Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaṭṣaṣṭitama Sargaḥ
tamagnimiva saṃśāntam-ambuhīnamivārṇavam |
hataprabhamivādityaṃ svargasthaṃ prēkṣya pārthivam || 1
kāusalyā bāṣpapūrṇākṣī vividhāṃ śōkakarśitā |
upagṛhya śirō rājñaḥ kāikēyīṃ pratyabhāṣata || 2
sakāmā bhava kāikēyi! bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam |
tyaktvā rājānam-ēkāgrā nṛśamsē! duṣṭachārini! || 3
vihāya māṃ gatō rāmaḥ bhartā cha svargatō mama |
vipathē sārthahīnēva nāhaṃ jīvitum-utsahē || 4
bhartāraṃ taṃ parityajya kā strī dāivatam-ātmanaḥ |
icchēj-jīvitum-anyatra kāikēyyāstyaktadharmāṇaḥ || 5
na lubdhō budhyatē dōṣān kimpākam-iva bhakṣayan |
kubjānimittaṃ kāikēyyā rāghavāṇāṃ kulaṃ hatam || 6
aniyōgē niyuktēna rājñā rāmaṃ vivāsitam |
sabhāryaṃ janakaś-śrutvā paritapsyatyahaṃ yathā || 7
sa mām-anāthāṃ vidhavāṃ nādya jānāti dhārmikaḥ |
rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ jīvannāśamitō gataḥ || 8
vidēharājasya sutā tathā sītā tapasvinī |
duḥkhasyānuchitā duḥkhaṃ vanē paryudvijiṣyati || 9
nadatāṃ bhīmaghōṣāṇāṃ niśāsu mṛgapakṣiṇām |
niśamya nūnaṃ santrastā rāghavaṃ saṃśrayiṣyati || 10
vṛddhaś-chāivālpaputraś-cha vaidēhīm-anuchintayan |
sō'pi śōkasamāviṣṭō nanu tyakṣyati jīvitam || 11
sāham-adyāiva diṣṭāntaṃ gamiṣyāmi pativratā |
idaṃ śarīra māliṅgya pravēkṣyāmi hutāśanam || 12
tāṃ tatassampariṣvajya vilapantīṃ tapasvinīm |
vyapanīya suduḥkhārtāṃ kāusalyāṃ vyāvahārikāḥ || 13
tāiladrōṇyāmathāmātyā samvēśya jagatīpatim |
rājñassarvāṇyathādiṣṭāś-chakruḥ karmāṇyanantaram || 14
na tu saṅkalanaṃ rājñō vinā putrēṇa mantriṇaḥ |
sarvajñāḥ kartumīṣustē tatō rakṣanti bhūmipam || 15
tāiladrōṇyāṃ tu sachivāiś-śāyitaṃ taṃ narādhipam |
hā mṛtōyam-iti jñātvā striyastāḥ paryadēvayan || 16
bāhūnudyamya kṛpaṇāḥ nētraprasravaṇāirmukhāiḥ |
rudantya śśōkasantaptāḥ kṛpaṇaṃ paryadēvayan || 17
hā mahārāja! rāmēṇa satataṃ priyavādinā |
vihīnāssatyasandhēna kimarthaṃ vijahāsi naḥ || 18
kāikēyyā duṣṭabhāvāyāḥ rāghavēṇa viyōjitāḥ |
kathaṃ patighnayā vatsyāma ssamīpē vidhavā vayam || 19
sa hi nāthassadāsmākaṃ tava cha prabhurātmavān |
vanaṃ rāmō gataś-śrīmān-vihāya nṛpatiśriyam || 20
tvayā tēna cha vīrēṇa vinā vyasanamōhitāḥ |
kathaṃ vayaṃ nivatsyāmaḥ kāikēyyā cha vidūṣitāḥ || 21
yayā tu rājā rāmaścha lakṣmaṇaścha mahābalaḥ |
sītayā saha santyaktā ssākām-anyaṃ na hāsyati || 22
tā bāṣpēṇa cha saṃvītāś-śōkēna vipulēna cha |
vyavēṣṭanta nirānandā rāghavasya varastriyaḥ || 23
niśā chandravihīnēva strīva bhartṛvivarjitā |
purī nārājatāyōdhyā hīnā rājñā mahātmanā || 24
bāṣpaparyākulajanā hāhābhūtakulāṅganā |
śūnyachatvaravēśmāntā na babhrāja yathāpuram || 25
gatē tu śōkāt tridivaṃ narādhipē mahītala-sthāsu nr̥pāṅganāsu cha |
nivṛttachārassahasā gatō raviḥ pravṛttachārā rajanī hyupasthitā || 26
ṛtē tu putrāddahanaṃ mahīpatērnarōchayantē suhṛdas-samāgatāḥ |
itīva tasmin śayanē nyavēśayan vinichintya rājānam-achintya darśanam || 27
gataprabhā dyāuriva bhāskaraṃ vinā vyapētanakṣatragaṇēva śarvarī |
purī babhāsē rahitā mahātmanā na chāsrakaṇṭhākula-mārgachatvarā || 28
narāścha nāryascha samētya saṅghaśaḥ vigarhamāṇā bharatasya mātaram |
tadā nagaryāṃ naradēvasaṅkṣayē babhūvurārtā na cha śarma lēbhirē || 29
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaṭṣaṣṭitamasargaḥ