శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్రిసప్తతితమ సర్గము
సశ్రూత్వా తు పితరం వృత్తం భ్రాతరౌ చ వివాసితౌ |
భరతో దుఃఖసన్తప్త ఇదం వచనమబ్రవీత్ || ౧
కిం ను కార్యం హతస్యేహ మమ రాజ్యేన శోచతః |
విహీనస్యాథ పిత్రా చ భ్రాత్రా పితృసమేన చ || ౨
దుఃఖే మే దుఃఖమకరోర్వ్రణే క్షారమివాదధాః |
రాజానం ప్రేతభావస్థం కృత్వా రామం చ తాపసమ్ || ౩
కులస్య త్వమభావాయ కాలరాత్రిరివాగతా |
అఙ్గారముపగూహ్య స్మ పితా మే నావబుద్ధవాన్ || ౪
మృత్యుమాపాదితో పితా త్వయా మే పాపదర్శిని |
సుఖం పరిహృతం మోహాత్కులేస్మిన్కులపాంసని || ౫
త్వాం ప్రాప్య హి పితా మేద్య సత్యసన్ధో మహాయశాః |
తీవ్రదుఃఖాభిసన్తప్తో వృత్తో దశరథో నృపః || ౬
వినాశితో మహారాజః పితా మే ధర్మవత్సలః |
కస్మాత్ప్రవ్రాజితో రామః కస్మాదేవ వనం గతః || ౭
కౌసల్యా చ సుమిత్రా చ పుత్రశోకాభిపీడితే |
దుష్కరం యది జీవేతాం ప్రాప్య త్వాం జననీం మమ || ౮
ననుత్వార్యోపి ధర్మాత్మా త్వయి వృతిమనుత్తమామ్ |
వర్తతే గురువృత్తిజ్ఞో యథా మాతరి వర్తతే || ౯
తథా జ్యేష్ఠా హి మే మాతా కౌసల్యా దీర్ఘదర్శినీ |
త్వయి ధర్మం సమాస్థాయ భగిన్యామివ వర్తతే || ౧౦
తస్యాః పుత్రం కృతాత్మానం చీరవల్కలవాససమ్ |
ప్రస్థాప్య వనవాసాయ కథం పాపే న శోచసి || ౧౧
అపాపదర్శనం శూరం కృతాత్మానం యశస్వినమ్ |
ప్రవ్రాజ్య చీరవసనం కిన్ను పశ్యసి కారణమ్ || ౧౨
లుబ్ధాయా విదితో మన్యే న తేహం రాఘవం ప్రతి |
తథాహ్యనర్ధో రాజ్యార్థం త్వయానీతో మహానయమ్ || ౧౩
అహం హి పురుషవ్యాఘ్రావపశ్యన్రామలక్ష్మణౌ |
కేన శక్తిప్రభావేన రాజ్యం రక్షితుముత్సహే || ౧౪
తం హి నిత్యం మహారాజో బలవన్తం మహాబలః |
ఉపాశ్రితోభూద్ధర్మాత్మా మేరుర్మేరువనం యథా || ౧౫
సోహం కథమిమం భారం మహాధుర్యసముద్ధృతమ్ |
దమ్యోధురమివాసాద్య వహేయం కేనచౌజసా || ౧౬
అథవా మే భవేచ్ఛక్తిర్యోగైర్బుద్ధిబలేన వా |
సకామాం న కరిష్యామి త్వామహం పుత్రగర్ధినీమ్ || ౧౭
న మే వికాఙ్క్షా జాయేత త్యక్తుం త్వాం పాపనిశ్చయామ్ |
యది రామస్య నావేక్షా త్వయి స్యాన్మాతృవత్సదా || ౧౮
ఉత్పన్నాతు కథం బుద్ధిస్తవేయం పాపదర్శిని! |
సాధుచారిత్రవిభ్రష్టే! పూర్వేషాం నో విగర్హితా || ౧౯
అస్మిన్కులే హి పూర్వేషాం జ్యేష్ఠో రాజ్యేభిషిచ్యతే |
అపరే భ్రాతరస్తస్మిన్ప్రవర్తన్తే సమాహితాః || ౨౦
న హి మన్యే నృశంసే! త్వం రాజధర్మమవేక్షసే |
గతిం వా న విజానాసి రాజవృత్తస్య శాశ్వతీమ్ || ౨౧
సతతం రాజవృత్తే హి జ్యేష్ఠో రాజ్యేభిషిచ్యతే |
రాజ్ఞామేతత్సమం తత్స్యాదిక్ష్వాకూణాం విశేషతః || ౨౨
తేషాం ధర్మైకరక్షాణాం కులచారిత్రశోభినామ్ |
అద్య చారిత్రశౌణ్డీర్యం త్వాం ప్రాప్య వినివర్తితమ్ || ౨౩
తవాపి సుమహాభాగా జనేన్ద్రాః కులపూర్వగాః |
బుద్ధేర్మోహః కథమయం సమ్భూతస్త్వయి గర్హితః || ౨౪
న తు కామం కరిష్యామి తవాహం పాపనిశ్చయే |
త్వయా వ్యసనమారబ్ధం జీవితాన్తకరం మమ || ౨౫
ఏషత్విదానీమేవాహమప్రియార్థం తవానఘమ్ |
నివర్తయిష్యామి వనాద్భ్రాతరం స్వజనప్రియమ్ || ౨౬
నివర్తయిత్వా రామం చ తస్యాహం దీప్తతేజసః |
దాసభూతో భవిష్యామి సుస్థిరేణాన్తరాత్మనా || ౨౭
ఇత్యేవముక్త్వా భరతో మహాత్మా ప్రియేతరైర్వాక్యగణైస్తుదంస్తామ్ |
శోకాతురశ్చాపి ననాద భూయః సింహో యథా పర్వతగహ్వరస్థః || ౨౮
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్రిసప్తతితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Trisaptatitama Sargaḥ
saśrūtvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātarāu ca vivāsitāu |
bharatō duḥkhasantapta idaṃ vachanam-abravīt || 1
kiṃ nu kāryaṃ hatasyēha mama rājyēna śōchataḥ |
vihīnasyātha pitrā cha bhrātrā pitṛsamēna cha || 2
duḥkhē mē duḥkham-akarōr-vraṇē kṣāram-ivādadhāḥ |
rājānaṃ prētabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ cha tāpasam || 3
kulasya tvam-abhāvāya kālarātrir-ivāgatā |
aṅgāram-upagūhya sma pitā mē nāvabuddhavān || 4
mṛtyum-āpāditō pitā tvayā mē pāpadarśini |
sukhaṃ parihṛtaṃ mōhāt-kulēsmin-kulapāṃsani || 5
tvāṃ prāpya hi pitā mē'dya satyasandhō mahāyaśāḥ |
tīvraduḥkhābhisantaptō vṛttō daśarathō nr̥paḥ || 6
vināśitō mahārājaḥ pitā mē dharmavatsalaḥ |
kasmāt-pravrājitō rāmaḥ kasmād-ēva vanaṃ gataḥ || 7
kāusalyā cha sumitrā cha putraśōkābhipīḍitē |
duṣkaraṃ yadi jīvētāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 8
nanutvāryō'pi dharmātmā tvayi vṛtim-anuttamām |
vartatē guruvṛttijñō yathā mātari vartatē || 9
tathā jyēṣṭhā hi mē mātā kāusalyā dīrghadarśinī |
tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyām-iva vartatē || 10
tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ chīra-valkala-vāsasam |
prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpē na śōchasi || 11
apāpadarśanaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam |
pravrājya chīravasanaṃ kinnu paśyasi kāraṇam || 12
lubdhāyā viditō manyē na tē'haṃ rāghavaṃ prati |
tathāhyanarthō rājyārthaṃ tvayānītō mahānayam || 13
ahaṃ hi puruṣavyāghrā-vapaśyan-rāma-lakṣmaṇāu |
kēna śaktiprabhāvēna rājyaṃ rakṣitum-utsahē || 14
taṃ hi nityaṃ mahārājō balavantaṃ mahābalaḥ |
upāśritō'bhūd-dharmātmā mērur-mēruvanaṃ yathā || 15
sō'haṃ katham-imaṃ bhāraṃ mahādhuryasamuddhr̥tam |
damyōdhuram-ivāsādya vahēyaṃ kēnachāujasā || 16
athavā mē bhavēchakti-ryōgāir-buddhibalēna vā |
sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm || 17
na mē vikāṅkṣā jāyēta tyaktuṃ tvāṃ pāpaniśchayām |
yadi rāmasya nāvēkṣā tvayi syān-mātṛvatsadā || 18
utpannātu kathaṃ buddhistavēyaṃ pāpadarśini! |
sādhuchāritra-vibhraṣṭē! pūrvēṣāṃ nō vigarhitā || 19
asmin-kulē hi pūrvēṣāṃ jyēṣṭhō rājyēbh iṣ ich-yatē |
aparē bhrātaras-tasmin-pravartantē samāhitāḥ || 20
na hi manyē nṛśamsē! tvaṃ rājadharmam-avēkṣasē |
gatiṃ vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm || 21
satataṃ rājavṛttē hi jyēṣṭhō rājyēbh iṣ ich-yatē |
rājñām-ētatsamaṃ tatsyād-ikṣvākūnāṃ viśēṣataḥ || 22
tēṣāṃ dharmaikarakṣāṇāṃ kulachāritra-śōbh i nām |
adya chāritra-śāuṇḍīryaṃ tvāṃ prāpya vinivartitam || 23
tavāpi sumahābhāgā janēndrāḥ kulapūrvagāḥ |
buddhēr-mōhaḥ katham-ayaṃ sambhūtas-tvayi garhitaḥ || 24
na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ pāpaniśchayē |
tvayā vyasanam-ārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama || 25
ēṣatv-idānīm-ēvāham-apriyārthaṃ tavānagham |
nivartayiṣyāmi vanād-bhrātaraṃ svajanapriyam || 26
nivartayitvā rāmaṃ cha tasyāhaṃ dīptatējasaḥ |
dāsabhūtō bhaviṣyāmi susthirēṇāntarātmanā || 27
ityēvam-uktvā bharatō mahātmā priyētarāir-vākyagaṇāir-tudanstām |
śōkāturaś-chāpi nanāda bhūyaḥ sim hō yathā parvatagahvarasthaḥ || 28
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē trisaptatitamasargaḥ