శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ఏకోనశతతమ సర్గము
నివిష్టాయాం తు సేనాయాముత్సుకో భరతస్తదా |
జగామ భ్రాతరం ద్రష్టుం శత్రుఘ్నమనుదర్శయన్ || ౧
ఋషిం వసిష్ఠం సన్దిశ్య మాతృ్మే శీఘ్రమానయ |
ఇతి త్వరితమగ్రే స జగామ గురువత్సలః || ౨
సుమన్త్రస్త్వపి శత్రుఘ్నమదూరాదన్వపద్యత |
రామదర్శనజస్తర్షో భరతస్యేవ తస్య చ || ౩
గచ్ఛన్నేవాథ భరతస్తాపసాలయ సంస్థితామ్ |
భ్రాతుః పర్ణకుటీం శ్రీమానుటజం చ దదర్శ హ || ౪
శాలాయాస్త్వగ్రత స్తస్యా దదర్శ భరత స్తదా |
కాష్ఠాని చావభగ్నాని పుష్పాణ్యుపచితాని చ || ౫
స లక్ష్మణస్య రామస్య దదర్శాశ్రమమీయుషః |
కృతం వృక్షేష్వభిజ్ఞానం కుశచీరైః క్వచిత్క్వచిత్ || ౬
దదర్శ వనే తస్మిన్మహత స్సఞ్చయాన్కృతాన్ |
మృగాణాం మహిషాణాం చ కరీషై శశీతకారణాత్ || ౭
గచ్ఛన్నేవా మహాబాహుర్ద్యుతిమాన్భరత స్తదా |
శత్రుఘ్నం చాబ్రవీద్ధృష్టస్తానమాత్యాంశ్చ సర్వశః || ౮
మన్యే ప్రాప్తాః స్మ తం దేశం భరద్వాజో యమబ్రవీత్ |
నాతిదూరే హి మన్యేహం నదీం మన్దాకినీమితః || ౯
ఉచ్చైర్బద్ధాని చీరాణి లక్ష్మణేన భవేదయమ్ |
అభిజ్ఞానకృతః పన్థా అకాలే గన్తుమిచ్ఛతా || ౧౦
ఇదం చోదాత్తదన్తానాం కుఞ్జరాణాం తరస్వినామ్ |
శైలపార్శ్వే పరిక్రాన్తమన్యోన్యమభిగర్జతామ్ || ౧౧
యమేవాధాతుమిచ్ఛన్తి తాపసా స్సతతం వనే |
తస్యాసౌ దృశ్యతే ధూమ స్సఙ్కులః కృష్ణవర్త్మనః || ౧౨
అత్రాహం పురుషవ్యాఘ్రం గురుసత్కారకారిణమ్ |
ఆర్యం ద్రక్ష్యామి సంహృష్టో మహర్షిమివ రాఘవమ్ || ౧౩
అథ గత్వా ముహూర్తన్తు చిత్రకూటం స రాఘవః |
మన్దాకినీమనుప్రాప్తస్తం జనం చేదమబ్రవీత్ || ౧౪
జగత్యాం పురషవ్యాఘ్ర ఆస్తే వీరాసనే రతః |
జనేన్ద్రో నిర్జనం ప్రాప్య ధిఙ్మే జన్మ సజీవితమ్ || ౧౫
మత్కృతే వ్యసనం ప్రాప్తో లోకనాథో మహాద్యుతిః |
సర్వాన్కామాన్పరిత్యజ్య వనే వసతి రాఘవః || ౧౬
ఇతి లోకసమాక్రుష్టః పాదేష్వద్య ప్రసాదయన్ |
రామస్య నిపతిష్యామి సీతాయా లక్ష్మణస్య చ || ౧౭
ఏవం సంవిలపం స్తస్మిన్వనే దశరథాత్మజః |
దదర్శ మహాతీం పుణ్యాం పర్ణశాలాం మనోరమామ్ || ౧౮
సాలతాలాశ్వకర్ణానాం పర్ణైర్బహుభిరావృతామ్ |
విశాలాం మృదుభిస్తీర్ణాం కుశైర్వేదిమివాధ్వరే || ౧౯
శక్రాయుధనికాశైశ్చ కార్ముకైర్భారసాధనైః |
రుక్మపృష్ఠైర్మహాసారై శ్శోభితాం శత్రుబాధకైః || ౨౦
అర్క రశ్మి ప్రతీకాశైర్ఘోరైస్తూణీగతైశ్శరైః |
శోభితాం దీప్తవదనై స్సర్పైర్భోగవతీమివ || ౨౧
మహారజతవాసోభ్యామసిభ్యాం చ విరాజితామ్ |
రుక్మబిన్దువిచిత్రాభ్యాం చర్మభ్యాం చాపి శోభితామ్ || ౨౨
గోధాఙ్గుళిత్రైరాసక్తైశ్చిత్రైః కాఞ్చనభూషితైః |
