāṅka i va nir-malaḥ
gajaskand-hēṣ-vapṛṣṭ hē cha rat-hacharyās u sammataḥ 26
dhanurvēdē cha nirataḥ pitṛ-śuśrūṣaṇē rataḥ
bālyāt-prabhṛt i susnigdhō lakṣmaṇō lakṣmi-vardhanaḥ 27
rāmasya lōkarāmasya bhrātur-jyēṣṭhasya nityaśaḥ
saṛvapriyakaras-tasya rāmasyāpi śarīrataḥ 28
lakṣmaṇō lakṣmisampannō bah iḥ-prāṇa i vāparaḥ
na cha tēna v i nā nidrāṃ labhatē puruṣōttamaḥ 29
mṛṣṭam-anna-mupānītam-aśnāt i na h i taṃ v i nā
yadā h i hayam-ārūḍhō mṛgayāṃ yāt i rāghavaḥ 30
tadāinaṃ pṛṣṭhatō'nvēt i sadhanuḥ par ipālayan
bharatasyāpi śatrughnō lakṣmaṇāvarajō h i saḥ 31
prāṇāiḥ priyatarō nityaṃ tasya chāsīt-tatthā priyaḥ
sa caturbhir-mahābhāgāiḥ-putrāir-daśarathaḥ priyāiḥ 32
babhūva paramaprītō dēvāir-iva pitāmahaḥ
tē yadā jñānasampannā-ssaṛvāis-samud i tā guṇāiḥ 33
hrīmantaḥ kīrtimantaśca saṛvajñā dīrghadarśinaḥ
tēṣām-ēvaṃ prabhāāvānāṃ saṛvēṣāṃ dīptatējasām 34
pitā daśarathō hr̥ṣṭō brahmā lōkādhipō yathā
tē chāp i manujav-yāghrā vāidikādhyayanē ratāḥ 35
pitṛ-śuśrūṣaṇaratā dhanurvēdē cha niṣṭh i tāḥ
atha rājā daśarathastēṣāṃ dārakr iyāṃ prat i 36
chintayāmāsa dhar-mātmā sōpādhyāyassabāndhavaḥ
tasya chintayamānasya mantrimadhyē mahātmanaḥ 37
abhyagacc-han-mahātējā viśvāmitrō mahāmuniḥ
sa rājñō darśanākāṅkṣī dvārādhyakṣān-uvāca ha 38
śīghram-ākhyāta māṃ prāptṃ kāuśikaṃ gādhinassutam
tē gatvā rājabhavanaṃ viśvāmitram-r̥ṣiṃ tadā 39
prāptam-āvēda-yāmāsur-nr̥pāyāikṣvāka-vē tadā
tēṣāṃ tadvachanaṃ śrutvā sapurōdhāssamāhitaḥ 40
prat-yujja-gāma taṃ hr̥ṣṭō brahmāṇam-iva vāsavaḥ
taṃ dṛṣṭvā jval i taṃ dīpt-yā tāpasaṃ saṃś i tavratam 41
prahr̥ṣṭavadanō rājā tatōr-ghyam-upahārayat
sa rājñaḥ pratigr̥h-yāṛghyaṃ śāst-radṛṣṭēna karmaṇā 42
kuśalaṃ chāvyayaṃ chaiva paṛyapṛcchan-narādhipam
purē kōśē janapadē bāndhavēṣ u suhr̥ts u cha 43
kuśalaṃ kāuśikō rājñaḥ paṛyapṛcc-hat-sudhārmikaḥ
ap i tē sannatās-saṛvē sāmantā r ipavō j i tā 44
dāivaṃ cha mānuṣaṃ chāp i kar-ma tē sādhva-nuṣṭ h i tam
vasiṣṭhaṃ cha samāgaṃya kuśalaṃ munipuṅgavaḥ 45
r̥ṣīṃśca tānyathānyāyaṃ mahābhāgā-nuvāca ha
tē saṛvē hr̥ṣṭamanasastasya rājñō nivēśanam 46
viviśuḥ pūjitāstat-ra niṣēduś-cha yathār-hataḥ
atha hr̥ṣṭamanā rājā viśvāmit-raṃ mahāmuniṃ 47
uvāca paramōdārō hr̥ṣṭastam-abh i pūjayan
yathāmṛtasya samprāpt ir-yathāvar-ṣam-anūdakē
yathā sadr̥śadārēṣ u put-rajan-māp-rajasya cha 48
praṇaṣṭasya yathālābhō yathā harṣō mahōda-yē
tatthāivāgamanaṃ man-yē svāgataṃ tē mahāmunē 49
pūr-vaṃ rājar-ṣiśabdēna tapasā d-yōt i tapra-bhaḥ
brahmar-ṣitvam-anuprāptaḥ pūjyōs i bahudhā mayā 50
tad-adbhutam-idaṃ brahman-pavit-raṃ paramaṃ mama
śubhakṣēt-ragataś-chāhaṃ tava sa-ndar-śanāt-prabhō 51
brūhi yat-prār-th i taṃ t ubhyāṃ kāṛyam-āgamanāṃ prat i
ic-chām-y anugṛhītō'haṃ tvadart-hapari-vṛddhayē 52
kāṛyasya na v imar-śaṃ cha gantumar-has i kāuśika
kar-tā chāham-aśēṣēṇa dāivataṃ hi bhavān-mama 53
mama chāyam-anuprāptō mahān-abhyuda-yō dvija
tavāgamanajaḥ kr̥tsnō dhar-maś-chā-nuttamō mama 54
iti hr̥dayasukhaṃ niśamya vākyaṃ śrutisukham-ātmavatā vinītam-uktam
prathitaguṇayaśā guṇāir-viś iṣṭaḥ paramaṛṣ iḥ paramaṃ jagāma harṣam 55
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē bālakāṇḍē aṣṭādaśasargaḥ