శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
సప్తత్రింశ సర్గము
మహామాత్రవచః శ్రుత్వా రామో దశరథం తదా |
అభ్యభాషత వాక్యం తు వినయజ్ఞో వినీతవత్ || ౧
త్యక్తభోగస్య మే రాజన్! వనే వన్యేన జీవతః |
కిం కార్యమనుయాత్రేణ త్యక్తసఙ్గస్య సర్వతః || ౨
యో హి దత్త్వా ద్విపశ్రేష్ఠం కక్ష్యాయాం కురుతే మనః |
రజ్జుస్నేహేన కిం తస్య త్యజతః కుఞ్జరోత్తమమ్ || ౩
తథా మమ సతాం శ్రేష్ఠ! కిం ధ్వజిన్యా జగత్పతే |
సర్వాణ్యేవానుజానామి చీరాణ్యేవానయన్తు మే || ౪
ఖనిత్రపిటకే చోభే సమానయత గచ్ఛతః |
చతుర్దశ వనే వాసం వర్షాణి వసతో మమ || ౫
అథ చీరాణి కైకేయీ స్వయమాహృత్య రాఘవమ్ |
ఉవాచ పరిధత్స్వేతి జనౌఘే నిరపత్రపా || ౬
స చీరే పురుషవ్యాఘ్రః కైకేయ్యా ప్రతిగృహ్య తే |
సూక్ష్మవస్త్రమవక్షిప్య మునివస్త్రాణ్యవస్త హ || ౭
లక్ష్మణశ్చాపి తత్రైవ విహాయ వసనే శుభే |
తాపసాచ్ఛాదనే చైవ జగ్రాహ పితురగ్రతః || ౮
అథాత్మపరిధానార్థం సీతా కౌశేయవాసినీ |
సమీక్ష్య చీరం సన్త్రస్తా పృషతీ వాగురామివ || ౯
సా వ్యపత్రపమాణేవ ప్రగృహ్య చ సుదుర్మనాః |
కైకేయీ కుశచీరే తే జానకీ శుభలక్షణా || ౧౦
అశ్రుసమ్పూర్ణ నేత్రా చ ధర్మజ్ఞా ధర్మదర్శినీ |
గన్ధర్వరాజప్రతిమం భర్తారమిదమబ్రవీత్ || ౧౧
కథం ను చీరం బధ్నన్తి మునయో వనవాసినః |
ఇతి హ్యకుశలా సీతా సా ముమోహ ముహుర్ముహుః || ౧౨
కృత్వా కణ్ఠే చ సా చీరమేకమాదాయ పాణినా |
తస్థౌ హ్యకుశలా తత్ర వ్రీడితా జనకాత్మజా || ౧౩
తస్యాస్తత్క్షిప్రమాగమ్య రామో ధర్మభృతాం వరః |
చీరం బబన్ధ సీతాయాః కౌశేయస్యోపరి స్వయమ్ || ౧౦
రామం ప్రేక్ష్య తు సీతాయా బధ్నన్తం చీరముత్తమమ్ |
అన్తఃపురగతా నార్యో ముముచుర్వారి నేత్రజమ్ || ౧౫
ఊచుశ్చ పరమాయస్తా రామం జ్వలితతేజసమ్ |
వత్స నైవం నియుక్తేయం వనవాసే మనస్వినీ || ౧౬
పితుర్వాక్యానురోధేన గతస్య విజనం వనమ్ |
తావద్దర్శనమస్యా నః సఫలం భవతు ప్రభో || ౧౭
లక్ష్మణేన సహాయేన వనం గచ్ఛస్వ పుత్రక |
నేయమర్హతి కల్యాణీ వస్తుం తాపసవద్వనే || ౧౮
కురు నో యాచనాం పుత్ర! సీతా తిష్ఠతు భామినీ |
ధర్మనిత్యస్స్వయం స్థాతుం న హీదానీం త్వమిచ్ఛసి || ౧౯
తాసామేవంవిధా వాచ శృణ్వన్ దశరథాత్మజః |
బబన్ధైవ తదా చీరం సీతయా తుల్యశీలయా || ౨౦
చీరే గృహీతే తు తయా సమీక్ష్య నృపతేర్గురుః |
నివార్య సీతాం కైకేయీం వసిష్ఠో వాక్యమబ్రవీత్ || ౨౧
అతిప్రవృత్తే దుర్మేధే కైకేయి కులపాంసని |
వఞ్చయిత్వా చ రాజానం న ప్రమాణేవతిష్ఠసే || ౨౨
న గన్తవ్యం వనం దేవ్యా సీతయా శీలవర్జితే |
అనుష్ఠాస్యతి రామస్య సీతా ప్రకృతమాసనమ్ || ౨౩
ఆత్మా హి దారాస్సర్వేషాం దారసఙ్గ్రహవర్తినామ్ |
ఆత్మేయమితి రామస్య పాలయిష్యతి మేదినీమ్ || ౨౪
అథ యాస్యతి వైదేహీ వనం రామేణ సఙ్గతా |
వయమప్యనుయాస్యామః పురం చేదం గమిష్యతి || ౨౫
అన్తపాలాశ్చ యాస్యన్తి సదారో యత్ర రాఘవః |
సహోపజీవ్యం రాష్ట్రం చ పురం చ సపరిచ్ఛదమ్ || ౨౬
భరతశ్చ సశత్రుఘ్నశ్చీరవాసా వనేచరః |
వనే వసన్తం కాకుత్స్థ మనువత్స్యతి పూర్వజమ్ || ౨౭
తత శ్శూన్యాం గతజనాం వసుధాం పాదపై స్సహ |
త్వమేకా శాధి దుర్వృత్తా ప్రజానామహితే స్థితా || ౨౮
న హి తద్భవితా రాష్ట్రం యత్ర రామో న భూపతిః |