అరిసంఘైరనాధృష్యాం మృగై స్సింహగుహా మివ || ౨౩
ప్రాగుదక్ప్రవణాం వేదిం విశాలాం దీప్తపావకామ్ |
దదర్శ భరతస్తత్ర పుణ్యాం రామనివేశనే || ౨౪
నిరీక్ష్య స ముహూర్తం తు దదర్శ భరతో గురుమ్ |
ఉటజే రామమాసీనం జటామణ్డలధారిణమ్ || ౨౫
తం తు కృష్ణాజినధరం చీరవల్కలవాససమ్ |
దదర్శ రామమాసీనమభితః పావకోపమమ్ || ౨౬
సింహస్కన్ధం మహాబాహుం పుణ్డరీకనిభేక్షణమ్ |
పృథివ్యాస్సాగరాన్తాయాః భర్తారం ధర్మచారిణమ్ || ౨౭
ఉపవిష్టం మహాబాహుం బ్రహ్మాణమివ శాశ్వతమ్ |
స్థణ్డిలే దర్భసంస్తీర్ణే సీతయా లక్ష్మణేన చ || ౨౮
తం దృష్ట్వా భరత శ్శ్రీమాన్ దుఃఖశోకపరిప్లుతః |
అభ్యధావత ధర్మాత్మా భరతః కైకేయీ సుతః || ౨౯
దృష్ట్వైవ విలలాపార్తో బాష్పసన్దిగ్ధయా గిరా |
అశక్నువన్ ధారయితుం ధైర్యాద్వచనమబ్రవీత్ || ౩౦
య స్సంసది ప్రకృతిభిర్భవేద్యుక్త ఉపాసితుమ్ |
వన్యైర్మృగైరుపాసీన స్సోయమాస్తే మమాగ్రజః || ౩౧
వాసోభిర్బహుసాహస్రైర్యో మహాత్మా పురోచితః |
మృగాజినే సోయమిహ ప్రవస్తే ధర్మమాచరన్ || ౩౨
అధారయద్యో వివిధాశ్చిత్రాస్సుమనసస్తదా |
సోయం జటాభారమిమం వహతే రాఘవః కథమ్ || ౩౩
యస్య యజ్ఞైర్యథోదిష్టైర్యుక్తో ధర్మస్య సఞ్చయః |
శరీరక్లేశసమ్భూతం స ధర్మం పరిమార్గతే || ౩౪
చన్దనేన మహార్హేణ యస్యాఙ్గముపసేవితమ్ |
మలేన తస్యాఙ్గమిదం కథమార్యస్య సేవ్యతే || ౩౫
మన్నిమిత్తమిదం దుఃఖం ప్రాప్తో రామః సుఖోచితః |
ధిగ్జీవితం నృశంసస్య మమ లోకవిగర్హితమ్ || ౩౬
ఇత్యేవం విలపన్దీనః ప్రస్విన్నముఖపఙ్కజః |
పాదావప్రాప్య రామస్య పపాత భరతో రుదన్ || ౩౭
దుఃఖాభితప్తో భరతో రాజపుత్రో మహాబలః |
ఉక్త్వార్యేతి సకృద్దీనం పునర్నోవాచ కిఞ్చన || ౩౮
బాష్పాభిహతకణ్ఠశ్చ ప్రేక్ష్య రామం యశస్వినమ్ |
ఆర్యేత్యోవాథ సఙ్క్రుశ్య వ్యాహర్తుం నాశకత్తదా || ౩౯
శత్రుఘ్నశ్చాపి రామస్య వవన్దే చరణౌ రుదన్ |
తావుభౌ స సమాలిఙ్గ్య రామశ్చాశ్రూణ్యవర్తయత్ || ౪౦
తతస్సుమన్త్రేణ గుహేన చైవ సమీయతు రాజసుతావరణ్యే |
దివాకరశ్చైవ నిశాకరశ్చ యథామ్బరే శుక్రబృహస్పతిభ్యామ్ || ౪౧
తాన్పార్థివాన్వారణయూథపాభాన్సమాగతాం స్తత్ర మహత్యరణ్యే |
వనౌకసస్తేపి సమీక్ష్య సర్వేప్యశ్రూణ్యముఞ్చన్ప్రవిహాయ హర్షమ్ || ౪౨
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకోనశతతమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ēkōnaśatatama Sargaḥ
niviṣṭāyāṃ tu sēnāyāmutsukō bharatastadā |
jagāma bhrātaraṃ draṣṭuṃ śatrughnamanudarśayan || 1
ṛṣiṃ vasiṣṭhaṃ sandiśya mātṝmē śīghramānaya |
iti tvaritamagrē sa jagāma guruvatsalaḥ || 2
