శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
చతుష్షష్టితమ సర్గము
వధమప్రతిరూపం తు మహర్షేస్తస్య రాఘవః |
విలపన్నేవ ధర్మాత్మా కౌసల్యాం పునరబ్రవీత్ || ౧
తదజ్ఞానాన్మహత్పాపం కృత్వాహం సఙ్కులేన్ద్రియః |
ఏకస్త్వచిన్తయం బుద్ధ్యా కథం ను సుకృతం భవేత్ || ౨
తతస్తం ఘటమాదాయ పూర్ణం పరమవారిణా |
ఆశ్రమం తమహం ప్రాప్య యథాఖ్యాతపథం గతః || ౩
తత్రాహం దుర్బలావన్ధౌ వృద్ధావపరిణాయకౌ |
అపశ్యం తస్య పితరౌ లూనపక్షావివ ద్విజౌ || ౪
తన్నిమిత్తాభిరాసీనౌ కథాభిరపరిశ్రమౌ |
తామాశాం మత్కృతే హీనావుదాసీనావనాథవత్ || ౫
శోకోపహతచిత్తశ్చ భయసన్త్రస్తచేతనః |
తచ్చాశ్రమపదం గత్వా భూయశ్శోకమహం గతః || ౬
పదశబ్దం తు మే శ్రుత్వా మునిర్వాక్యమభాషత |
కిం చిరాయసి మే పుత్ర! పానీయం క్షిప్రమానయ || ౭
యన్నిమిత్తమిదం తాత! సలిలే క్రీడితం త్వయా |
ఉత్కణ్ఠితా తే మాతేయం ప్రవిశ క్షిప్రమాశ్రమమ్ || ౮
యద్వ్యలీకం కృతం పుత్ర! మాత్రా తే యది వా మయా |
న తన్మనసి కర్తవ్యం త్వయా తాత! తపస్వినా || ౯
త్వం గతిస్త్వగతీనాం చక్షుస్త్వం హీనచక్షుషామ్ |
సమాసక్తాస్త్వయి ప్రాణాః కిం త్వం నో నాభిభాషసే || ౧౦
మునిమవ్యక్తయా వాచా తమహం సజ్జమానయా |
హీనవ్యఞ్జనయా ప్రేక్ష్య భీతచిత్త ఇవాబ్రువమ్ || ౧౧
మనసః కర్మ చేష్టాభిరభిసంస్తభ్య వాగ్బలమ్ |
ఆచచక్షే త్వహం తస్మై పుత్రవ్యసనజం భయమ్ || ౧౨
క్షత్రియోహం దశరథో నాహం పుత్రో మహాత్మనః |
సజ్జనావమతం దుఃఖమిదం ప్రాప్తం స్వకర్మజమ్ || ౧౩
భగవంశ్చాపహస్తోహం సరయూతీరమాగతః |
జిఘాంసుశ్శ్వాపదం కఞ్చిన్నిపానే చాగతం గజమ్ || ౧౪
తతశ్శ్రుతో మయా శబ్దో జలే కుమ్భస్య పూర్యతః |
ద్విపోయమితి మత్వాయం బాణేనాభిహతో మయా || ౧౫
గత్వా నద్యాస్తత స్తీరమపశ్యమిషుణా హృది |
వినిర్భిన్నం గతప్రాణం శయానం భువి తాపసమ్ || ౧౬
భగవచ్ఛశబ్దమాలక్ష్య మయా గజజిఘాంసునా |
విసృప్టోమ్భసి నారాచస్తేన తే నిహతస్సుతః || ౧౭
తతస్తస్యైవ వచనాదుపేత్య పరితప్యతః |
స మయా సహసా బాణ ఉధృతో మర్మతస్తదా || ౧౮
స చోధృతేన బాణేన తత్రైవ స్వర్గమాస్థితః |
భవన్తౌ పితరౌ శోచన్నన్ధావితి విలప్య చ || ౧౯
అజ్ఞానాద్భవతః పుత్ర స్సహసాభిహతో మయా |
శేషమేవం గతే యత్స్యాత్తత్ప్రసీదతు మే మునిః || ౨౦
స తచ్చ్రుత్వా వచః క్రూరం మయోక్తమఘశంసినా |
నాశకత్తీవ్రమాయాసమకర్తుం భగవానృషిః || ౨౧
స బాష్పపూర్ణవదనో నిశ్శ్వసన్శోకకర్శితః |
మామువాచ మహాతేజాః కృతాఞ్జలిముపస్థితమ్ || ౨౨
యద్యేతదశుభం కర్మ న త్వం మే కథయేస్స్వయమ్ |
ఫలేన్మూర్ధా స్మ తే రాజన్ సద్య శ్శతసహస్రధా || ౨౩
క్షత్రియేణ వధో రాజన్! వానప్రస్థే విశేషతః |
జ్ఞానపూర్వం కృత స్స్థానాచ్చ్యావయేదపి వజ్రిణమ్ || ౨౪
సప్తధా తు ఫలేన్మూర్ధా మునౌ తపసి తిష్ఠతి |
జ్ఞానాద్విసృజతశ్శస్త్రం తాదృశే బ్రహ్మవాదిని || ౨౫
అజ్ఞానాద్ధికృతం యస్మాదిదం తేనైవ జీవసి |
అపి హ్యద్య కులం న స్యాదిక్ష్వాకూణాం కుతో భవాన్ || ౨౬
నయ నౌ నృప! తం దేశమితి మాం చాభ్యభాషత |
అద్య తం ద్రష్టుమిచ్ఛావః పుత్రం పశ్చిమదర్శనమ్ || ౨౭
రుధిరేణావసిక్తాఙ్గం ప్రకీర్ణాజినవాససమ్ |
శయానం భువి నిస్సంజ్ఞం ధర్మ రాజవశం గతమ్ || ౨౮
అథాహమేకస్తం దేశం నీత్వా తౌ భృశదుఃఖితౌ |
అస్పర్శయమహం పుత్రం తం మునిం సహ భార్యయా || ౨౯
తౌ పుత్రమాత్మన స్స్పృష్ట్వా తమాసాద్య తపస్వినౌ |
నిపేతతుశ్శరీరేస్య పితా చాస్యేదమబ్రవీత్ || ౩౦
నాభివాదయసే మాద్య న చ మామభిభాషసే |
కిం ను శేషే తు భూమౌ త్వం వత్స! కిం కుపితో హ్యసి || ౩౧
న త్వహం తే ప్రియం పుత్ర! మాతరం పశ్య ధార్మిక |
కిం ను నాలిఙ్గసే పుత్ర! సుకుమార! వచో వద || ౩౨
కస్య వాపరరాత్రేహం శ్రోష్యామి హృదయఙ్గమమ్ |
అధీయానస్య మధురం శాస్త్రం వాన్యద్విశేషతః || ౩౩
కో మాం సన్ద్యాముపాస్యైవ స్నాత్వా హుతహుతాశనః |
శ్లాఘయిష్యత్యుపాసీనః పుత్ర శోకభయార్దితమ్ || ౩౪
కన్దమూలఫలం హృత్వా కో మాం ప్రియమివాతిథిమ్ |
భోజయిష్యత్యకర్మణ్యమప్రగ్రహమనాయకమ్ || ౩౫
ఇమామన్ధాం చ వృద్ధాం చ మాతరం తే తపస్వినీమ్ |
కథం వత్స! భరిష్యామి కృపణాం పుత్రగర్ధినీమ్ || ౩౬
తిష్ఠ మాం మాగమః పుత్ర! యమస్య సదనం ప్రతి |
శ్వో మయా సహ గన్తాసి జనన్యా చ సమేధితః || ౩౭
ఉభావపి చ శోకార్తావనాథౌ కృపణౌ వనే |
క్షిప్రమేవ గమిష్యావస్త్వయా హీనౌ యమక్షయమ్ || ౩౮
తతో వైవస్వతం దృష్ట్వా తం ప్రవక్ష్యామి భారతీమ్ |
క్షమతాం ధర్మరాజో మే బిభృయాత్పితరావయమ్ || ౩౯
దాతుమర్హతి ధర్మాత్మా లోకపాలో మహాయశాః |
ఈదృశస్య మమాక్షయ్యా మేకామభయదక్షిణామ్ || ౪౦
అపాపోసి యదా పుత్ర! నిహతః పాపకర్మణా |
తేన సత్యేన గచ్ఛాశు యే లోకాశ్శస్త్రయోధినామ్ || ౪౧
యాన్తి శూరా గతిం యాం చ సఙ్గ్రామేష్వనివర్తినః |
హతాస్త్వభిముఖాః పుత్ర! గతిం తాం పరమాం వ్రజ || ౪౨
యాం గతిం సగరశ్శైబ్యో దిలీపో జనమేజయః |
నహుషో దున్దుమారశ్చ ప్రాప్తాస్తాం గచ్ఛ పుత్రక! || ౪౩
యా గతి స్సర్వసాధూనాం స్వాధ్యాయాత్తపసాచ యా |
యా భూమిదస్యాహితాగ్నేరేకపత్నీ వ్రతస్య చ || ౪౪
గోసహస్రప్రదాతృాం యా యా గురుభృతామపి |
దేహన్యాసకృతాం యా చ తాం గతిం గచ్ఛ పుత్రక! || ౪౫
న హి త్వస్మిన్కులే జాతో గచ్ఛత్యకుశలాం గతిమ్ |
స తు యాస్యతి యేన త్వం నిహతో మమ బాన్ధవః || ౪౬
ఏవం స కృపణం తత్ర పర్యదేవయతాసకృత్ |
తతోస్మై కర్తుముదకం ప్రవృత్తస్సహభార్యయా || ౪౭
స తు దివ్యేన రూపేణ మునిపుత్రస్స్వకర్మభిః |
స్వర్గమధ్యారుహత్క్షిప్రం శక్రేణ సహ ధర్మవిత్ || ౪౮
ఆబభాషే చ వృద్ధౌ తౌ సహ శక్రేణ తాపసః |
ఆశ్వాస్యచ ముహూర్తం తు పితరౌ వాక్యమబ్రవీత్ || ౪౯
స్థానమస్మి మహత్ప్రాప్తో భవతోః పరిచారణాత్ |
భవన్తావపి చ క్షిప్రం మమ మూలముపైష్యతః || ౫౦
ఏవముక్త్వా తు దివ్యేన విమానేన వపుష్మతా |
ఆరురోహ దివం క్షిప్రం మునిపుత్రో జితేన్ద్రియః || ౫౧
స కృత్వా తూదకం తూర్ణం తాపస స్సహ భార్యయా |
మామువాచ మహాతేజాః కృతాఞ్జలిముపస్థితమ్ || ౫౨
అద్యైవ జహి మాం రాజన్ మరణే నాస్తి మే వ్యథా |
యచ్ఛరేణైకపుత్రం మాం త్వమకర్షీరపుత్రకమ్ || ౫౩
త్వయా తు యదవిజ్ఞానాన్నిహతో మే సుతశ్శుచిః |
తేన త్వామభిశప్స్యామి సుదుఃఖమతిదారుణమ్ || ౫౪
పుత్రవ్యసనజం దుఃఖం యదేతన్మమ సామ్ప్రతమ్ |
ఏవం త్వం పుత్రశోకేన రాజన్ కాలం కరిష్యసి || ౫౫
అజ్ఞానాత్తు హతో యస్మాత్క్షత్రియేణ త్వయా మునిః |
తస్మాత్త్వాం నావిశత్యాశు బ్రహ్మహత్యా నరాధిప! || ౫౬
త్వామప్యేతాదృశో భావః క్షిప్రమేవ గమిష్యతి |
జీవితాన్తకరో ఘోరో దాతారమివ దక్షిణా || ౫౭
ఏవం శాపం మయి న్యస్య విలప్య కరుణం బహు |
చితామారోప్య దేహం తన్మిథునం స్వర్గమభ్యయాత్ || ౫౮
తదేతచ్ఛిన్తయానేన స్మృతం పాపం మయా స్వయమ్ |
తదా బాల్యాత్కృతం దేవి! శబ్దవేధ్యనుశిక్షిణా || ౫౯
తస్యాయం కర్మణో దేవి! విపాకస్సముపస్థితః |
అపథ్యైస్సహమ్భుక్తే వ్యాధిరన్నరసే యథా || ౬౦
తస్మాన్మామాగతం భద్రే! తస్యోదారస్య తద్వచః |
యదహం పుత్రశోకేన సన్త్యక్ష్యామ్యద్య జీవితమ్ || ౬౧
చక్షుభ్యాం త్వాం న పశ్యామి కౌసల్యే! సాధు మాం స్ఫృశ |
ఇత్యుక్త్వా స రుదంస్త్రస్తో భార్యామాహ చ భూమిపః || ౬౨
ఏతన్మే సదృశం దేవి! యన్మయా రాఘవే కృతమ్ |
సదృశం తత్తు తస్యైవ యదనేన కృతం మయి || ౬౩
దుర్వృత్తమపి కః పుత్రం త్యజేద్భువి విచక్షణః |
కశ్చ ప్రవ్రాజ్యమానో వా నాసూయేత్పితరం సుతః || ౬౪
యది మాం సంస్పృశేద్రామస్సకృదద్య లభేత వా |
యమక్షయమనుప్రాప్తా ద్రక్ష్యన్తి న హి మానవాః || ౬౫
చక్షుషా త్వాం న పశ్యామి స్మృతిర్మమ విలుప్యతే |
దూతా వైవస్వతస్యైతే కౌసల్యే! త్వరయన్తి మామ్ || ౬౬
అతస్తు కిం దుఃఖతరం యదహం జీవితక్షయే |
న హి పశ్యామి ధర్మజ్ఞం రామం సత్యపరాక్రమమ్ || ౬౭
తస్యాదర్శనజశ్శోకస్సుతస్యాప్రతికర్మణః |
ఉచ్ఛోషయతి మే ప్రాణాన్ వారిస్తోకమివాతపః || ౬౮
న తే మనుష్యా దేవాస్తే యే చారుశుభకుణ్డలమ్ |
ముఖం ద్రక్ష్యన్తి రామస్య వర్షే పఞ్చదశే పునః || ౬౯
పద్మపత్రేక్షణం సుభ్రు! సుదంష్ట్రం చారునాసికమ్ |
ధన్యా ద్రక్ష్యన్తి రామస్య తారాధిపనిభం ముఖమ్ || ౭౦
సదృశం శారదస్యేన్దోః పుల్లస్య కమలస్య చ |
సుగన్ధి మమ నాథస్య ధన్యా ద్రక్ష్యన్తి తన్ముఖమ్ || ౭౧
నివృత్తవనవాసం తమయోధ్యాం పునరాగతమ్ |
ద్రక్ష్యన్తి సుఖినో రామం శుక్రం మార్గగతం యథా || ౭౨
కౌసల్యే! చిత్తమోహేన హృదయం సీదతీవ మే |
వేదయే న చ సంయుక్తాన్ శబ్దస్పర్శరసానహమ్ || ౭౩
చిత్తనాశాద్విపద్యన్తే సర్వాణ్యేన్ద్రియాణి మే |
క్షీణస్నేహస్య దీపస్య సంసక్తా రశ్మయో యథా || ౭౮
అయమాత్మభవశ్శోకో మామనాథమచేతనమ్ |
సంసాదయతి వేగేన యథా కూలం నదీరయః || ౭౫
హా రాఘవ! మహాబాహో! హా మమాయాసనాశన |
హా పితృప్రియ! మే నాథ! హాద్య క్వాసి గతస్సుత || ౭౬
హా కౌసల్యే! నశిష్యామి హా సుమిత్రే! తపస్విని! |
హా నృశంసే! మమామిత్రే! కైకేయి! కులపాంసని! || ౭౭
ఇతి రామస్య మాతుశ్చ సుమిత్రాయాశ్చ సన్నిధౌ |
రాజా దశరథ శ్శోచఞ్జీవితాన్తముపాగమత్ || ౭౮
యదా తు దీనం కథయన్నరాధిపః ప్రియస్య పుత్త్రస్య వివాసనాతురః |
గతేర్ధరాత్రే భృశదుఃఖపీడితస్తదా జహౌ ప్రాణముదారదర్శనః || ౭౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే చతుష్షష్టితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Catuṣṣaṣṭitama Sargaḥ
vadham-apratirūpaṃ tu maharṣēstasya rāghavaḥ |
vilapannēva dharmātmā kāusalyāṃ punarabravīt || 1
tad-ajñānān-mahat-pāpaṃ kr̥tvāhaṃ saṅkulēndriyaḥ |
ēkastvachintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavēt || 2
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tam-ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ || 3
tatrāhaṃ durbalāv-andhāu vṛddhāv-apariṇāyakāu |
apaśyaṃ tasya pitarāu lūnapakṣāvivā dvijāu || 4
tannimittābhir-āsīnāu kathābhir-apariśramāu |
tāmāśāṃ matkṛtē hīnā-vudāsīnā-vanāthavat || 5
śōkōpahatachittaścha bhayasantrastachētanaḥ |
tach-chāśramapadaṃ gatvā bhūyaś-śōkam-ahaṃ gataḥ || 6
padaśabdaṃ tu mē śrutvā munir-vākyam-abhāṣata |
kiṃ chirāyasi mē putra! pānīyaṃ kṣipram-ānaya || 7
yannimittamidāṃ tāta! salilē krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā tē mātēyaṃ praviśa kṣipram-āśramam || 8
yadv-yalīkaṃ kṛtaṃ putra! mātrā tē yadi vā mayā |
na tan-manasi kartavyaṃ tvayā tāta! tapasvinā || 9
tvaṃ gatistvagatīnāṃ chakṣustvaṃ hīnachakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ nō nābhibhāṣasē || 10
munimavyaktayā vāchā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyaf̃janayā prēkṣya bhītachitta ivābravam || 11
manasaḥ karma chēṣṭābhir-abhisaṃstab hya vāgb alam |
āchachakṣē tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12
kṣat r i-yō'ham daśara t h ō nā ham p u t r ō mahā t manah |
saj-janāvamadaṃ d uḥ k ham idaṃ p rāp taṃ s va-kaṛma-jam || 13
b h agavañ cāpa has t ō'ham sar a-yū tēē ram āga tah |
j i-g hāñ s u-ś ś vāpadaṃ kañc in n i-pānē cāga taṃ ga jam || 14
ta t aś-ś r u t ō ma-yā śab d ō ja lē k um b b h as-ya pūṛ-ya tah |
dv i-pō'yam i t i ma t vā-yaṃ bāṇē nā b b h i-ha t ō ma-yā || 15
ga t vā nad-yās-ta t as tēē ram apaś-yam iṣ uṇā h r̥ d i |
v i-n iṛ-b b h in n aṃ ga ta p rāṇaṃ śa-yānaṃ b h u v i tāpas am || 16
b h agavac c h ab d am ā lakṣ-ya ma-yā ga ja j i-g hāñ s u-nā |
v i-s r̥ p-ṭō m b b h a s i nārācas-tēna tē n i-ha tas s u tah || 17
ta t as tas-yāiva vacanād u pē t-ya par i-tap-ya tah |
sa ma-yā sa ha sā bāṇ a u d d h r̥ t ō maṛ ma tas tadā || 18
sa cō d d h r̥ tēna bāṇēna ta t rāiva s vaṛgam ās t h i tah |
b b h avandā u p i tarā u śōcan n and hā v i t i v i-lap-ya ca || 19
ajñānād b b h ava tah p u t ras sa ha sā b b h i-ha t ō ma-yā |
śēṣa m ēvaṃ ga tē-ya t-s-yā t-ta t p r asēē da t u mē m un iḥ || 20
sa tacc h r u t vā vacah k rū raṃ ma-yō k tam ag h a śan s i-nā |
nāśaka t-tēēv r am ā-yā sam a-kaṛ t uṃ b h agavān r̥ṣ iḥ || 21
sa bāṣ-p apūṛṇa vadand ō n iś-ś vasan śōka kaṛś i tah |
mām uvāca mahā tējāḥ k r̥ tāñja l i m upas t h i tam || 22
yad-yē tad aśu b b h am kaṛma na t vaṃ mē ka t h a-yē s-s va-yam |
p h a lē n mūṛ d hā sma tē rājan sad-yaś śa ta sa ha s rad hā || 23
kṣat r i-yēṇa va d h ō rājan vanap ras t hē v iśēṣa tah |
jñāna pūṛvaṃ k r̥ tas-st hānāc c h-yā-va-yē dap i va j r i nam || 24
sap tad hā t u p h a lē n mūṛ d hā m unā u tapas i t iṣṭ ha t i |
jñānād v i-s r̥ ja taś-śas t raṃ tā d r̥ śē b rā h-mavād i n i || 25
ajñānād d h i k r̥ taṃ-yasmād idaṃ tē n āiva jēēvasi |
ap i h-yad ya k u laṃ na s-yād ikṣ vākūṇāṃ k u t ō b b h avān || 26
na-ya nā u nr̥ pa! taṃ dēś am i t i māṃ cā b b h-y a-b b hāṣa ta |
ad-ya taṃ d r aṣ-ṭ u m ic-c hāvah p u t raṃ paśc i ma darśanam || 27
r ud h i rēṇāva s i k tāṅgaṃ pr akēēṛṇā j i na vā sasan |
śa-yānaṃ b h u v i n is-sañjñaṃ d h aṛma rāja vaśaṃ ga tam || 28
at hā'ham ē-kas taṃ dēśam nēē t vā tā u b b hṛśa d uḥ k h i tā u |
as paṛśay am ahaṃ p u t raṃ taṃ m un iṃ sa ha b b b hāṛ-ya-yā || 29
tā u p u t ram ā t mands s sp r̥ṣ-ṭ vā tam āsād-ya tapas v i nā u |
n i-pē ta t uś-śarēē rē's-ya p i tā cās-yēda m abravēēt || 30
nā b b h i-vā-da-yasē mād-ya na ca mā m ab h i-b b hāṣasē |
kiṃ n u śēṣē t u b h ū mā u t vaṃ vatsa! kiṃ k u p i t ō h-y asi || 31
na t v aham tē pr i-yaṃ p u t ra! mā taraṃ paś-ya d hāṛ m i-ka |
kiṃ n u nā l iṅga sē p u t ra! s u-k umā r a! vac ō vada || 32
kas-ya vā pa r a rā t rē'ham ś rō ṣ-yām i h r̥ da-yaṅgam am |
ad hēē-yānas-ya mad h uraṃ śās t raṃ vā'n-yad v i-śēṣa tah || 33
k ō māṃ sand h-yām u pās-yāiva snā t vā h u ta h u tāśanah |
ś lā-g h a-y iṣ-ya t-y u pā sēē nah p u t ra śōka b h a-yāṛ d i tam || 34
kand am ū lap h a laṃ h r̥ t vā k ō māṃ pr i-yam ivā t i t h im |
b h ō-ja-y iṣ-ya t-y a-kaṛ-maṇ-yam ap ra-g r a ha m anā-ya kam || 35
imām and hāṃ ca vṛd d hāṃ ca mā taraṃ tē tapas v i nēēm |
ka t h am vatsa! b b h a r iṣ-yām i k r̥ paṇāṃ p u t ragar d h i nēēm || 36
t iṣṭ ha māṃ mā g amaḥ p u t ra!-yamas-ya sadanam p r a t i |
ś v ō ma-yā sa ha gandsā s i janan-yā ca samē d h i tah || 37
u b b hā v ap i ca śōkāṛ tā v anā t hā u k r̥ paṇā u vanē |
kṣ ipram ēva gam iṣ-yāvas-t va-yā hēē nā u-yam akṣa-yam || 38
ta t ō vāivas va taṃ d r̥ṣṭ vā taṃ pr ava kṣ-yām i b b hā ra tēēm |
kṣama tāṃ d h aṛma rāj ō mē b b h i b b r̥-yā t-p i tarā v a-yam || 39
dā t u m aṛ ha t i d h aṛmā t mā lōkapā l ō mahā-yaśāḥ |
ēēdr̥śas-ya mamā kṣa-y-yām ē-kām ab h a-ya da kṣ iṇām || 40
apāp ō's i-yadā p u t ra! n i-ha tah pāpa kaṛ maṇā |
tēna sa t-yēna gacc hāś u-yē lōkāś-śas t r a-yō d h i nām || 41
yānd i śū rā ga t iṃ-yāṃ ca saṅg rāmēṣ v-a-n ivar t i nah |
ha tā s-t v ab h i-m u k hāḥ p u t ra! ga t iṃ tāṃ par amāṃ v r a ja || 42
yāṃ ga t iṃ saga raś-śā i b b h-y ō d i-lēē-p ō j anamē-ja-yah |
na h u ṣ ō d und umāraś-ca p rāp tās tāṃ gacc h a p u t ra-ka! || 43
yā ga t i s-saṛva sā d h ū nāṃ s vad h-yā-yā t-tapasā ca-yā |
yā b h ū m i das-yā h i tāgnē r-ē-ka-pa t nēē v r a tas-ya ca || 44
gō-śa tasa ha s r apr adā tṝṇāṃ-yā-yā g u r u b b r̥ tām ap i |
dē han-yā sa k r̥ tāṃ-yā ca tāṃ ga t iṃ gacc h a p u t ra-ka! || 45
na h i t v as m in k u lē jā t ō gacc h a t-y a-k u śa lāṃ ga t im |
sa t u-yā-s-ya t i-yēna t vaṃ n i-ha t ō mama bānd h avah || 46
ēvaṃ sa k r̥ paṇaṃ ta t r a paṛ-ya-dēv a-ya tā sa-k r̥ t |
ta t ōs mā i kaṛ t u m udakaṃ pr av r̥ t tas-sa ha b b b hāṛ-ya-yā || 47
sa t u d iv-yēna rū pēna m un i p u t ras-s va-kaṛ ma b b h iḥ |
s vaṛga mad h-yā-r u ha t-kṣ ipram śak rēna sa ha d h aṛma v i t || 48
ā-ba b b hāṣē ca vṛd d hā u tā u sa ha śak rēna tāpasah |
āś vā s-ya ca m u hūṛ taṃ t u p i tarā u vāk-y am abravēēt || 49
st hānam as m i mahā t-p rāp taṃ b b h ava t ōḥ par i-cā r aṇā t |
b b h avandā v ap i ca kṣ ipram mama m ū lam u pā iṣ-ya tah || 50
ē vam u k t vā t u d iv-yēna v imānēna vap uṣ-ma tā |
ā-r u-rō ha d ivam kṣ ipram m un i p u t r ō j i tēnd r i-yah || 51
sa k r̥ t vā tū d akaṃ tūṛṇaṃ tāpasas-sa ha b b b hāṛ-ya-yā |
mām uvāca mahā tējāḥ k r̥ tāñja l i m upas t h i tam || 52
ad-yāiva ja h i māṃ rājan mar aṇē nās t i mē v-ya t hā |
yacc h a rēṇā i-ka p u t raṃ māṃ t vam a-kaṛ-ṣēē r-ap u t ra-kam || 53
t va-yā t u-yad av i-jñā nān n i-ha t ō mē s u tas-ś uc iḥ |
tēna t vā m ab h i-śap-s-yām i s ud uḥ k ham a t i-dāruṇ am || 54
p u t ra v-yasan a-jaṃ d uḥ k ham-yad ē tan mama sām p r a tam |
ēvaṃ t vaṃ p u t ra śōkēna rāja n-kā lam kar iṣ-yasi || 55
ajñānā t-t u ha t ō-yasmā t-kṣat r i-yēna t va-yā m un iḥ |
tasmā t-t vāṃ nā-v i-śat-yāś u b rā h-ma ha t-yā narā d h i pa! || 56
t vā m ap-y ē tā d r̥ ś ō b b hāvah kṣ ipram ēva gam iṣ-ya t i |
jēēv i tānd a ka r ō g h ō r ō dā tā ram iv a da kṣ iṇā || 57
ēvaṃ śāpam ma-y i n-yas-ya v i-lap-ya karuṇaṃ ba h u |
c i tām ā-rōp-ya dē hand Hand m i t h u naṃ s vaṛga m ab h-ya-yā t || 58
tad ē tacc h indā-yānēna sm r̥ taṃ pāpam ma-yā s va-yam |
tadā bā l-yā t-k r̥ taṃ dēv i! śab d avē d h-y an u-śi kṣ iṇā || 59
tas-yā-yaṃ kaṛ maṇ ō dēv i! v i-pākas-sam u pas t h i tah |
apa t h-yāi s-sa ha m b b h u k tē v-yā d h i r-an na rasē-ya t hā || 60
tasmān mām āga taṃ b b h ad rē! tas-yō dā ras-ya tad vacah |
yad ahaṃ p u t ra śōkēna sand-yak-ṣ-yām-y ad ya jēēv i t am || 61
cakṣu b b h-yāṃ t vāṃ na paś-yām i kāusal-yē! sā d h u māṃ sp r̥ śa |
it-yuk t vā sa r udans t r as t ō b b b hāṛ-yām ā ha ca b h ū m i pah || 62
ē tan mē sa d r̥ śaṃ dēv i!-yan ma-yā rāgha vē k r̥ tam |
sa d r̥ śaṃ ta t-t u tas-yāiva-yad anēna k r̥ taṃ ma-y i || 63
d ur-v r̥ t tam ap i kah p u t raṃ t-ya-jē d b b h u v i v icakṣaṇah |
kaś-ca pr av rā j-yamāṇ ō vā nā sū-yē t-p i taraṃ s u tah || 64
yad i māṃ san s sp r̥-śē d rām as sa-k r̥ dad-ya la b b hē ta vā |
yam akṣa-yam an u-p rāp tā drakṣ-yand i na h i mān avāḥ || 65
cakṣuṣā t vāṃ na paś-yām i sm r̥ t i r-mama v i-l u p-ya tē |
dū tā vāivas va tas-yāi tē kāusal-yē! t var a-yand i mām || 66
a t as t u kiṃ d uḥ k ha taraṃ-yad ahaṃ jēēv i ta kṣa-yē |
na h i paś-yām i d h aṛma jñaṃ rām am sa t-yaparā-k r am am || 67
tas-yā darśana jaś-śōkas-s u tas-yā p ra t i-kaṛ maṇah |
u c-c hō ṣa-ya t i mē p rāṇān vā r i s-tō-kam ivā tapah || 68
na tē mān uṣ-yā dēvās tē-yē cā r u-śu b b h a k uṇḍa lam |
m u k ham drakṣ-yand i rāmas-ya vaṛṣē pañca daśē p u nah || 69
pa d ma pa t rēkṣaṇaṃ s u b b r u! s udanṣṭ raṃ cā r u nā s i kam |
d h an-yā drakṣ-yand i rāmas-ya tārā d h i-pa n i-b b h am m u k ham || 70
sa d r̥ śaṃ śā radas-yēnd ōḥ p h u l-las-ya kama las-ya ca |
s ugand h i mama nā t has-ya d h an-yā drakṣ-yand i tan m u k ham || 71
n iv r̥ t-ta vanavā saṃ tam ayō d h-yāṃ p u n a rāga tam |
drakṣ-yand i s u k h i n ō rām am śu-k raṃ māṛga-ga taṃ-ya t hā || 72
kāusal-yē! c i t t amō hēna h r̥ da-yaṃ sēēda tēēva mē |
vēda-yē na ca sam-y u k tā n śab d as paṛśa rasān aham || 73
c i t-ta nāśā d-v i-pad-yandē saṛvāṇ-yēnd r i-yāṇ i mē |
kṣēēṇa snē has-ya dēē-pas-ya san sa k tā raś ma-y ō ya t hā || 74
a-yam ā t ma b b h avas śōk ō mām anā t ham acē tanam |
san sā-da-ya t i vē gēna-ya t hā kū lam nadēē r a-yah || 75
hā rāghava! mahābā h ō! hā mamā-yā sa nāśand |
hā p i t r̥ p r i-ya! mē nā t h! hād ya k vā s i ga tas s u tah || 76
hā kāusal-yē! naś iṣ-yām i hā s um i t rē! tapas v i n i! |
hā nr̥ śan sē! mamā m i t rē! kāikē-y i! k u lapān s i n i! || 77
it i rāmas-ya mā t uś-ca s um i t rā-yāś-ca san n i-d hā u |
rājā daśara t h aś-śōcaf̃-jēēv i tānd am u pāga ma t || 78
yadā t u dēē nam ka t h a-yan narā d h i pah p r i-yas-ya p u t t ras-ya v i-vā sanā t urah |
ga tēṛ d h arā t rē b b h r̥ śa d uḥ k ha pēēḍ i tas-tadā ja hā u p rāṇam u dā ra darśandah || 79
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē catuṣṣaṣṭitama Sargaḥ