శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ద్విషష్టితమ సర్గము
ఏవం తు క్రుద్ధయా రాజా రామమాత్రా సశోకయా |
శ్రావితః పరుషం వాక్యం చిన్తయామాస దుఃఖితః || ౧
చిన్తయిత్వా స చ నృపో ముమోహ వ్యాకులేన్ద్రియః |
అథ దీర్ఘేణ కాలేన సంజ్ఞామాప పరన్తపః || ౨
స సంజ్ఞాముపలభ్యైవ దీర్ఘముష్ణం చ నిశ్శ్వసన్ |
కౌసల్యాం పార్శ్వతో దృష్ట్వా పున శ్చిన్తాముపాగమత్ || ౩
తస్య చిన్తయమానస్య ప్రత్యాభాత్కర్మ దుష్కృతమ్ |
యదనేన కృతం పూర్వమజ్ఞానాచ్ఛబ్దవేధినా || ౪
అమనాస్తేన శోకేన రామశోకేన చ ప్రభుః |
ద్వాభ్యామపి మహారాజ శ్శోకాభ్యామన్వతప్యత || ౫
దహ్యామాన స్సశోకాభ్యాం కౌసల్యామాహ భూపతిః |
వేపమానోఞ్జలిం కృత్వా ప్రసాదార్థమవాఙ్ముఖః || ౬
ప్రసాదయే త్వాం కౌసల్యే! రచితోయం మయాఞ్జలిః |
వత్సలా చానృశంసా చ త్వం హి నిత్యం పరేష్వపి || ౭
భర్తా తు ఖలు నారీణాం గుణవాన్నిర్గుణోపి వా |
ధర్మం విమృశమానానాం ప్రత్యక్షం దేవి! దైవతమ్ || ౮
సా త్వం ధర్మపరా నిత్యం దృష్టలోక పరావరా |
నార్హసే విప్రియం వక్తుం దుఖిఃతాపి సుదుఃఖితమ్ || ౯
తద్వాక్యం కరుణం రాజ్ఞః శ్రుత్వా దీనస్య భాషితమ్ |
కౌసల్యా వ్యసృజద్బాష్పం ప్రణాలీవ నవోదకమ్ || ౧౦
సా మూర్ధ్నిబధ్వా రుదతీ రాజ్ఞః పద్మమివాఞ్జలిమ్ |
సమ్భ్రమాదబ్రవీత్ త్రస్తా త్వరమాణాక్షరం వచః || ౧౧
ప్రసీద శిరసా యాచే భూమౌ నిపతితాస్మి తే |
యాచితాస్మి హతా దేవ! క్షన్తవ్యాహం న హి త్వయా || ౧౨
నైషా హి సా స్త్రీ భవతి శ్లాఘనీయేన ధీమతా |
ఉభయోర్లోకయోర్వీర! పత్యా యా సమ్సాద్యతే || ౧౩
జానామి ధర్మం ధర్మజ్ఞ! త్వాం జానే సత్యవాదినమ్ |
పుత్రశోకార్తయా తత్తు మయా కిమపి భాషితమ్ || ౧౮
శోకో నాశయతే ధైర్యం శోకో నాశయతే శ్రుతమ్ |
శోకో నాశయతే సర్వం నాస్తి శోకసమో రిపుః || ౧౫
శక్య ఆపతిత స్సోఢుం ప్రహారో రిపుహస్తతః |
సోఢుంమాపతితశ్శోకస్సుసూక్ష్మోపి న శక్యతే || ౧౬
ధర్మజ్ఞా శ్శ్రుతిమన్తోపి ఛిన్నధర్మార్థసంశయాః |
యతయో వీర! ముహ్యన్తి శోకసమ్మూఢచేతసః || ౧౭
వనవాసాయ రామస్య పఞ్చరాత్రోద్య గణ్యతే |
య శ్శోకహతహర్షాయాః పఞ్చవర్షోపమో మమ || ౧౮
తం హి చిన్తయమానాయా శ్శోకోయం హృది వర్ధతే |
నదీనామివ వేగేన సముద్రసలిలం మహత్ || ౧౯
ఏవం హి కథయన్త్యాస్తు కౌసల్యాయాశ్శుభం వచః |
మన్దరశ్మిరభూత్సూర్యో రజనీ చాభ్యవర్తత || ౨౦
తథా ప్రసాదితో వాక్యైర్దేవ్యా కౌసల్యయా నృపః |
శోకేన చ సమాక్రాన్తో నిద్రాయా వశమాయయివాన్ || ౨౧
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్విషష్టితమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Dviṣaṣṭitama Sargaḥ
ēvaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśōkayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1
cintayitvā sa ca nr̥pō mumōha vyākulēndriyaḥ |
atha dīrghēṇa kālēna sañjñāmāpa parantapaḥ || 2
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kāusalyāṃ pārśvatō dr̥ṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkr̥tam |
yadanēna kr̥taṃ pūrvamajñānācchabdavēdhinā || 4
amanāstēna śōkēna rāmaśōkēna ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśōkābhyāmanvatapyata || 5
dahyamāna ssaśōkābhyāṃ kāusalyāmāha bhūpatiḥ |
vēpamānōñjaliṃ kr̥tvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6
prasādayē tvāṃ kāusalyē! racitōyaṃ mayāñjaliḥ |
vatsalā cānr̥śaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ parēṣvapi || 7
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇōpi vā |
dharmaṃ vimr̥śamānānāṃ pratyakṣaṃ dēvi! dāivatam || 8
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dr̥ṣṭalōka parāvarā |
nārhāsē vipriyaṃ vaktuṃ duḥkhitāpi suduḥkhitam || 9
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kāusalyā vyasr̥jadbāṣpaṃ praṇālīva navōdakam || 10
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11
prasīda śirasā yācē bhūmāu nipatitāsmi tē |
yācitāsmi hatā dēva! kṣantavyāhaṃ na hi tvayā || 12
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyēna dhīmatā |
ubhayōrlōkayōrvīra! patyā yā samsādyatē || 13
jānāmi dharmaṃ dharmajña! tvāṃ jānē satyavādinam |
putraśōkārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14
śōkō nāśayatē dhāiryaṃ śōkō nāśayatē śrutam |
śōkō nāśayatē sarvaṃ nāsti śōkasamō ripuḥ || 15
śakya āpatita ssōḍhuṃ prahārō ripuhastataḥ |
sōḍhuṃ māpatitaśśōkassusūkṣmōpi na śakyatē || 16
dharmajñā śśrutimantōpi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayō vīra! muhyanti śōkasammūḍhacētasaḥ || 17
vanavāsāya rāmasya pañcarātrōdya gaṇyatē |
ya śśōkahataharṣāyāḥ pañcavarṣōpamō mama || 18
taṃ hi cintayamānāyā śśōkōyaṃ hr̥di vardhatē |
nadīnāmiva vēgēna samudrasalilaṃ mahat || 19
ēvaṃ hi kathayantyāstu kāusalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryō rajanī cābhyavartata || 20
tathā prasāditō vākyāirdēvyā kāusalyayā nr̥paḥ |
śōkēna ca samākrāntō nidrāyā vaśantōmēyivān || 21
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dviṣaṣṭitamasargaḥ