sumantrastvapi śatrughnamadūrādanvapadyata |
rāmadarśanajastarṣō bharatasyēva tasya ca || 3
gacchannēvātha bharatastāpasālaya saṃsthitām |
bhrātuḥ parṇakuṭīṃ śrīmānuṭajaṃ ca dadarśa ha || 4
śālāyāstvagrata stasyā dadarśa bharata stadā |
kāṣṭhāni cāvabhagnāni puṣpāṇyupacitāni ca || 5
sa lakṣmaṇasya rāmasya dadarśāśramamīyuṣaḥ |
kṛtaṃ vṛkṣēṣvabhijñānaṃ kuśacīraiḥ kvacit-kvacit || 6
dadarśa vanē tasmin-mahata ssañcayān-kṛtān |
mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca karīṣāi śśītakāraṇāt || 7
gacchannēva mahābāhur-dyutimān-bharata stadā |
śatrughnaṃ cābravīd-dhṛṣṭas-tānamātyāṃśca sarvaśaḥ || 8
manyē prāptāḥ sma taṃ dēśaṃ bharadvājō yam-abravīt |
nātidūrē hi manyēhaṃ nadīṃ mandākinīm-itaḥ || 9
uccāir-baddhāni cīrāṇi lakṣmaṇēna bhavēdayam |
abhijñānakṛtaḥ panthā akālē gantumi-cchatā || 10
idaṃ cōdātta-dantānāṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām |
śāilapārśvē parikrāntam-anyōnyam-abhigarjatām || 11
yamēvā-dhātum-icchanti tāpasā ssatataṃ vanē |
tasyāsāu dṛśyatē dhūma ssaṅkulaḥ kṛṣṇavartmanaḥ || 12
atrāhaṃ puruṣavyāghraṃ gurusatkārakāriṇam |
āryaṃ drakṣyāmi saṃhṛṣṭō maharṣim-iva rāghavam || 13
atha gatvā muhūrtantu citrakūṭaṃ sa rāghavaḥ |
mandākinīm-anuprāptastaṃ janaṃ chēdam-abravīt || 14
jagatyāṃ puruṣavyāghra āstē vīrāsanē rataḥ |
janēndrō nirjanaṃ prāpya dhiṅmē janma sajīvitam || 15
matkṛtē vyasanaṃ prāptō lōkanāthō mahādyutiḥ |
sarvān-kāmānpari-tyajya vanē vasati rāghavaḥ || 16
iti lōkasamākruṣṭaḥ pādēṣvadya prasādayan |
rāmasya nipatiṣyāmi sītāyā lakṣmaṇasya ca || 17
ēvaṃ saṃvilapan-tasmin-vanē daśarathātmajaḥ |
dadarśa mahātīṃ puṇyāṃ parṇaśālāṃ manōramām || 18
sālatālāśvakarṇānāṃ parṇāir-bahubhir-āvr̥tām |
viśālāṃ mṛdubhistīrṇāṃ kuśāirvēdim-ivādhvarē || 19
śakrāyudha-nikāśāiśca kārmukāir-bhārasādhanāiḥ |
rukmapr̥ṣṭhāir-mahāsārāi śśōbhitāṃ śatrubādha-kāiḥ || 20
arka raśmi pratīkāśāir-ghōrāi-stūṇī-gatais-śarāiḥ |
śōbhitāṃ dīptavadanāi ssarpāir-bhōgavatīm-iva || 21
mahārajatavāsōbhyām-asibhyāṃ ca virājitām |
rukmabinduvicitrābhyāṃ carmabhyāṃ cāpi śōbhitām || 22
gōdhāṅguḷitrāir-āsaktāiś-chitrāiḥ kāñcanabhūṣitāiḥ |
arisaf̃ghāir-anādhr̥ṣyāṃ mṛgāi ssiṃha-guhām iva || 23
prāgu-dakpravaṇāṃ vēdiṃ viśālāṃ dīptapāvakām |
dadarśa bharatastatra puṇyāṃ rāmanivēśanē || 24
nirīkṣya sa muhūrtaṃ tu dadarśa bharatō gurum |
uṭajē rāmamāsīnaṃ jaṭāmaṇḍaladhāriṇam || 25
taṃ tu kṛṣṇājinadharaṃ cīra-valkala-vāsasam |
dadarśa rāma-māsīnam-abhitaḥ pāvakōpamam || 26
siṃhaskandhaṃ mahābāhuṃ puṇḍarīkanibhēkṣaṇam |
pṛthivyās-sāgarāntāyāḥ bhartāraṃ dharmacāriṇam || 27
upaviṣṭaṃ mahābāhuṃ brahmāṇam-iva śāśvatam |
sthaṇḍilē darbhasaṃstīrṇē sītayā lakṣmaṇēna ca || 28
taṃ dṛṣṭvā bharata śśrīmān duḥkhaśōkapari-plutaḥ |
abhyadhāvata dharmātmā bharataḥ kāikēyī sutaḥ || 29
dṛṣṭvaiva vilalāpārtō bāṣpa-sandigdhayā girā |
aśaknuvan dhārayituṃ dhāiryād-vachanam-abravīt || 30
ya ssaṃsadi prakṛtibhir-bhavēdyukta upāsitum |
vanyāir-mṛgāir-upāsīna ssōyamāstē mamāgrajaḥ || 31
vāsōbhir-bahusāhasrāir-yō mahātmā purōcitaḥ |
mṛgājinē sōyam-iha pravastē dharmam-ācharan || 32
adhārayadyō vividhāś-chitrā-ssumanasastadā |
sōyaṃ jaṭābhāram-imaṃ vahatē rāghavaḥ katham || 33
yasya yajñāir-yathōdiṣṭāir-yuktō dharmasya saf̃chayaḥ |
śarīraklēśa-sambhūtaṃ sa dharmaṃ parimārgatē || 34
chandanēna mahārhēṇa yasyāṅgam-upasēvitam |
malēna tasyāṅgam-idaṃ katham-āryasya sēvyatē || 35
mannimittam-idaṃ duḥkhaṃ prāptō rāmaḥ sukhōcitaḥ |
dhig-jīvitaṃ nṛśaṃsasya mama lōkavigarhitam || 36
ityēvaṃ vilapandīnaḥ prasvinnamukha-paṅkajaḥ |
pādāva-prāpya rāmasya papāta bharatō rudan || 37
duḥkhābhitaptō bharatō rājaputrō mahābalaḥ |
uktvā-ryēti sakṛd-dīnaṃ punarnōvacha kif̃chana || 38
bāṣpābhihata-kaṇṭhaś-cha prēkṣya rāmaṃ yaśasvinam |
āryētyō-vātha saṅkruśya vyāhartuṃ nāśakat-tadā || 39
śatrughnaścāpi rāmasya vavandē caraṇāu rudan |
tāvubhāu sa samāliṅgya rāmaścāśrūṇyavartayat || 40
tatassumantrēṇa guhēna caiva samīyatu rājasutā-varaṇyē |
divākaraś-chāiva niśākaraś-cha yathāmbarē śukra-bṛhaspatibhyām || 41
tānpārthivān-vāraṇayūthapābhānsamāgatāṃ statra mahatyaraṇyē |
vanāukasatēpi samīkṣya sarvēpy-aśrūṇyamuf̃can-pravihāya harṣam || 42
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkōnaśatatamasargaḥ