Ayōdhyākāṇḍa - Ēkasaptatitama Sargaḥ
sa prāṅmukhō rājagr̥hād-abhiniryāya vīryavān |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvēkṣya tāṃ nadīm || 1
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyak srōtastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmān nadīmikṣvākunaandanaḥ || 2
ēlādhānē nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmākurvatīṃ tīrtvā āgnēyaṃ śalyakartanam || 3
satya saandhaḥ śuciḥ śrīmān prakṣamāṇaḥ śilāvāhām |
atyayāt sa mahāśailān vanaṃ caitrarathaṃ pratī || 4
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmēna pratipadya ca |
uttaraṃ vīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 5
vēginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hrādinīṃ parvatāvr̥tām |
yamunāṃ prāpya santīrṇō balamāśvāsayattadā || 6
śītīkr̥tya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya cōdakam || 7
rājaputraḥ mahāraṇyamanabhīkṣṇōpasēvitam |
bhadraḥ bhadrēṇa yānēna māruataḥ khamivātyayāt || 8
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhānē mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭē viśrutē purē || 9
sa gaṅgāṃ prāgvaṭē tīrtvā samāyātkuṭikōṣṭhikām |
sabalastāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 10
tōraṇaṃ dakṣiṇārdhēna jambūprastham-upāgamat |
varūthaṃ ca yayāu ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 11
tatra ramyē vanē vāsaṃ kr̥tvā'sāu prāṅmukhō yayāu |
udyānam-ujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 12
sālāṃstu priyakānd-prāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvaritaḥ yayāu || 13
vāsaṃ kr̥tvā sarvatīrthē tīrtvā cōttānakāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyāisturaṅgamaiḥ || 14
hasti pr̥ṣṭhakam-āsādya kuṭikāmat-yavartata |
tatāra ca naravyāghraḥ lāuhityē sa kapīvatīm || 15
ēkasālē sthāṇumatīṃ vinatē gōmatīṃ nadīm |
vyapayādrāghavastūrṇaṃ tīrtvā śōṇāṃ mahānadīm || 16
kaliṅganagarē cāpi prāpya sālavanaṃ tadā |
bharataḥ kṣipramāgacchat supariśrāntavāhanaḥ || 17
vanaṃ ca samatītyāśu śarvaryām-aruṇōdayē |
ayōdhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha || 18
tāṃ purīṃ puruṣavyāghraḥ saptarātrōṣitaḥ pathi |
ayōdhyāmagratar-dr̥ṣṭvā sārathiṃ vākyam-abravīt || 19
ēṣā nātipratītā mē puṇyōdyānā yaśasvinī |
ayōdhyā dr̥śyatē dūrāt sārathē pāṇḍumr̥ttikā || 20
yajvabhir-guṇasampannaiḥ brāhmaṇaiḥ vēdapāragaiḥ |
bhūyiṣṭhamr̥ddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā || 21
ayōdhyāyāṃ purā śabdaḥ śrūyatē tumulō mahān |
samantān-naranārīṇāṃ tamadya na śr̥ṇōmy-aham || 22
udyānāni hi sāyāhnē krīḍitvōparatāir-naraiḥ |
samantād-vipradhāvadbhiḥ prakāśantē mamānyadā || 23
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ |
araṇyabhūtēva purī sārathē pratibhāti mē || 24
na hyatra yānāir-dr̥śyantē na gajāir-ṇa ca vājibhiḥ |
niryāntaḥ vā'bhiyāntaḥ vā naramukhyā yathāpuram || 25
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca |
janānāṃ ratisamyōgēṣvatyantaguṇavanti ca || 26
tānyētānyadya vaśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ |
srastaparṇāir-anupathaṃ vikrōśadbhiriva drumaiḥ || 27
nādyāpi śrūyatē śabdaḥ mattānāṃ mr̥gapakṣiṇām |
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu || 28
candanāgarusampṛktō dhūpasammūrchitō'tulaḥ |
pravāti pavanaḥ śrīmān kiṃ nu nādya yathāpuram || 29
bhērī-mr̥daṅga-vīṇānāṃ kōṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ |
kim-adya śabdō virataḥ sadā'dīnagatiḥ purā || 30
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca |
nimittāny-amanōjñāni tēna sīdati tē manaḥ || 31
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama bandhuṣu |
tathā hyasati sammōhē hr̥dayaṃ sīdatīva mē || 32
viṣaṇṇaḥ śāntahr̥dayastrastaḥ saṃlulitēndriyaḥ |
bharataḥ pravivēśāśu purīm-ikṣvākupālitām || 33
dvārēṇa vāijayantēna prāviśach-chrāntavāhanaḥ |
dvās-sthāir-utthāya vijayaṃ pr̥ṣṭastāiḥ sahitō yayāu || 34
sa tvanēkāgrahr̥dayō dvāssthaṃ pratyarchya taṃ janam |
sūtam-aśvapatēḥ klāntam-abravīt-tatra rāghavaḥ || 35
kim-ahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇēna vinā'nagha |
aśubhāśaṅki hr̥dayaṃ śīlaṃ ca patatīva mē || 36
śrutā nō yādr̥śāḥ pūrvaṃ nr̥patīnāṃ vināśanē |
ākārāṃstān-ahaṃ sarvān ihapaśyāmi sārathē || 37
sammārjanavihīnāni paruṣāṇy-upalakṣayē |
asamyatakavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ || 38
balikarmavihīnāni dhūpasammōdanēna ca |
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca || 39
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanāny-aham |
apētamālyaśōbhānyapyasammr̥ṣṭājirāṇi ca || 40
dēvāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram |
dēvatārcāḥ praviddhāścha yajñagōṣṭhyastathāvidhāḥ || 41
mālyāpaṇēṣu rājantē nādya paṇyāni vā tathā |
dr̥śyantē vaṇijō'pyadya na yathāpūrvamatra vāi || 42
dhyānasaṃvignahr̥dayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ |
dēvāyatanacaityēṣu-dīnāḥ pakṣigaṇāstattthā || 43
malinaṃ cāśru pūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kr̥śam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janam-utkaṇṭhitaṃ purē || 44
it-yēvam-uktvā bharataḥ sūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakavēśmarathyām |
rajō'ruṇa dvārakavāṭayantrām |
dr̥ṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ |
duḥkhēna sampūrṇataraḥ babhūva || 45
bahūni paśyan manasō'priyāṇi |
yānyanyadā nāsya purē babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahr̥ṣṭaḥ |
piturmahātmā pravivēśa vēśma || 46
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkasaptatitamasargaḥ