శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
షట్షష్టితమ సర్గము
తమగ్నిమివ సంశాన్తమమ్బుహీనమివార్ణవమ్ |
హతప్రభమివాదిత్యం స్వర్గస్థం ప్రేక్ష్య పార్థివమ్ || ౧
కౌసల్యా బాష్పపూర్ణాక్షీ వివిధాం శోకకర్శితా |
ఉపగృహ్య శిరో రాజ్ఞః కైకేయీం ప్రత్యభాషత || ౨
సకామా భవ కైకేయి! భుఙ్క్ష్వ రాజ్యమకణ్టకమ్ |
త్యక్త్వా రాజానమేకాగ్రా నృశంసే! దుష్టచారిణి! || ౩
విహాయ మాం గతో రామః భర్తా చ స్వర్గతో మమ |
విపథే సార్థహీనేవ నాహం జీవితుముత్సహే || ౪
భర్తారం తం పరిత్యజ్య కా స్త్రీ దైవతమాత్మనః |
ఇచ్ఛేజ్జీవితుమన్యత్ర కైకేయ్యాస్త్యక్తధర్మణః || ౫
న లుబ్ధో బుధ్యతే దోషాన్ కిమ్పాకమివ భక్షయన్ |
కుబ్జానిమిత్తం కైకేయ్యా రాఘవాణాం కులం హతమ్ || ౬
అనియోగే నియుక్తేన రాజ్ఞా రామం వివాసితమ్ |
సభార్యం జనకశ్శ్రుత్వా పరితప్స్యత్యహం యథా || ౭
స మామనాథాం విధవాం నాద్య జానాతి ధార్మికః |
రామః కమలపత్రాక్షః జీవన్నాశమితో గతః || ౮
విదేహరాజస్య సుతా తథా సీతా తపస్వినీ |
దుఃఖస్యానుచితా దుఃఖం వనే పర్యుద్విజిష్యతి || ౯
నదతాం భీమఘోషాణాం నిశాసు మృగపక్షిణామ్ |
నిశమ్య నూనం సన్త్రస్తా రాఘవం సంశ్రయిష్యతి || ౧౦
వృద్ధశ్చైవాల్పపుత్రశ్చ వైదేహీమనుచిన్తయన్ |
సోపి శోకసమావిష్టో నను త్యక్ష్యతి జీవితమ్ || ౧౧
సాహమద్యైవ దిష్టాన్తం గమిష్యామి పతివ్రతా |
ఇదం శరీర మాలిఙ్గ్య ప్రవేక్ష్యామి హుతాశనమ్ || ౨౨
తాం తతస్సమ్పరిష్వజ్య విలపన్తీం తపస్వినీమ్ |
వ్యపనీయ సుదుఃఖార్తాం కౌసల్యాం వ్యావహారికాః || ౧౩
తైలద్రోణ్యామథామాత్యా సమ్వేశ్య జగతీపతిమ్ |
రాజ్ఞస్సర్వాణ్యథాదిష్టాశ్చక్రుః కర్మాణ్యనన్తరమ్ || ౧౪
న తు సఙ్కలనం రాజ్ఞో వినా పుత్రేణ మన్త్రిణః |
సర్వజ్ఞాః కర్తుమీషుస్తే తతో రక్షన్తి భూమిపమ్ || ౧౫
తైలద్రోణ్యాం తు సచివైశ్శాయితం తం నరాధిపమ్ |
హా మృతోయమితి జ్ఞాత్వా స్త్రియస్తాః పర్యదేవయన్ || ౧౬
బాహూనుద్యమ్య కృపణాః నేత్రప్రస్రవణైర్ముఖై |
రుదన్త్య శ్శోకసన్తప్తాః కృపణం పర్యదేవయన్ || ౧౭
హా మహారాజ! రామేణ సతతం ప్రియవాదినా |
విహీనాస్సత్యసన్ధేన కిమర్థం విజహాసి నః || ౧౮
కైకేయ్యా దుష్టభావాయాః రాఘవేణ వియోజితాః |
కథం పతిఘ్నయా వత్స్యామ స్సమీపే విధవా వయమ్ || ౧౯
స హి నాథస్సదాస్మాకం తవ చ ప్రభురాత్మవాన్ |
వనం రామో గతశ్శ్రీమాన్విహాయ నృపతిశ్రియమ్ || ౨౦
త్వయా తేన చ వీరేణ వినా వ్యసనమోహితాః |
కథం వయం నివత్స్యామః కైకేయ్యా చ విదూషితాః || ౨౧
యయా తు రాజా రామశ్చ లక్ష్మణశ్చ మహాబలః |
సీతాయా సహ సన్త్యక్తా స్సాకమన్యం న హాస్యతి || ౨౨
తా బాష్పేణ చ సంవీతాశ్శోకేన విపులేన చ |
వ్యవేష్టన్త నిరానన్దా రాఘవస్య వరస్త్రియః || ౨౩
నిశా చన్ద్రవిహీనేవ స్త్రీవ భర్తృవివర్జితా |
పురీ నారాజతాయోధ్యా హీనా రాజ్ఞా మహాత్మనా || ౨౪
బాష్పపర్యాకులజనా హాహాభూతకులాఙ్గనా |
శూన్యచత్వరవేశ్మాన్తా న బభ్రాజ యథాపురమ్ || ౨౫
గతే తు శోకాత్ త్రిదివం నరాధిపే మహీతలస్థాసు నృపాఙ్గనాసు చ |
నివృత్తచారస్సహసా గతో రవిః ప్రవృత్తచారా రజనీ హ్యుపస్థితా || ౨౬
ఋతే తు పుత్రాద్ధహనం మహీపతేర్నరోచయన్తే సుహృదస్సమాగతాః |
ఇతీవ తస్మిన్ శయనే న్యవేశయన్ విచిన్త్య రాజానమచిన్త్య దర్శనమ్ || ౨౭
గతప్రభా ద్యౌరివ భాస్కరం వినా వ్యపేతనక్షత్రగణేవ శర్వరీ |
పురీ బభాసే రహితా మహాత్మనా న చాస్రకణ్ఠాకులమార్గచత్వరా || ౨౮
నరాశ్చ నార్యశ్చ సమేత్య సఙ్ఘశః విగర్హమాణా భరతస్య మాతరమ్ |
తదా నగర్యాం నరదేవసఙ్క్షయే బభూవురార్తా న చ శర్మ లేభిరే || ౨౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే షట్షష్టితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaṭṣaṣṭitama Sargaḥ
tamagnimiva saṃśāntam-ambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivādityaṃ svargasthaṃ prēkṣya pārthivam || 1
kāusalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śōkakarśitā |
upagṛhya śirō rājñaḥ kāikēyīṃ pratyabhāṣata || 2
sakāmā bhava kāikēyi! bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānam-ēkāgrā nṛśamsē! duṣṭachārini! || 3
vihāya māṃ gatō rāmaḥ bhartā cha svargatō mama |
vipathē sārthahīnēva nāhaṃ jīvitum-utsahē || 4
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī dāivatam-ātmanaḥ |
icchēj-jīvitum-anyatra kāikēyyāstyaktadharmāṇaḥ || 5
na lubdhō budhyatē dōṣān kimpākam-iva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kāikēyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 6
aniyōgē niyuktēna rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaś-śrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 7
sa mām-anāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamitō gataḥ || 8
vidēharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānuchitā duḥkhaṃ vanē paryudvijiṣyati || 9
nadatāṃ bhīmaghōṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 10
vṛddhaś-chāivālpaputraś-cha vaidēhīm-anuchintayan |
sō'pi śōkasamāviṣṭō nanu tyakṣyati jīvitam || 11
sāham-adyāiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravēkṣyāmi hutāśanam || 12
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kāusalyāṃ vyāvahārikāḥ || 13
tāiladrōṇyāmathāmātyā samvēśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāś-chakruḥ karmāṇyanantaram || 14
na tu saṅkalanaṃ rājñō vinā putrēṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣustē tatō rakṣanti bhūmipam || 15
tāiladrōṇyāṃ tu sachivāiś-śāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛtōyam-iti jñātvā striyastāḥ paryadēvayan || 16
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ nētraprasravaṇāirmukhāiḥ |
rudantya śśōkasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadēvayan || 17
hā mahārāja! rāmēṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhēna kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 18
kāikēyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghavēṇa viyōjitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpē vidhavā vayam || 19
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava cha prabhurātmavān |
vanaṃ rāmō gataś-śrīmān-vihāya nṛpatiśriyam || 20
tvayā tēna cha vīrēṇa vinā vyasanamōhitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kāikēyyā cha vidūṣitāḥ || 21
yayā tu rājā rāmaścha lakṣmaṇaścha mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākām-anyaṃ na hāsyati || 22
tā bāṣpēṇa cha saṃvītāś-śōkēna vipulēna cha |
vyavēṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 23
niśā chandravihīnēva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyōdhyā hīnā rājñā mahātmanā || 24
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyachatvaravēśmāntā na babhrāja yathāpuram || 25
gatē tu śōkāt tridivaṃ narādhipē mahītala-sthāsu nr̥pāṅganāsu cha |
nivṛttachārassahasā gatō raviḥ pravṛttachārā rajanī hyupasthitā || 26
ṛtē tu putrāddahanaṃ mahīpatērnarōchayantē suhṛdas-samāgatāḥ |
itīva tasmin śayanē nyavēśayan vinichintya rājānam-achintya darśanam || 27
gataprabhā dyāuriva bhāskaraṃ vinā vyapētanakṣatragaṇēva śarvarī |
purī babhāsē rahitā mahātmanā na chāsrakaṇṭhākula-mārgachatvarā || 28
narāścha nāryascha samētya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradēvasaṅkṣayē babhūvurārtā na cha śarma lēbhirē || 29
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaṭṣaṣṭitamasargaḥ