శ్రీమద్రామాయణము - బాలకాండ
చతుర్దశ సర్గము
అథ సంవత్సరే పూర్ణే తస్మిన్ప్రాప్తే తురఙ్గమే. సరయ్వాశ్చోత్తరే తీరే రాజ్ఞో యజ్ఞోభ్యవర్తత 1
ఋశ్యశృఙ్గం పురస్కృత్య కర్మ చక్రుర్ద్విజర్షభా:. అశ్వమేధే మహాయజ్ఞే రాజ్ఞోస్య సుమహాత్మన: 2
కర్మ కుర్వన్తి విధివద్యాజకా వేదపారగా:. యథావిధి యథాన్యాయం పరిక్రామన్తి శాస్త్రత: 3
ప్రవర్గ్యం శాస్త్రత: కృత్వా తథైవోపసదం ద్విజా:. చక్రుశ్చ విధివత్సర్వమధికం కర్మ శాస్త్రత: 4
అభిపూజ్య తతో హృష్టాస్సర్వే చక్రుర్యథావిధి. ప్రాతస్సవనపూర్వాణి కర్మాణి మునిపుఙ్గవా: 5
ఐన్ద్రశ్చ విధివద్దత్తో రాజా చాభిషుతోనఘ: మాధ్యన్దినం చ సవనం ప్రావర్తత యథాక్రమమ్ 6
తృతీయసవనం చైవ రాజ్ఞోస్య సుమహాత్మన:. చక్రుస్తేశాస్త్రతో దృష్ట్వా తథా బ్రాహ్మణపుఙ్గవా: 7
న చాహుతమభూత్తత్ర స్ఖలితం వాపి కిఞ్చన. దృశ్యతే బ్రహ్మవత్సర్వం క్షేమయుక్తం హి చక్రిరే 8
న తేష్వహస్సు శ్రాన్తో వా క్షుధితో వాపి దృశ్యతే. నావిద్వాన్బ్రాహ్మణస్తత్ర నాశతానుచరస్తథా 9
బ్రాహ్మణా భుఞ్జతే నిత్యం నాథవన్తశ్చ భుఞ్జతే. తాపసా భుఞ్జతే చాపి శ్రమణా భుఞ్జతేతథా 10
వృద్ధాశ్చ వ్యాధితాశ్చైవ స్త్రియో బాలాస్తథైవ చ. అనిశం భుఞ్జమానానాం న తృప్తిరుపలభ్యతే 11
దీయతాం దీయతామన్నం వాసాంసి వివిధాని చ. ఇతి సఞ్చోదితాస్తత్ర తథా చక్రురనేకశ: 12
అన్నకూటాశ్చ బహవో దృశ్యన్తే పర్వతోపమా:. దివసే దివసే తత్ర సిద్ధస్య విధివత్తదా 13
నానాదేశాదనుప్రాప్తా: పురుషాస్స్త్రీగణాస్తథా. అన్నపానైస్సువిహితాస్తస్మిన్యజ్ఞే మహాత్మన 14
అన్నం హి విధివత్సాధు ప్రశంసన్తి ద్విజర్షభా:. అహో తృప్తా: స్మ భద్రం తే ఇతి శుశ్రావ రాఘవ: 15
స్వలఙ్కృతాశ్చ పురుషా బ్రాహ్మణాన్పర్యవేషయన్. ఉపాసతే చ తానన్యే సుమృష్టమణికుణ్డలా: 16
కర్మాన్తరే తదా విప్రా హేతువాదాన్బహూనపి. ప్రాహుశ్చ వాగ్మినో ధీరా: పరస్పరజిగీషయా 17
దివసే దివసే తత్ర సంస్తరే కుశలా ద్విజా:. సర్వకర్మాణి చక్రుస్తే యథాశాస్త్రం ప్రచోదితా: 18
నాషడఙ్గవిదత్రాసీన్నావ్రతో నాబహుశ్రుత:. సదస్యాస్తస్య వై రాజ్ఞో నావాదకుశలా ద్విజా: 19
ప్రాప్తే యూపోచ్ఛ్రయే తస్మిన్షడ్బైల్వా: ఖాదిరాస్తథా. తావన్తో బిల్వసహితా: పర్ణినశ్చ తథాపరే 20
శ్లేష్మాతకమయస్త్వేకో దేవదారుమయస్తథా. ద్వావేవ విహితౌ తత్ర బాహువ్యస్తపరిగ్రహౌ 21
కారితాస్సర్వ ఏవైతే శాస్త్రజ్ఞైర్యజ్ఞకోవిదై:. శోభార్థం తస్య యజ్ఞస్య కాఞ్చనాలఙ్కృతాభవన్ 22
ఏకవింశతియూపాస్తే ఏకవింశత్యరత్నయ:. వాసోభిరేకవింశద్భిరేకైకం సమలఙ్కృతా: 23
విన్యస్తా విధివత్సర్వే శిల్పిభిస్సుకృతా దృఢా:. అష్టాశ్రయస్సర్వ ఏవ శ్లక్ష్ణరూపసమన్వితా: 24
ఆచ్ఛాదితాస్తే వాసోభి: పుష్పైర్గన్ధైశ్చ భూషితా:. సప్తర్షయో దీప్తిమన్తో విరాజన్తే యథా దివి 25
ఇష్టకాశ్చ యథాన్యాయం కారితాశ్చ ప్రమాణత:. చితోగ్నిర్బ్రాహ్మణైస్తత్ర కుశలైశ్శుల్బకర్మణి 26
సచిత్యో రాజసింహస్య సఞ్చిత: కుశలైర్ద్విజై:. గరుడో రుక్మపక్షో వై త్రిగుణోష్టాదశాత్మక: 27
నియుక్తాస్తత్ర పశవస్తత్తదుద్దిశ్య దైవతమ్. ఉరగా: పక్షిణశ్చైవ యథాశాస్త్రం ప్రచోదితా: 28
శామిత్రే తు హయస్తత్ర తథా జలచరాశ్చ యే. ఋత్విగ్భిస్సర్వమేవైతన్నియుక్తం శాస్త్రతస్తదా 29
పశూనాం త్రిశతం తత్ర యూపేషు నియతం తదా. అశ్వరత్నోత్తమం తస్య రాజ్ఞో దశరథస్య చ 30
కౌసల్యా తం హయం తత్ర పరిచర్య సమన్తత:. కృపాణైర్విశశాసైనం త్రిభి: పరమయా ముదా 31
పతత్రిణా తదా సార్ధం సుస్థితేన చ చేతసా. అవసద్రజనీమేకాం కౌశల్యా ధర్మకామ్యయా 32
హోతాధ్వర్యుస్తథోద్గాతా హస్తేన సమయోజయన్. మహిష్యా పరివృత్త్యా చ వావాతాం చ తథాపరామ్ 33
పతత్రిణస్తస్య వపా ముద్ధృత్య నియతేన్ద్రియ:. ఋత్విక్పరమసమ్పన్న: శ్రపయామాస శాస్త్రత: 34
ధూమగన్ధం వపాయాస్తు జిఘ్రతి స్మ నరాధిప:. యథాకాలం యథాన్యాయం నిర్ణుదన్పాపమాత్మన: 35
హయస్య యాని చాఙ్గాని తాని సర్వాణి బ్రాహ్మణా:. అగ్నౌ ప్రాస్యన్తి విధివత్సమన్త్రాష్షోడశర్త్విజ: 36
ప్లక్షశాఖాసు యజ్ఞానామన్యేషాం క్రియతే హవి:. అశ్వమేధస్య యజ్ఞస్య వైతసో భాగ ఇష్యతే 37
త్ర్యహోశ్వమేధస్సఙ్ఖ్యాత: కల్పసూత్రేణ బ్రాహ్మణై:. చతుష్టోమమహస్తస్య ప్రథమం పరికల్పితమ్ 38
ఉక్థ్యం ద్వితీయం సంఖ్యాతమతిరాత్రం తథోత్తరమ్. కారితాస్తత్ర బహవో విహితాశ్శాస్త్రదర్శనాత్ 39
జ్యోతిష్టోమాయుషీ చైవమతిరాత్రౌ వినిర్మితౌ. అభిజిద్విశ్వజిచ్చైవమప్తోర్యామో మహాక్రతు: 40
ప్రాచీం హోత్రే దదౌ రాజా దిశం స్వకులవర్ధన:. అధ్వర్యవే ప్రతీచీం తు బ్రహ్మణే దక్షిణాం దిశమ్ 41
ఉద్గాత్రే చ తథోదీచీం దక్షిణైషా వినిర్మితా. హయమేధే మహాయజ్ఞే స్వయంభూవిహితే పురా 42
క్రతుం సమాప్య తు తదా న్యాయత: పురుషర్షభ:. ఋత్విగ్భ్యో హి దదౌ రాజా తాం ధరాం కులవర్ధన: 43
ఋత్విజస్త్వబ్రువన్సర్వే రాజానమిదమబ్రవీత్. భవానేవ మహీం కృత్స్నామేకో రక్షితుమర్హతి 44
న భూమ్యా కార్మస్మాకం న హి శక్తాస్స్మ పాలనే. రతాస్స్వాధ్యాయకరణే వయం నిత్యం హి భూమిప 45
నిష్క్రయం కిఞ్చిదేవేహ ప్రయచ్ఛతు భవానితి. మణిరత్నం సువర్ణం వా గావో యద్వా సముద్యతమ్ 46
తత్ప్రయచ్ఛ నరశ్రేష్ఠ ధరణ్యా న ప్రయోజనమ్. ఏవముక్తో నరపతిర్బ్రాహ్మణైర్వేదపారగై: 47
గవాం శతసహస్రాణి దశ తేభ్యో దదౌ నృప:. శతకోటీస్సువర్ణస్య రజతస్య చతుర్గుణమ్ 48
ఋత్విజశ్చ తతస్సర్వే ప్రదదుస్సహితా వసు. ఋష్యశృఙ్గాయ మునయే వసిష్ఠాయ చ ధీమతే 49
తతస్తే న్యాయత: కృత్వా ప్రవిభాగం ద్విజోత్తమా:. సుప్రీతమనసస్సర్వే ప్రత్యూచుర్ముదితా భృశమ్ 50
తత: ప్రసర్పకైభ్యస్తు హిరణ్యం సుసమాహిత:. జామ్బూనదం కోటిసంఖ్యం బ్రాహ్మణేభ్యో దదౌ తదా 51
దరిద్రాయ ద్విజాయాథ హస్తాభరణముత్తమమ్. కస్మైచిద్యాచమానాయ దదౌ రాఘవనన్దన: 52
తత: ప్రీతేషు నృపతిర్ద్విజేషు ద్విజవత్సల:. ప్రణామమకరోత్తేషాం హర్షపర్యాకులేక్షణ: 53
తస్యాశిషోథ విధివద్బ్రాహ్మణైస్సముదీరితా:. ఉదారస్య నృవీరస్య ధరణ్యాం ప్రణతస్య చ 54
తత: ప్రీతమనా రాజా ప్రాప్య యజ్ఞమనుత్తమమ్. పాపాపహం స్వర్నయనం దుష్కరం పార్థివర్షభై: 55
తతోబ్రవీదృశ్యశృఙ్గం రాజా దశరథస్తదా. కులస్య వర్ధనం త్వం తు కర్తుమర్హసి సువ్రత 56
తథేతి చ స రాజానమువాచ ద్విజసత్తమ:. భవిష్యన్తి సుతా రాజంశ్చత్వారస్తే కులోద్వహా: 57
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే బాలకాణ్డే చతుర్దశస్సర్గ:
Bālakāṇḍam - Caturdaśa Sargaḥ
atha saṃvatsarē pūrṇē tasmin-prāptē turaṅgamē. sarayvāścōttarē tīrē rājñō yajñō'bhyavartata 1
r̥ṣyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrur-dvijarṣabhāḥ. aśvamēdhē mahāyajñē rājñō'sya sumahātmanaḥ 2
karma kurvanti vidhivad-yājakā vēdapāragāḥ. yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmaanti śāstrataḥ 3
pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tatthāivōpasadaṃ dvijāḥ. cakruśca vidhivatsaṛvam-adhikaṃ karma śāstrataḥ 4
abhipūjya tatō hr̥ṣṭā-ssaṛvē cakruryathāvidhi. prātassavanapūrvāṇi kar-māṇi munipuṅgavāḥ 5
aindraśca vidhivad-dattō rājā cābhiṣutō'nagha. mādhyandinaṃ ca savanaṃ prāvartata yathākramam 6
tṛtīyasavanaṃ caiva rājñō'sya sumahātmanaḥ. cakrustē śāstratō dṛṣṭvā tatthā brāhmaṇapuṅgavāḥ 7
na chāhutam-abhūttatra skhalitaṃ vāpi kif̃chana. dṛśyatē brahmavatsaṛvaṃ kṣēmayuktaṃ hi cakrirē 8
na tēṣv-ahassu śrāntō vā kṣudhitō vāpi dṛśyatē. nāvidvān-brāhmaṇastat-ra nāśatānucharastatthā 9
brāhmaṇā bhuñjatē nityaṃ nāthavantaśca bhuñjatē. tāpasā bhuñjatē chāpi śramaṇā bhuñjatēt-atthā 10
vṛddhāśca vyādhitāś-caiva striyō bālā-statthāiva ca. aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛpt i rupalabhyatē 11
dīyatāṃ dīyatām-annaṃ vāsāṃs i vividhān i cha. it i saf̃chōditāstatra tatthā cakruranēkaśaḥ 12
annakūṭāśca bahavō dṛśyantē parva tōpamāḥ. divasē divasē tat-ra siddhasya vidhivattadā 13
nānādēśād-anuprāptāḥ puruṣās-strīgaṇā-statthā. annapānāissu-vih i tā-stasmin-yajñē mahātmanaḥ 14
annaṃ hi vidhivatsādhu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ. ahō tṛptāḥ sma bhadraṃ tē iti śuśrāva rāghavaḥ 15
svalaṅkr̥tāśca puruṣā brāhmaṇānparyavēṣayan. upāsatē cha tānanyē sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 16
kar-māntarē tadā viprā hētuvādānbahūn-api. prāhuścha vāgminō dhīrāḥ parasparajigīṣayā 17
divasē divasē tat-ra saṃstarē kuśalā dvijāḥ. saṛvakarmāṇ i cakrustē yathāśāstraṃ pracōditāḥ 18
nāṣaḍaṅgavidat rāsīnnāvatō nābahuśrutaḥ. sadasyāstasya vāi rājñō nāvādakuśalā dvijāḥ 19
prāptē yūpōcchrayē tasmin-ṣaḍbāilvāḥ khādirā-statthā. tāvantō bilvasah i tāḥ paṛṇinaśca tathāparē 20
ś lēṣmātakama-yas-tvēkō dēvadārumaya-statthā. dvāvēva vih i tāu tat-ra bāhuvyastaparigrahāu 21
kāritā-ssaṛva ēvāitē śāstrajñāir-yajñakōvidāiḥ. śōbhārtthaṃ tasya yajñasya kāñchanālaṅkr̥tābhavan 22
ēkaviṃśati-yūpāstē ēkaviṃśat-yaratnayaḥ. vāsōbh i r-ēkaviṃśadbhir-ēkaikaṃ samalaṅkr̥tāḥ 23
vinyastā vidhivatsaṛvē śilpibh i ssukr̥tā dṛḍhāḥ. aṣṭāśrayas-saṛva ēva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ 24
āccāditāstē vāsōbhiḥ puṣpāir-gandhāiśca bhūṣitāḥ. saptarṣayō dīptimaantō virājantē yathā divi 25
iṣṭakāśca yathānyāyaṃ kāritāśca pramāṇataḥ. chitōgnir-brāhmaṇāistat-ra kuśalāi-śśulbakarmaṇi 26
sacit-yō rājasiṃhasya saf̃citaḥ kuśalāir-dvijāiḥ. garuḍō rukmapakṣō vāi triɡuṇōṣṭādaśātmakaḥ 27
niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam. uragāḥ pakṣiṇaś-caiva yathāśāstraṃ pracōditāḥ 28
śāmitrē tu hayastat-ra tatthā jalacharāśca yē. r̥tvigbh i s-saṛvam-ēvāitann i yuktaṃ śāstratōtadā 29
paśūnāṃ triśataṃ tat-ra yūpēṣ u n i yataṃ tadā. aśvaratnōttamaṃ tasya rājñō daśarathasya cha 30
kāusalyā taṃ hayaṃ tat-ra paricharyā samantataḥ. kr̥pāṇāir-viśaśā-sāinaṃ tribhiḥ paramayā mudā 31
patat r iṇā tadā sārdhaṃ sustth i tēna cha chētasā. avasadrajanī-mēkāṃ kāuśalyā dhar-makāmyayā 32
hōtādhva-ryu-stat-thōdgātā hastēna samayōjayan. mah i ṣyā parivr̥t-tyā cha vāvātāṃ cha tatthāparām 33
patat r iṇastasya vapā muddhṛt-ya n i yatēndr i yaḥ. r̥tv i k-paramasampannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ 34
dhūmagandhaṃ vapāyāstu jighrati sma narādhipaḥ. yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudanpāpam-ātmanaḥ 35
hayasya yān i chāṅgān i tān i saṛvāṇ i brāhmaṇāḥ. agnāu prāsyanti vidhivatsamantrā-ṣṣōḍaśaṛtvijaḥ 36
plakṣaśākhās u yajñānā-man-yēṣāṃ kr i yatē hav iḥ. aśvamēdhasya yajñasya vāitasō bhāga iṣyatē 37
tryahōśvamēdhas-saṅkhyātaḥ kalpasūtrēṇa brāhmaṇāiḥ. catuṣṭōmamahastasya pratthamaṃ parikalpitam 38
ukthyaṃ dvitīyaṃ saṅkhyātam-atirātraṃ tatthōttaram. kāritāstat-ra bahavō vih i tā-śśāstradarśanāt 39
jyōt i ṣṭōmāyuṣī chāiva-mat irāt rāu v i nir-m i tāu. abh i j i dv i śvaj ic-cāiva-ma-p-tōr-yā-mō ma-hā-k r a-t uḥ 40
prā-cēēṃ hō-t-rē da-da u rā-jā s va-k u-la-vaṛ-d h a-nah |
a-d h vaṛ-ya-vē pr a-tēē-cēēṃ t u b r a-h-ma-ṇē da-k-ṣi-ṇāṃ d i-ś am || 41
u-d-gā-t-rē ca ta-t hō-dēē-cēēṃ da-k-ṣi-ṇā i-ṣā v i-n iṛ-m i-తā |
ha-ya-mē-d hē ma-hā-ya-jñē sva-ya-m-b b b h ū-v i-h i-tē p u-rā || 42
k r a-t uṃ sa-mā-p-ya t u ta-dā n-yā-ya-tah p u-r u-ṣ aṛ-ṣ a-b b b h ah |
r̥-t v i-g-b b b h-y ō h i da-da u rā-jā tāṃ d h a-rāṃ k u-la-vaṛ-d h a-nah || 43
r̥-t v i-jas t va-b r u-van saṛ-vē rā-jā-naṃ ga-ta-ka l-ma-ṣ am |
b b b h a-vā-nē-va ma-hēēṃ k r̥ t-s-nā-mē-k ō ra-k-ṣi-t u-maṛ-ha-t i || 44
na b b b h ū-m-yā kāṛ-ya-ma-s-mā-kaṃ na h i śa-k-tās s-ma pā-la-nē |
ra-tās s-vā-d h-yā-ya-ka-ra-ṇē va-yaṃ n i-t-yam h i b b b h ū-m i-pa || 45
n iṣ-k-r a-yaṃ k iñ-c i-dē-vē-ha pr a-ya-c-c-ha-t u b b b h a-vā-n i-t i |
ma-ṇ i-ra-t-naṃ s u-vaṛ-ṇaṃ vā gā-v ō ya-d-vā sa-m u-d-ya-ta m || 46
ta-t-pr a-ya-c-c-ha na-ra-ś-rē-ṣ-ṭ h a d h a-ra-ṇ-yā na pr a-yō-ja-na m |
ē-va-m u-k-t ō na-ra-pa-t iṛ-b rā-h-ma-ṇa iṛ-vē-da-pā-ra-ga iḥ || 47
ga-vāṃ śa-ta-sa-ha-s rā-ṇ i da-śa tē-b b b h-y ō da-da u n r̥-pah |
śa-ta-kō-ṭēē-s-s u-vaṛ-ṇas-ya ra-ja-tas-ya ca-t uṛ-g u-ṇam || 48
r̥-t v i-jaś-ca ta-tas saṛ-vē pr a-da-d u s-sa-h i-తā va-s u |
r̥-ṣ-ya-ś-r̥-ṅ-gā-ya m u-na-yē va-s i-ṣ-ṭ hā-ya ca d hēē-ma-tē || 49
ta-tas tē n-yā-ya-tah k r̥-t vā pr a-v i-b b b hā-gaṃ d v i-jō t-ta-māḥ |
s u-p rēē-ta-ma-na-sas saṛ-vē pr a-t-yū-c uṛ-m u-d i-తā b b b h r̥-ś am || 50
ta-taḥ pr a-saṛ-pa-ka i-b b b h-yas t u h i-ra-ṇ-yaṃ s u-sa-ma-h i-tah |
jā-m-b b b h ū-na-daṃ kō-ṭ i-saṅ-k-h-yaṃ b rā-h-ma-ṇē-b b b h-y ō da-da u ta-dā || 51
da-r i-d-rā-ya d v i-jā-yā-t h a has-తā-b b b h a-ra-ṇa-m u t-ta-ma m |
ka-s-ma i-c-c i-d-yā-ca-mā-nā-ya da-da u rā-g h a-va-na n-da-nah || 52
ta-taḥ p rēē-tē-ṣ u n r̥-pa-t iṛ-d v i-jē-ṣ u d v i-ja-va t-sa-lah |
pr a-ṇā-ma-ma-ka-rō t-tē-ṣāṃ haṛ-śa-paṛ-yā-k u-lē-k-ṣa-ṇah || 53
tas-yā-śi-ṣ ō-t h a v i-d h i-va-d-b rā-h-ma-ṇa i s-sa-m u-dēē-r i-తāḥ |
u-dā-ra-s-ya n r̥-vēē-ra-s-ya d h a-ra-ṇ-yāṃ pr a-ṇ a-ta-s-ya ca || 54
ta-taḥ p rēē-ta-ma-nā rā-jā p rā-p-ya ya-j-ña-ma-n u t-ta-ma m |
pā-pā-pa-haṃ svaṛ-na-ya-naṃ d uṣ-ka-raṃ pāṛ-t-h i-vaṛ-ṣ a-b b b h a iḥ || 55
ta-t ō-b r a-vēē-da-r̥-ṣ-ya-ś-r̥-ṅ-gaṃ rā-jā daśara t h a s-ta-dā |
k u-la-s-ya vaṛ-d h a-naṃ t vaṃ t u kaṛ-t u-maṛ-ha-s i s u-v r a-ta || 56
ta-t hē-t i ca sa rā-jā-na-m u-vā-ca d v i-jō t-ta-mah |
b b b h a-v iṣ-yan-t i s u-తā rā-jan-ca-t-vā-ras-tē k u-lō-d-va-hāḥ || 57
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē bālakāṇḍē caturdaśasargaḥ