Bālakāṇḍam - Caturdaśa Sargaḥ
atha saṃvatsarē pūrṇē tasmin-prāptē turaṅgamē. sarayvāścōttarē tīrē rājñō yajñō'bhyavartata 1
r̥ṣyaśṛṅgaṃ puraskṛtya karma cakrur-dvijarṣabhāḥ. aśvamēdhē mahāyajñē rājñō'sya sumahātmanaḥ 2
karma kurvanti vidhivad-yājakā vēdapāragāḥ. yathāvidhi yathānyāyaṃ parikrāmaanti śāstrataḥ 3
pravargyaṃ śāstrataḥ kṛtvā tatthāivōpasadaṃ dvijāḥ. cakruśca vidhivatsaṛvam-adhikaṃ karma śāstrataḥ 4
abhipūjya tatō hr̥ṣṭā-ssaṛvē cakruryathāvidhi. prātassavanapūrvāṇi kar-māṇi munipuṅgavāḥ 5
aindraśca vidhivad-dattō rājā cābhiṣutō'nagha. mādhyandinaṃ ca savanaṃ prāvartata yathākramam 6
tṛtīyasavanaṃ caiva rājñō'sya sumahātmanaḥ. cakrustē śāstratō dṛṣṭvā tatthā brāhmaṇapuṅgavāḥ 7
na chāhutam-abhūttatra skhalitaṃ vāpi kif̃chana. dṛśyatē brahmavatsaṛvaṃ kṣēmayuktaṃ hi cakrirē 8
na tēṣv-ahassu śrāntō vā kṣudhitō vāpi dṛśyatē. nāvidvān-brāhmaṇastat-ra nāśatānucharastatthā 9
brāhmaṇā bhuñjatē nityaṃ nāthavantaśca bhuñjatē. tāpasā bhuñjatē chāpi śramaṇā bhuñjatēt-atthā 10
vṛddhāśca vyādhitāś-caiva striyō bālā-statthāiva ca. aniśaṃ bhuñjamānānāṃ na tṛpt i rupalabhyatē 11
dīyatāṃ dīyatām-annaṃ vāsāṃs i vividhān i cha. it i saf̃chōditāstatra tatthā cakruranēkaśaḥ 12
annakūṭāśca bahavō dṛśyantē parva tōpamāḥ. divasē divasē tat-ra siddhasya vidhivattadā 13
nānādēśād-anuprāptāḥ puruṣās-strīgaṇā-statthā. annapānāissu-vih i tā-stasmin-yajñē mahātmanaḥ 14
annaṃ hi vidhivatsādhu praśaṃsanti dvijarṣabhāḥ. ahō tṛptāḥ sma bhadraṃ tē iti śuśrāva rāghavaḥ 15
svalaṅkr̥tāśca puruṣā brāhmaṇānparyavēṣayan. upāsatē cha tānanyē sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 16
kar-māntarē tadā viprā hētuvādānbahūn-api. prāhuścha vāgminō dhīrāḥ parasparajigīṣayā 17
divasē divasē tat-ra saṃstarē kuśalā dvijāḥ. saṛvakarmāṇ i cakrustē yathāśāstraṃ pracōditāḥ 18
nāṣaḍaṅgavidat rāsīnnāvatō nābahuśrutaḥ. sadasyāstasya vāi rājñō nāvādakuśalā dvijāḥ 19
prāptē yūpōcchrayē tasmin-ṣaḍbāilvāḥ khādirā-statthā. tāvantō bilvasah i tāḥ paṛṇinaśca tathāparē 20
ś lēṣmātakama-yas-tvēkō dēvadārumaya-statthā. dvāvēva vih i tāu tat-ra bāhuvyastaparigrahāu 21
kāritā-ssaṛva ēvāitē śāstrajñāir-yajñakōvidāiḥ. śōbhārtthaṃ tasya yajñasya kāñchanālaṅkr̥tābhavan 22
ēkaviṃśati-yūpāstē ēkaviṃśat-yaratnayaḥ. vāsōbh i r-ēkaviṃśadbhir-ēkaikaṃ samalaṅkr̥tāḥ 23
vinyastā vidhivatsaṛvē śilpibh i ssukr̥tā dṛḍhāḥ. aṣṭāśrayas-saṛva ēva ślakṣṇarūpasamanvitāḥ 24
āccāditāstē vāsōbhiḥ puṣpāir-gandhāiśca bhūṣitāḥ. saptarṣayō dīptimaantō virājantē yathā divi 25
iṣṭakāśca yathānyāyaṃ kāritāśca pramāṇataḥ. chitōgnir-brāhmaṇāistat-ra kuśalāi-śśulbakarmaṇi 26
sacit-yō rājasiṃhasya saf̃citaḥ kuśalāir-dvijāiḥ. garuḍō rukmapakṣō vāi triɡuṇōṣṭādaśātmakaḥ 27
niyuktāstatra paśavastattaduddiśya daivatam. uragāḥ pakṣiṇaś-caiva yathāśāstraṃ pracōditāḥ 28
śāmitrē tu hayastat-ra tatthā jalacharāśca yē. r̥tvigbh i s-saṛvam-ēvāitann i yuktaṃ śāstratōtadā 29
paśūnāṃ triśataṃ tat-ra yūpēṣ u n i yataṃ tadā. aśvaratnōttamaṃ tasya rājñō daśarathasya cha 30
kāusalyā taṃ hayaṃ tat-ra paricharyā samantataḥ. kr̥pāṇāir-viśaśā-sāinaṃ tribhiḥ paramayā mudā 31
patat r iṇā tadā sārdhaṃ sustth i tēna cha chētasā. avasadrajanī-mēkāṃ kāuśalyā dhar-makāmyayā 32
hōtādhva-ryu-stat-thōdgātā hastēna samayōjayan. mah i ṣyā parivr̥t-tyā cha vāvātāṃ cha tatthāparām 33
patat r iṇastasya vapā muddhṛt-ya n i yatēndr i yaḥ. r̥tv i k-paramasampannaḥ śrapayāmāsa śāstrataḥ 34
dhūmagandhaṃ vapāyāstu jighrati sma narādhipaḥ. yathākālaṃ yathānyāyaṃ nirṇudanpāpam-ātmanaḥ 35
hayasya yān i chāṅgān i tān i saṛvāṇ i brāhmaṇāḥ. agnāu prāsyanti vidhivatsamantrā-ṣṣōḍaśaṛtvijaḥ 36
plakṣaśākhās u yajñānā-man-yēṣāṃ kr i yatē hav iḥ. aśvamēdhasya yajñasya vāitasō bhāga iṣyatē 37
tryahōśvamēdhas-saṅkhyātaḥ kalpasūtrēṇa brāhmaṇāiḥ. catuṣṭōmamahastasya pratthamaṃ parikalpitam 38
ukthyaṃ dvitīyaṃ saṅkhyātam-atirātraṃ tatthōttaram. kāritāstat-ra bahavō vih i tā-śśāstradarśanāt 39
jyōt i ṣṭōmāyuṣī chāiva-mat irāt rāu v i nir-m i tāu. abh i j i dv i śvaj ic-cāiva-ma-p-tōr-yā-mō ma-hā-k r a-t uḥ 40
prā-cēēṃ hō-t-rē da-da u rā-jā s va-k u-la-vaṛ-d h a-nah |
a-d h vaṛ-ya-vē pr a-tēē-cēēṃ t u b r a-h-ma-ṇē da-k-ṣi-ṇāṃ d i-ś am || 41
u-d-gā-t-rē ca ta-t hō-dēē-cēēṃ da-k-ṣi-ṇā i-ṣā v i-n iṛ-m i-తā |
ha-ya-mē-d hē ma-hā-ya-jñē sva-ya-m-b b b h ū-v i-h i-tē p u-rā || 42
k r a-t uṃ sa-mā-p-ya t u ta-dā n-yā-ya-tah p u-r u-ṣ aṛ-ṣ a-b b b h ah |
r̥-t v i-g-b b b h-y ō h i da-da u rā-jā tāṃ d h a-rāṃ k u-la-vaṛ-d h a-nah || 43
r̥-t v i-jas t va-b r u-van saṛ-vē rā-jā-naṃ ga-ta-ka l-ma-ṣ am |
b b b h a-vā-nē-va ma-hēēṃ k r̥ t-s-nā-mē-k ō ra-k-ṣi-t u-maṛ-ha-t i || 44
na b b b h ū-m-yā kāṛ-ya-ma-s-mā-kaṃ na h i śa-k-tās s-ma pā-la-nē |
ra-tās s-vā-d h-yā-ya-ka-ra-ṇē va-yaṃ n i-t-yam h i b b b h ū-m i-pa || 45
n iṣ-k-r a-yaṃ k iñ-c i-dē-vē-ha pr a-ya-c-c-ha-t u b b b h a-vā-n i-t i |
ma-ṇ i-ra-t-naṃ s u-vaṛ-ṇaṃ vā gā-v ō ya-d-vā sa-m u-d-ya-ta m || 46
ta-t-pr a-ya-c-c-ha na-ra-ś-rē-ṣ-ṭ h a d h a-ra-ṇ-yā na pr a-yō-ja-na m |
ē-va-m u-k-t ō na-ra-pa-t iṛ-b rā-h-ma-ṇa iṛ-vē-da-pā-ra-ga iḥ || 47
ga-vāṃ śa-ta-sa-ha-s rā-ṇ i da-śa tē-b b b h-y ō da-da u n r̥-pah |
śa-ta-kō-ṭēē-s-s u-vaṛ-ṇas-ya ra-ja-tas-ya ca-t uṛ-g u-ṇam || 48
r̥-t v i-jaś-ca ta-tas saṛ-vē pr a-da-d u s-sa-h i-తā va-s u |
r̥-ṣ-ya-ś-r̥-ṅ-gā-ya m u-na-yē va-s i-ṣ-ṭ hā-ya ca d hēē-ma-tē || 49
ta-tas tē n-yā-ya-tah k r̥-t vā pr a-v i-b b b hā-gaṃ d v i-jō t-ta-māḥ |
s u-p rēē-ta-ma-na-sas saṛ-vē pr a-t-yū-c uṛ-m u-d i-తā b b b h r̥-ś am || 50
ta-taḥ pr a-saṛ-pa-ka i-b b b h-yas t u h i-ra-ṇ-yaṃ s u-sa-ma-h i-tah |
jā-m-b b b h ū-na-daṃ kō-ṭ i-saṅ-k-h-yaṃ b rā-h-ma-ṇē-b b b h-y ō da-da u ta-dā || 51
da-r i-d-rā-ya d v i-jā-yā-t h a has-తā-b b b h a-ra-ṇa-m u t-ta-ma m |
ka-s-ma i-c-c i-d-yā-ca-mā-nā-ya da-da u rā-g h a-va-na n-da-nah || 52
ta-taḥ p rēē-tē-ṣ u n r̥-pa-t iṛ-d v i-jē-ṣ u d v i-ja-va t-sa-lah |
pr a-ṇā-ma-ma-ka-rō t-tē-ṣāṃ haṛ-śa-paṛ-yā-k u-lē-k-ṣa-ṇah || 53
tas-yā-śi-ṣ ō-t h a v i-d h i-va-d-b rā-h-ma-ṇa i s-sa-m u-dēē-r i-తāḥ |
u-dā-ra-s-ya n r̥-vēē-ra-s-ya d h a-ra-ṇ-yāṃ pr a-ṇ a-ta-s-ya ca || 54
ta-taḥ p rēē-ta-ma-nā rā-jā p rā-p-ya ya-j-ña-ma-n u t-ta-ma m |
pā-pā-pa-haṃ svaṛ-na-ya-naṃ d uṣ-ka-raṃ pāṛ-t-h i-vaṛ-ṣ a-b b b h a iḥ || 55
ta-t ō-b r a-vēē-da-r̥-ṣ-ya-ś-r̥-ṅ-gaṃ rā-jā daśara t h a s-ta-dā |
k u-la-s-ya vaṛ-d h a-naṃ t vaṃ t u kaṛ-t u-maṛ-ha-s i s u-v r a-ta || 56
ta-t hē-t i ca sa rā-jā-na-m u-vā-ca d v i-jō t-ta-mah |
b b b h a-v iṣ-yan-t i s u-తā rā-jan-ca-t-vā-ras-tē k u-lō-d-va-hāḥ || 57
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē bālakāṇḍē caturdaśasargaḥ