శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ద్వినవతితమ సర్గము
తతస్తాం రజనీముష్య భరతస్సపరిచ్ఛదః |
కృతాతిథ్యో భరద్వాజం కామాదభిజగామ హ || ౧
తం ఋషిః పురుషవ్యాఘ్రం ప్రాఞ్జలిం ప్రేక్ష్య చాగతమ్ |
హుతాగ్నిహోత్రో భరతం భరద్వాజోభ్యభాషత || ౨
కచ్చిదత్ర సుఖా రాత్రిస్తవాస్మద్విషయే గతా |
సమగ్రస్తే జనః కచ్చిదాతిథ్యే శంస మేనఘ || ౩
తమువాచాఞ్జలిం కృత్వా భరతోభిప్రణమ్య చ |
ఆశ్రమాదభినిష్క్రాన్తమృషిముత్తమతేజసమ్ || ౪
ససుఖోషితోస్మి భగవన్సమగ్రబలవాహనః |
తర్పితస్సర్వకామైశ్చ సామాత్యో బలవత్త్వయా || ౫
అపేతక్లమసన్తాపా స్సుభిక్షాస్సుప్రతిశ్రయాః |
అపి ప్రేష్యానుపాదాయ సర్వే స్మ సుసుఖోషితాః || ౬
ఆమన్త్రయేహం భగవన్ కామం త్వామృషిసత్తమః |
సమీపం ప్రస్థితం భ్రాతుర్మైత్రేణేక్షస్వ చక్షుషా || ౭
ఆశ్రమం తస్య ధర్మజ్ఞ ధార్మికస్య మహాత్మనః |
ఆచక్ష్వ కతమో మార్గః కియానితి చ శంస మే || ౮
ఇతి పృష్టస్తు భరతం భ్రాతృదర్శనలాలసమ్ |
ప్రత్యువాచ మహాతేజా భరద్వాజో మహాతపాః || ౯
భరతార్ధతృతీయేషు యోజనేష్వజనే వనే |
చిత్రకూటో గిరిస్తత్ర రమ్యనిర్ఝరకాననః || ౧౦
ఉత్తరం పార్శ్వమాసాద్య తస్య మన్దాకినీ నదీ |
పుష్పితద్రుమసఞ్ఛన్నా రమ్యపుష్పితకాననా || ౧౧
అనన్తరం తత్సరితశ్చిత్రకూటశ్చ పర్వతః |
తయోః పర్ణకుటీ తాత తత్ర తౌ వసతో ధ్రువమ్ || ౧౨
దక్షిణేనైవ మార్గేణ సవ్యదక్షిణమేవ వా |
గజవాజిరథాకీర్ణాం వాహినీం వాహినీపతే! || ౧౩
వాహయస్వ మహాభాగ! తతో ద్రక్ష్యసి రాఘవమ్ |
ప్రయాణమితి తచ్ఛ్రుత్వా రజరాజస్య యోషితః |
హిత్వా యానాని యానార్హాః బ్రాహ్మణం పర్యవారయన్ || ౧౪
వేపమానా కృశా దీనా సహ దేవ్యా సుమిత్రయా |
కౌసల్యా తత్ర జగ్రాహ కరాభ్యాం చరణౌ మునేః || ౧౫
అసమృద్ధేన కామేన సర్వలోకస్య గర్హితా |
కైకేయీ తస్య జగ్రాహ చరణౌ సవ్యపత్రపా || ౧౬
తం ప్రదక్షిణమాగమ్య భగవన్తం మహామునిమ్ |
అదూరార్భరతస్యైవ తస్థౌ దీనమనాస్తదా || ౧౭
తతః పప్రచ్ఛ భరతం భరద్వాజో దృఢవ్రతః |
విశేషం జ్ఞాతుమిచ్ఛామి మాత్రూణాం తవ రాఘవ || ౧౮
ఏవముక్తస్తు భరతో భరద్వాజేన ధీమతా |
ఉవాచ ప్రాఞ్జలిర్భూత్వా వాక్యం వచనకోవిదః || ౧౯
యామిమాం భగవన్ దీనాం శోకానశనకర్శితామ్ |
పితుర్హి మహిషీం దేవీం దేవతామివ పశ్యసి || ౨౦
ఏషా తం పురషవ్యాఘ్రం సింహవిక్రాన్తగామినమ్ |
కౌసల్యా సుషువే రామం ధాతారమదితిర్యథా || ౨౧
అస్యా వామభుజం శ్లిష్టా యైషా తిష్ఠతి దుర్మనాః |
కర్ణికారస్య శాఖేవ శీర్ణపుష్పా వనాన్తరే || ౨౨
ఏతస్యాస్తు సుతౌ దేవ్యాః కుమారౌ దేవవర్ణినౌ |
ఉభౌ లక్ష్మణశత్రుఘ్నౌ వీరౌ సత్యపరాక్రమౌ || ౨౩
యస్యాః కృతే నరవ్యాఘ్రౌ జీవనాశమితో గతౌ |
రాజపుత్రవిహీనశ్చ స్వర్గం దశరథో గతః || ౨౪
క్రోధనామకృతప్రజ్ఞాం దృప్తాం సుభగమానినీమ్ |
ఐశ్వర్యకామాం కైకేయీమనార్యామార్యారూపిణీమ్ || ౨౫
మమైతాం మాతరం విద్ధి నృశంసాం పాపనిశ్చయామ్ |
యతోమూలం హి పశ్యామి వ్యసనం మహదాత్మనః || ౨౬
ఇత్యుక్త్వా నరశార్దూలో బాష్పగద్గదయా గిరా |
స నిశ్స్వాస తామ్రాక్షో నాగః కృద్ధ ఇవ శ్వసన్ || ౨౭
భరద్వాజో మహర్షిస్తం బ్రువన్తం భరతం తథా |
ప్రత్యువాచ మహాబుద్ధిరిదం వచనమర్థవత్ || ౨౮
న దోషేణావగన్తవ్యా కైకేయీ భరత త్వయా |
రామప్రవ్రాజనం హ్యేతత్సుఖోదర్కం భవిష్యతి || ౨౯
దేవానాం దానవానాం చ ఋషీణాం భావితాత్మనామ్ |
హితమేవ భవిష్యద్ధి రామప్రవ్రాజనాదిహ || ౩౦
అభివాద్య తు సంసిద్ధః కృత్వా చైనం ప్రదక్షిణమ్ |
ఆమన్త్ర్య భరత స్సైన్యం యుజ్యతామిత్యచోదయత్ || ౩౧
తతో వాజిరథాన్యుక్తాన్ దివ్యాన్హేమపరిష్కృతాన్ |
అధ్యారోహత్ప్రయాణార్థీ బహూన్బహువిధో జనః || ౩౨
గజకన్యా గజాశ్చైవ హేమకక్ష్యాః పతాకినః |
జీమూతా ఇవ ఘర్మాన్తే సఘోషాస్సమ్ప్రతస్థిరే || ౩౩
వివిధాన్యపి యానాని మహన్తి చ లఘూని చ |
ప్రయయు స్సుమహార్హాణి పాదై రేవ పదాతయః || ౩౪
అథ యానప్రవేకైస్తు కౌసల్యాప్రముఖాః స్త్రియః |
రామదర్శనకాఙ్క్షిణ్యః ప్రయయుర్ముదితాస్తదా || ౩౫
చన్ద్రార్కతరుణాభాసాం నిర్యుక్తాం శిబికాం శుభామ్ |
ఆస్థాయ ప్రయయౌ శ్రీమాన్భరత స్సపరిచ్ఛదః || ౩౬
సా ప్రయాతా మహాసేనా గజవాజిరథాకులా |
దక్షిణాం దిశమావృత్య మహామేఘ ఇవోత్థితః || ౩౭
వనాని తు వ్యతిక్రమ్య జుష్టాని మృగపక్షిభిః |
గఙ్గాయాః పరవేలాయాం గిరిష్వపి నదీషు చ || ౩౮
సా సమ్ప్రహృష్టద్విపవాజియోధా విత్రాసయన్తీ మృగపక్షిసఙ్ఘాన్ |
మహద్వనం తత్ప్రతిగాహమానా రరాజ సేనా భరతస్య తత్ర || ౩౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వినవతితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Dvinaavatitama Sargaḥ
tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |
kr̥tātitthyō bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1
taṃ r̥ṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prēkṣya cāgatam |
hutāgnihōtrō bharataṃ bharadvājō'bhyabhāṣata || 2
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣayē gatā |
samagrastē janaḥ kaccidātitthyē śaṃsa mēnaga || 3
tamuvācāñjaliṃ kr̥tvā bharatō'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrāntamr̥ṣimuttamataējasam || 4
sasukhōṣitōsmi bhagavansamagrabala-vāhanaḥ |
tarpitassarvakāmāiśca sāmātyō balavattvayā || 5
apētaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |
api prēṣyānupādāya sarvē sma susukhōṣitāḥ || 6
āmantrayēhaṃ bhagavan kāmaṃ tvāmr̥ṣisattamaḥ |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmāitrēṇēkṣasva cakṣuṣā || 7
āśramaṃ tasya dharmajñā dhārmikasya mahātmanaḥ |
ācakṣva katamō mārgaḥ kiyān-iti ca śaṃsa mē || 8
iti pr̥ṣṭastu bharataṃ bhrātr̥darśanalālasam |
pratyuvāca mahātējā bharadvājō mahātapāḥ || 9
bharatārdhatr̥tīyēṣu yōjanēṣvajanē vanē |
citrakūṭō giristatra ramyani rjharakānanaḥ || 10
uttaraṃ pārśvam-āsādya tasya mandākinī nadī |
puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānana || 11
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
tayōḥ parṇakuṭī tāta tatra tāu vasatō dhruvam || 12
dakṣiṇēnaiva mārgēṇa savyadakṣiṇam-ēva vā |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpatē! || 13
vāhayasva mahābhāga! tatō drakṣyasi rāghavam |
prayāṇamiti tacchrutvā rājarājasya yōṣitaḥ |
hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14
vēpamānā kr̥śā dīnā saha dēvyā sumitrayā |
kāusalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇāu munēḥ || 15
asamr̥ddhēna kāmēna sarvalōkasya garhitā |
kaikēyī tasya jagrāha caraṇāu savyapatrapā || 16
taṃ pradakṣiṇam-āgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrādbharatasyāiva tasthāu dīnamanāstadā || 17
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājō dṛḍhavrataḥ |
viśēṣaṃ jñātum-icchāmi mātr̥̄ṇāṃ tava rāghava || 18
ēvumuktastu bharatō bharadvājēna dhīmatā |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vākyakōvidaḥ || 19
yām-imāṃ bhagavan dīnāṃ śōkānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ dēvīṃ dēvatām-iva paśyasi || 20
ēṣā taṃ puruṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kāusalyā suṣuvē rāmaṃ dhātāram-aditiryathā || 21
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yāiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
karṇikārasya śākhēva śīrṇapuṣpā vanāntarē || 22
ētasyāstu sutāu dēvyāḥ kumārāu dēvavarṇināu |
ubhāu lakṣmaṇaśatrughnāu vīrāu satyaparākramāu || 23
yasyāḥ kr̥tē naravyāghrāu jīvanāśam-itō gatāu |
rājaputravihīnaśca svargaṃ daśarathō gataḥ || 24
krōdhanām-akr̥taprājñāṃ dṛptāṃ subhagāmāninīm |
āiśvaryakāmāṃ kaikēyīm-anāryām-āryarūpiṇīm || 25
mamāitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yatōmūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26
ityuktvā naraśārdūlō bāṣpagadgadayā girā |
sa niśvsa tāmrākṣō nāgaḥ kr̥ddha iva śvasan || 27
bharadvājō maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |
pratyuvāca mahābuddhiri-daṃ vachanam-arthavat || 28
na dōṣēṇāva-gantavyā kāikēyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyētat-sukhōdarkaṃ bhaviṣyati || 29
dēvānāṃ dānavānāṃ ca r̥ṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
hitam-ēva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanād-iha || 30
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kr̥tvā cāinaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharata ssāinyaṃ yujyatām-ityacōdayat || 31
tatō vājirathānyuktān divyānhēmapariṣkr̥tān |
adhyārōhat-prayāṇārthī bahūnbahuvidhō janaḥ || 32
gajakanyā gajāścāiva hēmakakṣyāḥ patākinaḥ |
jīmūtā iva gharmāntē saghōṣāssampratasthirē || 33
vividhāny-api yānāni mahanti ca laghūni ca |
prayayu ssumahārhāṇi pādāi rēva padātayaḥ || 34
atha yānapravēkāistu kāusalyāpramukhāḥ striyaḥ |
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35
candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayāu śrīmān-bharata ssaparicchadaḥ || 36
sā prayātā mahāsēnā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvr̥tya mahāmēgha ivōtthitaḥ || 37
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mr̥gapakṣibhiḥ |
gaṅgāyāḥ paravēlāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38
sā samprahr̥ṣṭadvipavājiyōdhā vitrāsayantī mr̥gapakṣisaṅghān |
mahadvanaṃ tat-pratigāhamānā rarāja sēnā bharatasya tatra || 39
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvinaavatitamasargaḥ