Ayōdhyākāṇḍa - Catuṣṣaṣṭitama Sargaḥ
vadham-apratirūpaṃ tu maharṣēstasya rāghavaḥ |
vilapannēva dharmātmā kāusalyāṃ punarabravīt || 1
tad-ajñānān-mahat-pāpaṃ kr̥tvāhaṃ saṅkulēndriyaḥ |
ēkastvachintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavēt || 2
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tam-ahaṃ prāpya yathākhyātapathaṃ gataḥ || 3
tatrāhaṃ durbalāv-andhāu vṛddhāv-apariṇāyakāu |
apaśyaṃ tasya pitarāu lūnapakṣāvivā dvijāu || 4
tannimittābhir-āsīnāu kathābhir-apariśramāu |
tāmāśāṃ matkṛtē hīnā-vudāsīnā-vanāthavat || 5
śōkōpahatachittaścha bhayasantrastachētanaḥ |
tach-chāśramapadaṃ gatvā bhūyaś-śōkam-ahaṃ gataḥ || 6
padaśabdaṃ tu mē śrutvā munir-vākyam-abhāṣata |
kiṃ chirāyasi mē putra! pānīyaṃ kṣipram-ānaya || 7
yannimittamidāṃ tāta! salilē krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā tē mātēyaṃ praviśa kṣipram-āśramam || 8
yadv-yalīkaṃ kṛtaṃ putra! mātrā tē yadi vā mayā |
na tan-manasi kartavyaṃ tvayā tāta! tapasvinā || 9
tvaṃ gatistvagatīnāṃ chakṣustvaṃ hīnachakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ nō nābhibhāṣasē || 10
munimavyaktayā vāchā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyaf̃janayā prēkṣya bhītachitta ivābravam || 11
manasaḥ karma chēṣṭābhir-abhisaṃstab hya vāgb alam |
āchachakṣē tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12
kṣat r i-yō'ham daśara t h ō nā ham p u t r ō mahā t manah |
saj-janāvamadaṃ d uḥ k ham idaṃ p rāp taṃ s va-kaṛma-jam || 13
b h agavañ cāpa has t ō'ham sar a-yū tēē ram āga tah |
j i-g hāñ s u-ś ś vāpadaṃ kañc in n i-pānē cāga taṃ ga jam || 14
ta t aś-ś r u t ō ma-yā śab d ō ja lē k um b b h as-ya pūṛ-ya tah |
dv i-pō'yam i t i ma t vā-yaṃ bāṇē nā b b h i-ha t ō ma-yā || 15
ga t vā nad-yās-ta t as tēē ram apaś-yam iṣ uṇā h r̥ d i |
v i-n iṛ-b b h in n aṃ ga ta p rāṇaṃ śa-yānaṃ b h u v i tāpas am || 16
b h agavac c h ab d am ā lakṣ-ya ma-yā ga ja j i-g hāñ s u-nā |
v i-s r̥ p-ṭō m b b h a s i nārācas-tēna tē n i-ha tas s u tah || 17
ta t as tas-yāiva vacanād u pē t-ya par i-tap-ya tah |
sa ma-yā sa ha sā bāṇ a u d d h r̥ t ō maṛ ma tas tadā || 18
sa cō d d h r̥ tēna bāṇēna ta t rāiva s vaṛgam ās t h i tah |
b b h avandā u p i tarā u śōcan n and hā v i t i v i-lap-ya ca || 19
ajñānād b b h ava tah p u t ras sa ha sā b b h i-ha t ō ma-yā |
śēṣa m ēvaṃ ga tē-ya t-s-yā t-ta t p r asēē da t u mē m un iḥ || 20
sa tacc h r u t vā vacah k rū raṃ ma-yō k tam ag h a śan s i-nā |
nāśaka t-tēēv r am ā-yā sam a-kaṛ t uṃ b h agavān r̥ṣ iḥ || 21
sa bāṣ-p apūṛṇa vadand ō n iś-ś vasan śōka kaṛś i tah |
mām uvāca mahā tējāḥ k r̥ tāñja l i m upas t h i tam || 22
yad-yē tad aśu b b h am kaṛma na t vaṃ mē ka t h a-yē s-s va-yam |
p h a lē n mūṛ d hā sma tē rājan sad-yaś śa ta sa ha s rad hā || 23
kṣat r i-yēṇa va d h ō rājan vanap ras t hē v iśēṣa tah |
jñāna pūṛvaṃ k r̥ tas-st hānāc c h-yā-va-yē dap i va j r i nam || 24
sap tad hā t u p h a lē n mūṛ d hā m unā u tapas i t iṣṭ ha t i |
jñānād v i-s r̥ ja taś-śas t raṃ tā d r̥ śē b rā h-mavād i n i || 25
ajñānād d h i k r̥ taṃ-yasmād idaṃ tē n āiva jēēvasi |
ap i h-yad ya k u laṃ na s-yād ikṣ vākūṇāṃ k u t ō b b h avān || 26
na-ya nā u nr̥ pa! taṃ dēś am i t i māṃ cā b b h-y a-b b hāṣa ta |
ad-ya taṃ d r aṣ-ṭ u m ic-c hāvah p u t raṃ paśc i ma darśanam || 27
r ud h i rēṇāva s i k tāṅgaṃ pr akēēṛṇā j i na vā sasan |
śa-yānaṃ b h u v i n is-sañjñaṃ d h aṛma rāja vaśaṃ ga tam || 28
at hā'ham ē-kas taṃ dēśam nēē t vā tā u b b hṛśa d uḥ k h i tā u |
as paṛśay am ahaṃ p u t raṃ taṃ m un iṃ sa ha b b b hāṛ-ya-yā || 29
tā u p u t ram ā t mands s sp r̥ṣ-ṭ vā tam āsād-ya tapas v i nā u |
n i-pē ta t uś-śarēē rē's-ya p i tā cās-yēda m abravēēt || 30
nā b b h i-vā-da-yasē mād-ya na ca mā m ab h i-b b hāṣasē |
kiṃ n u śēṣē t u b h ū mā u t vaṃ vatsa! kiṃ k u p i t ō h-y asi || 31
na t v aham tē pr i-yaṃ p u t ra! mā taraṃ paś-ya d hāṛ m i-ka |
kiṃ n u nā l iṅga sē p u t ra! s u-k umā r a! vac ō vada || 32
kas-ya vā pa r a rā t rē'ham ś rō ṣ-yām i h r̥ da-yaṅgam am |
ad hēē-yānas-ya mad h uraṃ śās t raṃ vā'n-yad v i-śēṣa tah || 33
k ō māṃ sand h-yām u pās-yāiva snā t vā h u ta h u tāśanah |
ś lā-g h a-y iṣ-ya t-y u pā sēē nah p u t ra śōka b h a-yāṛ d i tam || 34
kand am ū lap h a laṃ h r̥ t vā k ō māṃ pr i-yam ivā t i t h im |
b h ō-ja-y iṣ-ya t-y a-kaṛ-maṇ-yam ap ra-g r a ha m anā-ya kam || 35
imām and hāṃ ca vṛd d hāṃ ca mā taraṃ tē tapas v i nēēm |
ka t h am vatsa! b b h a r iṣ-yām i k r̥ paṇāṃ p u t ragar d h i nēēm || 36
t iṣṭ ha māṃ mā g amaḥ p u t ra!-yamas-ya sadanam p r a t i |
ś v ō ma-yā sa ha gandsā s i janan-yā ca samē d h i tah || 37
u b b hā v ap i ca śōkāṛ tā v anā t hā u k r̥ paṇā u vanē |
kṣ ipram ēva gam iṣ-yāvas-t va-yā hēē nā u-yam akṣa-yam || 38
ta t ō vāivas va taṃ d r̥ṣṭ vā taṃ pr ava kṣ-yām i b b hā ra tēēm |
kṣama tāṃ d h aṛma rāj ō mē b b h i b b r̥-yā t-p i tarā v a-yam || 39
dā t u m aṛ ha t i d h aṛmā t mā lōkapā l ō mahā-yaśāḥ |
ēēdr̥śas-ya mamā kṣa-y-yām ē-kām ab h a-ya da kṣ iṇām || 40
apāp ō's i-yadā p u t ra! n i-ha tah pāpa kaṛ maṇā |
tēna sa t-yēna gacc hāś u-yē lōkāś-śas t r a-yō d h i nām || 41
yānd i śū rā ga t iṃ-yāṃ ca saṅg rāmēṣ v-a-n ivar t i nah |
ha tā s-t v ab h i-m u k hāḥ p u t ra! ga t iṃ tāṃ par amāṃ v r a ja || 42
yāṃ ga t iṃ saga raś-śā i b b h-y ō d i-lēē-p ō j anamē-ja-yah |
na h u ṣ ō d und umāraś-ca p rāp tās tāṃ gacc h a p u t ra-ka! || 43
yā ga t i s-saṛva sā d h ū nāṃ s vad h-yā-yā t-tapasā ca-yā |
yā b h ū m i das-yā h i tāgnē r-ē-ka-pa t nēē v r a tas-ya ca || 44
gō-śa tasa ha s r apr adā tṝṇāṃ-yā-yā g u r u b b r̥ tām ap i |
dē han-yā sa k r̥ tāṃ-yā ca tāṃ ga t iṃ gacc h a p u t ra-ka! || 45
na h i t v as m in k u lē jā t ō gacc h a t-y a-k u śa lāṃ ga t im |
sa t u-yā-s-ya t i-yēna t vaṃ n i-ha t ō mama bānd h avah || 46
ēvaṃ sa k r̥ paṇaṃ ta t r a paṛ-ya-dēv a-ya tā sa-k r̥ t |
ta t ōs mā i kaṛ t u m udakaṃ pr av r̥ t tas-sa ha b b b hāṛ-ya-yā || 47
sa t u d iv-yēna rū pēna m un i p u t ras-s va-kaṛ ma b b h iḥ |
s vaṛga mad h-yā-r u ha t-kṣ ipram śak rēna sa ha d h aṛma v i t || 48
ā-ba b b hāṣē ca vṛd d hā u tā u sa ha śak rēna tāpasah |
āś vā s-ya ca m u hūṛ taṃ t u p i tarā u vāk-y am abravēēt || 49
st hānam as m i mahā t-p rāp taṃ b b h ava t ōḥ par i-cā r aṇā t |
b b h avandā v ap i ca kṣ ipram mama m ū lam u pā iṣ-ya tah || 50
ē vam u k t vā t u d iv-yēna v imānēna vap uṣ-ma tā |
ā-r u-rō ha d ivam kṣ ipram m un i p u t r ō j i tēnd r i-yah || 51
sa k r̥ t vā tū d akaṃ tūṛṇaṃ tāpasas-sa ha b b b hāṛ-ya-yā |
mām uvāca mahā tējāḥ k r̥ tāñja l i m upas t h i tam || 52
ad-yāiva ja h i māṃ rājan mar aṇē nās t i mē v-ya t hā |
yacc h a rēṇā i-ka p u t raṃ māṃ t vam a-kaṛ-ṣēē r-ap u t ra-kam || 53
t va-yā t u-yad av i-jñā nān n i-ha t ō mē s u tas-ś uc iḥ |
tēna t vā m ab h i-śap-s-yām i s ud uḥ k ham a t i-dāruṇ am || 54
p u t ra v-yasan a-jaṃ d uḥ k ham-yad ē tan mama sām p r a tam |
ēvaṃ t vaṃ p u t ra śōkēna rāja n-kā lam kar iṣ-yasi || 55
ajñānā t-t u ha t ō-yasmā t-kṣat r i-yēna t va-yā m un iḥ |
tasmā t-t vāṃ nā-v i-śat-yāś u b rā h-ma ha t-yā narā d h i pa! || 56
t vā m ap-y ē tā d r̥ ś ō b b hāvah kṣ ipram ēva gam iṣ-ya t i |
jēēv i tānd a ka r ō g h ō r ō dā tā ram iv a da kṣ iṇā || 57
ēvaṃ śāpam ma-y i n-yas-ya v i-lap-ya karuṇaṃ ba h u |
c i tām ā-rōp-ya dē hand Hand m i t h u naṃ s vaṛga m ab h-ya-yā t || 58
tad ē tacc h indā-yānēna sm r̥ taṃ pāpam ma-yā s va-yam |
tadā bā l-yā t-k r̥ taṃ dēv i! śab d avē d h-y an u-śi kṣ iṇā || 59
tas-yā-yaṃ kaṛ maṇ ō dēv i! v i-pākas-sam u pas t h i tah |
apa t h-yāi s-sa ha m b b h u k tē v-yā d h i r-an na rasē-ya t hā || 60
tasmān mām āga taṃ b b h ad rē! tas-yō dā ras-ya tad vacah |
yad ahaṃ p u t ra śōkēna sand-yak-ṣ-yām-y ad ya jēēv i t am || 61
cakṣu b b h-yāṃ t vāṃ na paś-yām i kāusal-yē! sā d h u māṃ sp r̥ śa |
it-yuk t vā sa r udans t r as t ō b b b hāṛ-yām ā ha ca b h ū m i pah || 62
ē tan mē sa d r̥ śaṃ dēv i!-yan ma-yā rāgha vē k r̥ tam |
sa d r̥ śaṃ ta t-t u tas-yāiva-yad anēna k r̥ taṃ ma-y i || 63
d ur-v r̥ t tam ap i kah p u t raṃ t-ya-jē d b b h u v i v icakṣaṇah |
kaś-ca pr av rā j-yamāṇ ō vā nā sū-yē t-p i taraṃ s u tah || 64
yad i māṃ san s sp r̥-śē d rām as sa-k r̥ dad-ya la b b hē ta vā |
yam akṣa-yam an u-p rāp tā drakṣ-yand i na h i mān avāḥ || 65
cakṣuṣā t vāṃ na paś-yām i sm r̥ t i r-mama v i-l u p-ya tē |
dū tā vāivas va tas-yāi tē kāusal-yē! t var a-yand i mām || 66
a t as t u kiṃ d uḥ k ha taraṃ-yad ahaṃ jēēv i ta kṣa-yē |
na h i paś-yām i d h aṛma jñaṃ rām am sa t-yaparā-k r am am || 67
tas-yā darśana jaś-śōkas-s u tas-yā p ra t i-kaṛ maṇah |
u c-c hō ṣa-ya t i mē p rāṇān vā r i s-tō-kam ivā tapah || 68
na tē mān uṣ-yā dēvās tē-yē cā r u-śu b b h a k uṇḍa lam |
m u k ham drakṣ-yand i rāmas-ya vaṛṣē pañca daśē p u nah || 69
pa d ma pa t rēkṣaṇaṃ s u b b r u! s udanṣṭ raṃ cā r u nā s i kam |
d h an-yā drakṣ-yand i rāmas-ya tārā d h i-pa n i-b b h am m u k ham || 70
sa d r̥ śaṃ śā radas-yēnd ōḥ p h u l-las-ya kama las-ya ca |
s ugand h i mama nā t has-ya d h an-yā drakṣ-yand i tan m u k ham || 71
n iv r̥ t-ta vanavā saṃ tam ayō d h-yāṃ p u n a rāga tam |
drakṣ-yand i s u k h i n ō rām am śu-k raṃ māṛga-ga taṃ-ya t hā || 72
kāusal-yē! c i t t amō hēna h r̥ da-yaṃ sēēda tēēva mē |
vēda-yē na ca sam-y u k tā n śab d as paṛśa rasān aham || 73
c i t-ta nāśā d-v i-pad-yandē saṛvāṇ-yēnd r i-yāṇ i mē |
kṣēēṇa snē has-ya dēē-pas-ya san sa k tā raś ma-y ō ya t hā || 74
a-yam ā t ma b b h avas śōk ō mām anā t ham acē tanam |
san sā-da-ya t i vē gēna-ya t hā kū lam nadēē r a-yah || 75
hā rāghava! mahābā h ō! hā mamā-yā sa nāśand |
hā p i t r̥ p r i-ya! mē nā t h! hād ya k vā s i ga tas s u tah || 76
hā kāusal-yē! naś iṣ-yām i hā s um i t rē! tapas v i n i! |
hā nr̥ śan sē! mamā m i t rē! kāikē-y i! k u lapān s i n i! || 77
it i rāmas-ya mā t uś-ca s um i t rā-yāś-ca san n i-d hā u |
rājā daśara t h aś-śōcaf̃-jēēv i tānd am u pāga ma t || 78
yadā t u dēē nam ka t h a-yan narā d h i pah p r i-yas-ya p u t t ras-ya v i-vā sanā t urah |
ga tēṛ d h arā t rē b b h r̥ śa d uḥ k ha pēēḍ i tas-tadā ja hā u p rāṇam u dā ra darśandah || 79
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē catuṣṣaṣṭitama Sargaḥ