తద్వనం భవితా రాష్ట్రం యత్ర రామో నివత్స్యతి || ౨౯
న హ్యదత్తాం మహీం పిత్రా భరతః శాస్తుమర్హతి |
త్వయి వా పుత్రవద్వస్తుం యది జాతో మహీపతేః || ౩౦
యద్యపి త్వం క్షితితలాద్గగనం చోత్పతిష్యసి |
పితృర్వంశచరిత్రజ్ఞః సోన్యథా న కరిష్యతి || ౩౧
తత్త్వయా పుత్రగర్ధిన్యా పుత్రస్య కృతమప్రియమ్ |
లోకే హి స న విద్యేత యో న రామమనువ్రతః || ౩౨
ద్రక్ష్యస్యద్యైవ కైకేయీ పశువ్యాలమృగద్విజాన్ |
గచ్ఛతస్సహ రామేణ పాదపాంశ్చ తదున్ముఖాన్ || ౩౩
అథోత్తమాన్యాభరణాని దేవి! |
దేహి స్నుషాయై వ్యపనీయ చీరమ్ |
న చీరమస్యాః ప్రవిధీయతేతి |
న్యవారయత్తద్వసనం వసిష్టః || ౩౪
ఏకస్య రామస్య వనే నివాస- |
స్త్వయా వృతః కేకయరాజపుత్రీ |
విభూషితేయం ప్రతికర్మనిత్యా |
వసత్వరణ్యే సహ రాఘవేణ || ౩౫
యానైశ్చ ముఖ్యైః పరిచారకైశ్చ |
సుసంవృతా గచ్ఛతు రాజపుత్రీ |
వస్త్రైశ్చ సర్వైస్సహితైర్విధానై- |
ర్నేయం వృతా తే వరసమ్ప్రదానే || ౩౬
తస్మింస్తథా జల్పతి విప్రముఖ్యే |
గురౌ నృపస్యాప్రతిమప్రభావే |
నైవ స్మ సీతా వినివృత్తభావా |
ప్రియస్య భర్తుః ప్రతికారకామా || ౩౭
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే సప్తత్రింశస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Saptatriṃśa Sargaḥ
mahāmātravacaḥ śrutvā rāmō daśarathaṃ tadā |
abhya b h āṣata vākyaṃ tu vinayajñō vinēētavat || 1
tyaktab h ōgasya mē̄ rājan! vanē̄ vanyē̄na jēēvataḥ |
kiṃ kāryamanuyātrē̄ṇa tyaktasaṅgasya sarvataḥ || 2
yō hi dattvā dvipaśrē̄ṣṭhaṃ kakṣyāyāṃ kurutē̄ manaḥ |
rajjusnē̄hē̄na kiṃ tasya tyajataḥ kuñjarōttamam || 3
tathā mama satāṃ śrē̄ṣṭa! kiṃ dhvajinyā jagatpatē̄ |
sarvāṇyē̄vānujānāmi cēērāṇyē̄vānayanntu mē̄ || 4
khanitrapiṭakē̄ cōbhē̄ samānaya ta gacc h a tah |
caturdaśa vanē̄ vāsaṃ varṣāṇi vasatō mama || 5
atha cēērāṇi kaikē̄yī svayamāhr̥tya rāghavam |
uvāca paridhatsvē̄ti janau g hē̄ nirapatrapā || 6
sa cēērē̄ puruṣavyāghraḥ kaikē̄yyā pratigr̥hya tē̄ |
sūkṣmavastramavakṣipya munivastrāṇyavasta ha || 7
lakṣmaṇaścāpi tatraiva vihāya vasanē̄ śubhē̄ |
tāpasāc-chādanañcaiva jagrāha pitura g ra tah || 8
athātmaparidhānārt h aṃ sītā kauśē̄yavāsinī |
samīkṣya cēēraṃ sant r astā pr̥ṣatī vāgurāmiva || 9
sā vyapatrapamāṇē̄va pragr̥hya ca sudurmanāḥ |
kaikē̄yī kuśacēērē̄ tē̄ jānakī śubhalakṣaṇā || 10
aśrusampūrṇa nē̄t r ā ca dharmajñā dharmadarśinī |
gandharvarājapratimaṃ bhartāramidamabravīt || 11
kathaṃ nu cēēraṃ badhnanti munayō vanavāsinaḥ |
iti hyakuśalā sītā sā mumōha muhurmuhuḥ || 12
kr̥tvā kaṇṭhē̄ ca sā cēēramēkamādāya pāṇinā |
tasthau hyakuśalā tatra v rēēḍitā janakātmajā || 13
tasyāstatt-kṣipramāgamya rāmō dharmabhr̥tāṃ varaḥ |
cēēraṃ babandha sītāyāḥ kauśē̄yasyōpari svayam || 14
rāmaṃ prē̄kṣya tu sītāyā badhnantaṃ cēēramuttamam |
