శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ఏకసప్తతితమ సర్గము
స ప్రాఙ్ముఖో రాజగృహాదభినిర్యాయ వీర్యవాన్ |
తతస్సుదామాం ద్యుతిమాన్ సంతీర్యావేక్ష్య తాం నదీమ్ || ౧
హ్లాదినీం దూరపారాం చ ప్రత్యక్ స్రోతస్తరంగిణీమ్ |
శతద్రూమతరచ్ఛ్రీమాన్ నదీమిక్ష్వాకునందనః || ౨
ఏలాధానే నదీం తీర్త్వా ప్రాప్య చాపరపర్పటాన్ |
శిలామాకుర్వతీం తీర్త్వా ఆగ్నేయం శల్యకర్తనమ్ || ౩
సత్య సంధః శుచిః శ్రీమాన్ ప్రక్షమాణః శిలావాహామ్ |
అత్యయాత్ స మహాశైలాన్ వనం చైత్రరథం ప్రతీ || ౪
సరస్వతీం చ గంగాం చ యుగ్మేన ప్రతిపద్య చ |
ఉత్తరం వీరమత్స్యానాం భారుండం ప్రావిశద్వనమ్ || ౫
వేగినీం చ కులింగాఖ్యాం హ్రాదినీం పర్వతావృతామ్ |
యమునాం ప్రాప్య సంతీర్ణో బలమాశ్వాసయత్తదా || ౬
శీతీకృత్య తు గాత్రాణి క్లాంతానాశ్వాస్య వాజినః |
తత్ర స్నాత్వా చ పీత్వా చ ప్రాయాదాదాయ చోదకమ్ || ౭
రాజపుత్రః మహారణ్యమనభీక్ష్ణోపసేవితమ్ |
భద్రః భద్రేణ యానేన మారుతః ఖమివాత్యయాత్ || ౮
భాగీరథీం దుష్ప్రతరామంశుధానే మహానదీమ్ |
ఉపాయాద్రాఘవస్తూర్ణం ప్రాగ్వటే విశ్రుతే పురే || ౯
స గంగాం ప్రాగ్వటే తీర్త్వా సమాయాత్కుటికోష్ఠికామ్ |
సబలస్తాం స తీర్త్వాఽథ సమాయాద్ధర్మవర్ధనమ్ || ౧౦
తోరణం దక్షిణార్ధేన జంబూప్రస్థముపాగమత్ |
వరూథం చ యయౌ రమ్యం గ్రామం దశరథాత్మజః || ౧౧
తత్ర రమ్యే వనే వాసం కృత్వాఽసౌ ప్రాఙ్ముఖో యయౌ |
ఉద్యానముజ్జిహానాయాః ప్రియకా యత్ర పాదపాః || ౧౨
సాలాంస్తు ప్రియకాన్ప్రాప్య శీఘ్రానాస్థాయ వాజినః |
అనుజ్ఞాప్యాథ భరతః వాహినీం త్వరితః యయౌ || ౧౩
వాసం కృత్వా సర్వతీర్థే తీర్త్వా చోత్తానకాం నదీమ్ |
అన్యా నదీశ్చ వివిధాః పార్వతీయైస్తురంగమైః || ౧౪
హస్తి పృష్ఠకమాసాద్య కుటికామత్యవర్తత |
తతార చ నరవ్యాఘ్రః లౌహిత్యే స కపీవతీమ్ || ౧౫
ఏకసాలే స్థాణుమతీం వినతే గోమతీం నదీమ్ |
వ్యపాయాద్రాఘవస్తూర్ణం తీర్త్వా శోణాం మహానదీమ్ || ౧౬
కలింగనగరే చాపి ప్రాప్య సాలవనం తదా |
భరతః క్షిప్రమాగచ్చత్ సుపరిశ్రాంతవాహనః || ౧౭
వనం చ సమతీత్యాశు శర్వర్యామరుణోదయే |
అయోధ్యాం మనునా రాజ్ఞా నిర్మితాం సందదర్శ హ || ౧౮
తాం పురీం పురుషవ్యాఘ్రః సప్తరాత్రోషితః పథి |
అయోధ్యామగ్రతర్దృష్ట్వా సారథిం వాక్యమబ్రవీత్ || ౧౯
ఏషా నాతిప్రతీతా మే పుణ్యోద్యానా యశస్వినీ |
అయోధ్యా దృశ్యతే దూరాత్ సారథే పాండుమృత్తికా || ౨౦
యజ్వభిర్గుణసంపన్నైః బ్రాహ్మణైః వేదపారగైః |
భూయిష్ఠమృద్ధైరాకీర్ణా రాజర్షిపరిపాలితా || ౨౧
అయోధ్యాయాం పురా శబ్దః శ్రూయతే తుములో మహాన్ |
సమంతాన్నరనారీణాం తమద్య న శృణోమ్యహమ్ || ౨౨
ఉద్యానాని హి సాయాహ్నే క్రీడిత్వోపరతైర్నరైః |
సమంతాద్విప్రధావద్భిః ప్రకాశంతే మమాన్యదా || ౨౩
తాన్యద్యానురుదంతీవ పరిత్యక్తాని కామిభిః |
అరణ్యభూతేవ పురీ సారథే ప్రతిభాతి మే || ౨౪
న హ్యత్ర యానైర్దృశ్యంతే న గజైర్ణ చ వాజిభిః |
నిర్యాంతః వాఽభియాంతః వా నరముఖ్యా యథాపురమ్ || ౨౫
ఉద్యానాని పురా భాంతి మత్తప్రముదితాని చ |
జనానాం రతిసంయోగేష్వత్యంతగుణవంతి చ || ౨౬
తాన్యేతాన్యద్య వశ్యామి నిరానందాని సర్వశః |
స్రస్తపర్ణైరనుపథం విక్రోశద్భిరివ ద్రుమైః || ౨౭
నాద్యాపి శ్రూయతే శబ్దః మత్తానాం మృగపక్షిణామ్ |
సంరక్తాం మధురాం వాణీం కలం వ్యాహరతాం బహు || ౨౮
చందనాగరుసంపృక్తో ధూపసమ్మూర్చితోఽతులః |
ప్రవాతి పవనః శ్రీమాన్ కిం ను నాద్య యథాపురమ్ || ౨౯
భేరీమృదంగవీణానాం కోణసంఘట్టితః పునః |
కిమద్య శబ్దో విరతః సదాఽదీనగతిః పురా || ౩౦
అనిష్టాని చ పాపాని పశ్యామి వివిధాని చ |
నిమిత్తాన్యమనోజ్ఞాని తేన సీదతి తే మనః || ౩౧
సర్వథా కుశలం సూత దుర్లభం మమ బంధుషు |
తథా హ్యసతి సమ్మోహే హృదయం సీదతీవ మే || ౩౨
విషణ్ణః శాంతహృదయస్త్రస్తః సంలులితేంద్రియః |
భరతః ప్రవివేశాశు పురీమిక్ష్వాకుపాలితామ్ || ౩౩
ద్వారేణ వైజయంతేన ప్రావిశచ్ఛ్రాంతవాహనః |
ద్వాస్స్థైరుత్థాయ విజయం పృష్టస్తైః సహితో యయౌ || ౩౪
స త్వనేకాగ్రహృదయో ద్వాస్స్ధం ప్రత్యర్చ్య తం జనమ్ |
సూతమశ్వపతేః క్లాంతమబ్రవీత్తత్ర రాఘవః || ౩౫
కిమహం త్వరయాఽఽనీతః కారణేన వినాఽనఘ |
అశుభాశంకి హృదయం శీలం చ పతతీవ మే || ౩౬
శ్రుతా నో యాదృశాః పూర్వం నృపతీనాం వినాశనే |
ఆకారాలస్తానహం సర్వాన్ ఇహపశ్యామి సారథే || ౩౭
సమ్మార్జనవిహీనాని పరుషాణ్యుపలక్షయే |
అసంయతకవాటాని శ్రీవిహీనాని సర్వశః || ౩౮
బలికర్మవిహీనాని ధూపసమ్మోదనేన చ |
అనాశితకుటుంబాని ప్రభాహీనజనాని చ || ౩౯
అలక్ష్మీకాని పశ్యామి కుటుంబిభవనాన్యహమ్ || ౪౦
అపేతమాల్యశోభాన్యప్యసంమృష్టాజిరాణి చ |
దేవాగారాణి శూన్యాని న చాభాంతి యథాపురమ్ || ౪౧
దేవతార్చాః ప్రవిద్ధాశ్చ యజ్ఞగోష్ఠ్యస్తథావిధాః |
మాల్యాపణేషు రాజంతే నాద్య పణ్యని వా తథా || ౪౨
దృశ్యంతే వణిజోఽప్యద్య న యథాపూర్వమత్ర వై |
ధ్యానసంవిగ్నహృదయాః నష్టవ్యాపారయంత్రితాః || ౪౩
దేవాయతనచైత్యేషుదీనాః పక్షిగణాస్తథా |
మలినం చాశ్రు పూర్ణాక్షం దీనం ధ్యానపరం కృశమ్ || ౪౪
సస్త్రీపుంసం చ పశ్యామి జనముత్కంఠితం పురే |
ఇత్యేవముక్త్వా భరతః సూతం తం దీనమానసః || ౪౫
తాం శూన్యశృంగాటకవేశ్మరథ్యామ్ |
రజోఽరుణ ద్వారకవాటయन्त्रామ్ |
దృష్ట్వా పురీమింద్రపురప్రకాశాం |
దుఃఖేన సంపూర్ణతరః బభూవ || ౪౬
బహూని పశ్యన్ మనసోఽప్రియాణి |
యాన్యన్యదా నాస్య పురే బభూవుః |
అవాక్ఛిరా దీనమనా నహృష్టః |
పితుర్మహాత్మా ప్రవివేశ వేశ్మ || ౪౭
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ఏకసప్తతితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ēkasaptatitama Sargaḥ
sa prāṅmukhō rājagr̥hād-abhiniryāya vīryavān |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvēkṣya tāṃ nadīm || 1
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyak srōtastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmān nadīmikṣvākunaandanaḥ || 2
ēlādhānē nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmākurvatīṃ tīrtvā āgnēyaṃ śalyakartanam || 3
satya saandhaḥ śuciḥ śrīmān prakṣamāṇaḥ śilāvāhām |
atyayāt sa mahāśailān vanaṃ caitrarathaṃ pratī || 4
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmēna pratipadya ca |
uttaraṃ vīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 5
vēginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvr̥tām |
yamunāṃ prāpya santīrṇō balamāśvāsayattadā || 6
śītīkr̥tya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya cōdakam || 7
rājaputraḥ mahāraṇyamanabhīkṣṇōpasēvitam |
bhadraḥ bhadrēṇa yānēna māruataḥ khamivātyayāt || 8
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhānē mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭē viśrutē purē || 9
sa gaṅgāṃ prāgvaṭē tīrtvā samāyātkuṭikōṣṭhikām |
sabalastāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 10
tōraṇaṃ dakṣiṇārdhēna jambūprastham-upāgamat |
varūthaṃ ca yayāu ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 11
tatra ramyē vanē vāsaṃ kr̥tvā'sāu prāṅmukhō yayāu |
udyānam-ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 12
sālāṃstu priyakānd-prāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvaritaḥ yayāu || 13
vāsaṃ kr̥tvā sarvatīrthē tīrtvā cōttānakāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyāisturaṅgamaiḥ || 14
hasti pr̥ṣṭhakam-āsādya kuṭikāmat-yavartata |
tatāra ca naravyāghraḥ lāuhityē sa kapīvatīm || 15
ēkasālē sthāṇumatīṃ vinatē gōmatīṃ nadīm |
vyapayādrāghavastūrṇaṃ tīrtvā śōṇāṃ mahānadīm || 16
kaliṅganagarē cāpi prāpya sālavanaṃ tadā |
bharataḥ kṣipramāgacchat supariśrāntavāhanaḥ || 17
vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryām-aruṇōdayē |
ayōdhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha || 18
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātrōṣitaḥ pathi |
ayōdhyāmagratar-dr̥ṣṭvā sārathiṃ vākyam-abravīt || 19
ēṣā nātipratītā mē puṇyōdyānā yaśasvinī |
ayōdhyā dr̥śyatē dūrāt sārathē pāṇḍumr̥ttikā || 20
yajvabhir-guṇasampannaiḥ brāhmaṇaiḥ vēdapāragaiḥ |
bhūyiṣṭhamr̥ddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā || 21
ayōdhyāyāṃ purā śabdaḥ śrūyatē tumulō mahān |
samantān-naranārīṇāṃ tamadya na śr̥ṇōmy-aham || 22
udyānāni hi sāyāhnē krīḍitvōparatāir-naraiḥ |
samantād-vipradhāvadbhiḥ prakāśantē mamānyadā || 23
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ |
araṇyabhūtēva purī sārathē pratibhāti mē || 24
na hyatra yānāir-dr̥śyantē na gajāir-ṇa ca vājibhiḥ |
niryāntaḥ vā'bhiyāntaḥ vā naramukhyā yathāpuram || 25
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca |
janānāṃ ratisamyōgēṣvatyantaguṇavanti ca || 26
tānyētānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ |
srastaparṇāir-anupathaṃ vikrōśadbhiriva drumaiḥ || 27
nādyāpi śrūyatē śabdaḥ mattānāṃ mr̥gapakṣiṇām |
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu || 28
candanāgarusampṛktō dhūpasammūrchitō'tulaḥ |
pravāti pavanaḥ śrīmān kiṃ nu nādya yathāpuram || 29
bhērī-mr̥daṅga-vīṇānāṃ kōṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ |
kim-adya śabdō virataḥ sadā'dīnagatiḥ purā || 30
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca |
nimittāny-amanōjñāni tēna sīdati tē manaḥ || 31
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama bandhuṣu |
tathā hyasati sammōhē hr̥dayaṃ sīdatīva mē || 32
viṣaṇṇaḥ śāntahr̥dayastrastaḥ saṃlulitēndriyaḥ |
bharataḥ pravivēśāśu purīm-ikṣvākupālitām || 33
dvārēṇa vāijayantēna prāviśach-chrāntavāhanaḥ |
dvās-sthāir-utthāya vijayaṃ pr̥ṣṭastāiḥ sahitō yayāu || 34
sa tvanēkāgrahr̥dayō dvāssthaṃ pratyarchya taṃ janam |
sūtam-aśvapatēḥ klāntam-abravīt-tatra rāghavaḥ || 35
kim-ahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇēna vinā'nagha |
aśubhāśaṅki hr̥dayaṃ śīlaṃ ca patatīva mē || 36
śrutā nō yādr̥śāḥ pūrvaṃ nr̥patīnāṃ vināśanē |
ākārāṃstān-ahaṃ sarvān ihapaśyāmi sārathē || 37
sammārjanavihīnāni paruṣāṇy-upalakṣayē |
asamyatakavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ || 38
balikarmavihīnāni dhūpasammōdanēna ca |
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca || 39
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanāny-aham |
apētamālyaśōbhānyapyasammr̥ṣṭājirāṇi ca || 40
dēvāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram |
dēvatārcāḥ praviddhāścha yajñagōṣṭhyastathāvidhāḥ || 41
mālyāpaṇēṣu rājantē nādya paṇyāni vā tathā |
dr̥śyantē vaṇijō'pyadya na yathāpūrvamatra vāi || 42
dhyānasaṃvignahr̥dayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ |
dēvāyatanacaityēṣu-dīnāḥ pakṣigaṇāstattthā || 43
malinaṃ cāśru pūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kr̥śam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janam-utkaṇṭhitaṃ purē || 44
it-yēvam-uktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakavēśmarathyām |
rajō'ruṇa dvārakavāṭayantrām |
dr̥ṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ |
duḥkhēna sampūrṇataraḥ babhūva || 45
bahūni paśyan manasō'priyāṇi |
yānyanyadā nāsya purē babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahr̥ṣṭaḥ |
piturmahātmā pravivēśa vēśma || 46
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkasaptatitamasargaḥ