Ayōdhyākāṇḍa - Trisaptatitama Sargaḥ
saśrūtvā tu pitaraṃ vṛttaṃ bhrātarāu ca vivāsitāu |
bharatō duḥkhasantapta idaṃ vachanam-abravīt || 1
kiṃ nu kāryaṃ hatasyēha mama rājyēna śōchataḥ |
vihīnasyātha pitrā cha bhrātrā pitṛsamēna cha || 2
duḥkhē mē duḥkham-akarōr-vraṇē kṣāram-ivādadhāḥ |
rājānaṃ prētabhāvasthaṃ kṛtvā rāmaṃ cha tāpasam || 3
kulasya tvam-abhāvāya kālarātrir-ivāgatā |
aṅgāram-upagūhya sma pitā mē nāvabuddhavān || 4
mṛtyum-āpāditō pitā tvayā mē pāpadarśini |
sukhaṃ parihṛtaṃ mōhāt-kulēsmin-kulapāṃsani || 5
tvāṃ prāpya hi pitā mē'dya satyasandhō mahāyaśāḥ |
tīvraduḥkhābhisantaptō vṛttō daśarathō nr̥paḥ || 6
vināśitō mahārājaḥ pitā mē dharmavatsalaḥ |
kasmāt-pravrājitō rāmaḥ kasmād-ēva vanaṃ gataḥ || 7
kāusalyā cha sumitrā cha putraśōkābhipīḍitē |
duṣkaraṃ yadi jīvētāṃ prāpya tvāṃ jananīṃ mama || 8
nanutvāryō'pi dharmātmā tvayi vṛtim-anuttamām |
vartatē guruvṛttijñō yathā mātari vartatē || 9
tathā jyēṣṭhā hi mē mātā kāusalyā dīrghadarśinī |
tvayi dharmaṃ samāsthāya bhaginyām-iva vartatē || 10
tasyāḥ putraṃ kṛtātmānaṃ chīra-valkala-vāsasam |
prasthāpya vanavāsāya kathaṃ pāpē na śōchasi || 11
apāpadarśanaṃ śūraṃ kṛtātmānaṃ yaśasvinam |
pravrājya chīravasanaṃ kinnu paśyasi kāraṇam || 12
lubdhāyā viditō manyē na tē'haṃ rāghavaṃ prati |
tathāhyanarthō rājyārthaṃ tvayānītō mahānayam || 13
ahaṃ hi puruṣavyāghrā-vapaśyan-rāma-lakṣmaṇāu |
kēna śaktiprabhāvēna rājyaṃ rakṣitum-utsahē || 14
taṃ hi nityaṃ mahārājō balavantaṃ mahābalaḥ |
upāśritō'bhūd-dharmātmā mērur-mēruvanaṃ yathā || 15
sō'haṃ katham-imaṃ bhāraṃ mahādhuryasamuddhr̥tam |
damyōdhuram-ivāsādya vahēyaṃ kēnachāujasā || 16
athavā mē bhavēchakti-ryōgāir-buddhibalēna vā |
sakāmāṃ na kariṣyāmi tvāmahaṃ putragardhinīm || 17
na mē vikāṅkṣā jāyēta tyaktuṃ tvāṃ pāpaniśchayām |
yadi rāmasya nāvēkṣā tvayi syān-mātṛvatsadā || 18
utpannātu kathaṃ buddhistavēyaṃ pāpadarśini! |
sādhuchāritra-vibhraṣṭē! pūrvēṣāṃ nō vigarhitā || 19
asmin-kulē hi pūrvēṣāṃ jyēṣṭhō rājyēbh iṣ ich-yatē |
aparē bhrātaras-tasmin-pravartantē samāhitāḥ || 20
na hi manyē nṛśamsē! tvaṃ rājadharmam-avēkṣasē |
gatiṃ vā na vijānāsi rājavṛttasya śāśvatīm || 21
satataṃ rājavṛttē hi jyēṣṭhō rājyēbh iṣ ich-yatē |
rājñām-ētatsamaṃ tatsyād-ikṣvākūnāṃ viśēṣataḥ || 22
tēṣāṃ dharmaikarakṣāṇāṃ kulachāritra-śōbh i nām |
adya chāritra-śāuṇḍīryaṃ tvāṃ prāpya vinivartitam || 23
tavāpi sumahābhāgā janēndrāḥ kulapūrvagāḥ |
buddhēr-mōhaḥ katham-ayaṃ sambhūtas-tvayi garhitaḥ || 24
na tu kāmaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ pāpaniśchayē |
tvayā vyasanam-ārabdhaṃ jīvitāntakaraṃ mama || 25
ēṣatv-idānīm-ēvāham-apriyārthaṃ tavānagham |
nivartayiṣyāmi vanād-bhrātaraṃ svajanapriyam || 26
nivartayitvā rāmaṃ cha tasyāhaṃ dīptatējasaḥ |
dāsabhūtō bhaviṣyāmi susthirēṇāntarātmanā || 27
ityēvam-uktvā bharatō mahātmā priyētarāir-vākyagaṇāir-tudanstām |
śōkāturaś-chāpi nanāda bhūyaḥ sim hō yathā parvatagahvarasthaḥ || 28
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē trisaptatitamasargaḥ