antaḥpuragatā nāryō mumucurvāri nē̄t r ajam || 15
ūcuśca paramāyastā rāmaṃ jvalitatē̄jasam |
vatsa naivaṃ niyuktē̄yaṃ vanavāsē̄ manasvinī || 16
pitur-vākyānurōdhē̄na gatasya vijanaṃ vanam |
tāvaddarśanamasyā naḥ sa p h alaṃ bhavatu prab h ō || 17
lakṣmaṇē̄na sahāyē̄na vanaṃ gacc h asva putraka |
nē̄yamarhati kalyāṇī vastuṃ tāpasavadvanē̄ || 18
kuru nō yācanāṃ putra! sītā tiṣṭhatu b h āminī |
dharmanityassvayaṃ sthātuṃ na hīdānīṃ tvamicchasi || 19
tāsāmē̄vaṃvidhā vāca śr̥ṇvan daśarathātmajaḥ |
baband h aiva tadā cēēraṃ sītayā tulyaśīlayā || 20
cēērē̄ gr̥hītē̄ tu tayā samīkṣya nr̥patē̄rguruḥ |
nivārya sītāṃ kaikē̄yīṃ vaśiṣṭhō vākyamabravīt || 21
atipravr̥ttē̄ durmē̄dhē̄ kaikē̄yi kulapām sani |
vañcayitvā ca rājānaṃ na pramāṇē̄'vatiṣṭhasē || 22
na gantavyaṃ vanaṃ dē̄vyā sītayā śīlavarjitē |
anuṣṭ h āsyati rāmasya sītā p rak r̥ tamāsanam || 23
ātmā hi dārāssarvē̄ṣāṃ dārasaṅg rahavartinām |
ātmē̄yamiti rāmasya pālayiṣyati mē̄dinīm || 24
atha yāsyati vaidē̄hī vanaṃ rāmē̄ṇa saṅgatā |
vayamapyanuyāsyāmaḥ puraṃ cē̄daṃ gamiṣyati || 25
antapālāśca yāsyanti sadārō yatra rāghavaḥ |
sahōpa jēēvyaṃ rāṣṭ r aṃ ca puraṃ ca sa pa r icc h adam || 26
bharataśca saśatru g h naścēēravāsā vanē̄caraḥ |
vanē̄ vasantaṃ kākutstham anuvatsyati pūrvajam || 27
tataḥ śūnyāṃ gatajanāṃ vasudhāṃ pādapai ssaha |
tvamēkā śādhi durvr̥ttā prajānāmahitē sthitā || 28
na hi tadbhavitā rāṣṭ r aṃ yatra rāmō na b h ūpatiḥ |
tadvanaṃ bhavitā rāṣṭ r aṃ yatra rāmō nivatsyati || 29
na hyadattāṃ ma hēēṃ pitrā bharataḥ śāstumarhati |
tvayi vā putravadvastuṃ yadi jātō mahīpatē̄ḥ || 30
yadyapi tvaṃ kṣititalādgaganañcāt-patiṣyasi |
pitṛ-v aṃśacaritrajñaḥ sō'nyat h ā na kariṣyati || 31
tattvayā putragardhinyā putrasya kr̥tamapriyam |
lōkē̄ hi sa na vidyē̄ta yō na rāmamanuvrataḥ || 32
drakṣyasyadyaiva kaikē̄yī paśuvyālamr̥gadvijān |
gacchatassaha rāmē̄ṇa pādapāṃśca tadunmukhān || 33
athō̄ttamānyābharaṇāni dē̄vi! |
dē̄hi snuṣāyai vyapanīya cē̄ram |
na cē̄ram asyāḥ pravid h ēē-ya tē̄ti |
nyavārayattadvasanaṃ vaśiṣṭhaḥ || 34
ēkasya rāmasya vanē̄ nivāsa- |
stvayā vr̥taḥ kē̄kayarājaput r i |
vibhūṣitē̄yaṃ pratikarmanityā |
vasatv araṇ-yē̄ saha rāghavē̄ṇa || 35
yānaiśca mukhyaiḥ paricārakaiśca |
susaṃvr̥tā gacc h atu rājaput r i |
vastraiśca sarvaissahitairvid h ānai - |
rṇē̄yaṃ vr̥tā tē̄ varasampradānē̄ || 36
tasminstat h ā jalpati vipramukhyē̄ |
gurau nr̥pasyāpratimaprabhāvē̄ |
naiva sma sītā vinivr̥ttabhāvā |
priyasya bhartuḥ pratikārakāmā || 37
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē saptatriṃśasargaḥ