Ayodhya Kanda - Sarga 20 | అయోధ్యాకాండ - వింశస్సర్గః
Back to Stotras తిరిగి వెళ్ళండి

అయోధ్యాకాండ - వింశస్సర్గః Ayodhya Kanda - Sarga 20

శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ

వింశ సర్గము

తస్మింస్తు పురుషవ్యాఘ్రే నిష్క్రామతి కృతాఞ్జలౌ |
ఆర్తశబ్దో మహాన్ జజ్ఞే స్త్రీణామన్తఃపురే తదా || ౧

కృత్యేష్వచోదితః పిత్రా సర్వస్యాన్తఃపురస్య చ |
గతిర్యశ్శరణం చాపి స రామోద్య ప్రవత్స్యతి || ౨

కౌశల్యాయాం యథా యుక్తో జనన్యాం వర్తతే సదా |
తథైవ వర్తతేస్మాసు జన్మప్రభృతి రాఘవః || ౩

న క్రుధ్యత్యభిశప్తోపి క్రోధనీయాని వర్జయన్ |
క్రుద్ధాన్ప్రసాదయన్సర్వాన్ స ఇతోద్య ప్రవత్స్యతి || ౪

అబుద్ధిర్బత నో రాజా జీవలోకం చరత్యయమ్ |
యో గతిం సర్వభూతానాం పరిత్యజతి రాఘవమ్ || ౫

ఇతి సర్వా మహిష్యస్తా వివత్సా ఇవ ధేనవః |
పతిమాచుక్రుశుశ్చైవ సస్వరం చాపి చుక్రుశుః || ౬

స హి చాన్తఃపురే ఘోరమార్తశబ్దం మహీపతిః |
పుత్రశోకాభిసన్తప్తః శ్రుత్వా వ్యాలీయతాసనే || ౭

రామస్తు భృశమాయస్తో నిశ్శ్వసన్నివ కుఞ్జరః |
జగామ సహితో భ్రాత్రా మాతురన్తఃపురం వశీ || ౮

సోపశ్యత్పురుషం తత్ర వృద్ధం పరమపూజితమ్ |
ఉపవిష్టం గృహద్వారి తిష్ఠతశ్చాపరాన్బహూన్ || ౯

దృష్ట్వైవ తు తదా రామం తే సర్వే సహసోత్థితాః |
జయేన జయతాం శ్రేష్ఠం వర్ధయన్తి స్మ రాఘవమ్ || ౧౦

ప్రవిశ్య ప్రథమాం కక్ష్యాం ద్వితీయాయాం దదర్శ సః |
బ్రాహ్మణాన్వేదసమ్పన్నాన్వృద్ధాన్రాజ్ఞాభిసత్కృతాన్ || ౧౧

ప్రణమ్య రామస్తాన్విప్రాంస్తృతీయాయాం దదర్శ సః |
స్త్రియో వృద్ధాస్తథా బాలా ద్వారరక్షణతత్పరాః || ౧౨

వర్ధయిత్వా ప్రహృష్టాస్తాః ప్రవిశ్య చ గృహం స్త్రియః |
న్యవేదయన్త త్వరితా రామమాతుః ప్రియం తదా || ౧౩

కౌశల్యాపి తదా దేవీ రాత్రిం స్థిత్వా సమాహితా |
ప్రభాతే త్వకరోత్పూజాం విష్ణోః పుత్రహితైషిణీ || ౧౪

సా క్షౌమవసనా హృష్టా నిత్యం వ్రతపరాయణా |
అగ్నిం జుహోతి స్మ తదా మన్త్రవత్కృతమఙ్గలా || ౧౫

ప్రవిశ్య చ తదా రామో మాతురన్త:పురం శుభమ్ |
దదర్శ మాతరం తత్ర హావయన్తీం హుతాశనమ్ || ౧౬

దేవకార్యనిమిత్తం చ తత్రాపశ్యత్సముద్యతమ్ |
దధ్యక్షతం ఘృతం చైవ మోదకాన్హవిషస్తథా || ౧౭

లాజాన్మాల్యాని శుక్లాని పాయసం కృసరం తథా |
సమిధ: పూర్ణకుమ్భాంశ్చ దదర్శ రఘునన్దనః || ౧౮

తాం శుక్లక్షౌమసంవీతాం వ్రతయోగేన కర్శితామ్ |
తర్పయన్తీం దదర్శాద్భిర్దేవతాం దేవవర్ణినీమ్ || ౧౯

సా చిరస్యాత్మజం దృష్ట్వా మాతృనన్దనమాగతమ్ |
అభిచక్రామ సంహృష్టా కిశోరం బడబా యథా || ౨౦

స మాతరమభిక్రాన్తాముపసంగృహ్య రాఘవః |
పరిష్వక్తశ్చ బాహుభ్యాముపాఘ్రాతశ్చ మూర్ధని || ౨౧

తమువాచ దురాధర్షం రాఘవం సుతమాత్మనః |
కౌశల్యా పుత్రవాత్సల్యాదిదం ప్రియహితం వచః || ౨౨

వృద్ధానాం ధర్మశీలానాం రాజర్షీణాం మహాత్మనామ్ |
ప్రాప్నుహ్యాయుశ్చ కీర్తిం చ ధర్మం చోపహితం కులే || ౨౩

సత్యప్రతిజ్ఞం పితరం రాజానం పశ్య రాఘవ! |
అద్యైవ హి త్వాం ధర్మాత్మా యౌవరాజ్యేభిషేక్ష్యతి || ౨౪

దత్తమాసనమాలభ్య భోజనేన నిమన్త్రితః |
మాతరం రాఘవః కిఞ్చిద్వ్రీడాత్ప్రసార్యాఞ్జలిమబ్రవీత్ || ౨౫

స స్వభావవినీతశ్చ గౌరవాచ్చ తదా నతః |
ప్రస్థితో దణ్డకారణ్యమాప్రష్టుముపచక్రమే || ౨౬

దేవి! నూనం న జానీషే మహద్భయముపస్థితమ్ |
ఇదం తవ చ దుఃఖాయ వైదేహ్యా లక్ష్మణస్య చ || ౨౭

గమిష్యే దణ్డకారణ్యం కిమనేనాసనేన మే |
విష్టరాసనయోగ్యో హి కాలోయం మాముపస్థితః || ౨౮

చతుర్దశ హి వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే |
మధుమూలఫలైర్జీవన్హిత్వా మునివదామిషమ్ || ౨౯

భరతాయ మహారాజో యౌవరాజ్యం ప్రయచ్ఛతి |
మాం పునర్దణ్డకారణ్యే వివాసయతి తాపసమ్ || ౩౦

స షట్చాష్టౌ చ వర్షాణి వత్స్యామి విజనే వనే |
ఆసేవమానో వన్యాని ఫలమూలైశ్చ వర్తయన్ || ౩౧

సా నికృత్తేవ సాలస్య యష్టిః పరశునా వనే |
పపాత సహసా దేవీ దేవతేవ దివశ్చ్యుతా || ౩౨

తామదుఃఖోచితాం దృష్ట్వా పతితాం కదలీమివ |
రామస్తూత్థాపయామాస మాతరం గతచేతసమ్ || ౩౩

ఉపావృత్త్యోత్థితాం దీనాం బడబామివ వాహితామ్ |
పాంసుకుణ్ఠితసర్వాఙ్గీం విమమర్శ చ పాణినా || ౩౪

సా రాఘవముపాసీనమసుఖార్తా సుఖోచితా |
ఉవాచ పురుషవ్యాఘ్రముపశృణ్వతి లక్ష్మణే || ౩౫

యది పుత్ర! న జాయేథా మమ శోకాయ రాఘవ |
న స్మ దుఃఖమతో భూయః పశ్యేయమహమప్రజాః || ౩౬

ఏక ఏవ హి వన్ధ్యాయా శ్శోకో భవతి మానసః |
అప్రజాస్మీతి సన్తాపో న హ్యన్యః పుత్ర విద్యతే || ౩౭

న దృష్టపూర్వం కల్యాణం సుఖం వా పతిపౌరుషే |
అపి పుత్రే పి పశ్యేయమితి రామాస్థితం మయా || ౩౮

సా బహూన్యమనోజ్ఞాని వాక్యాని హృదయచ్ఛిదామ్ |
అహం శ్రోష్యే సపత్నీనామవరాణాం వరా సతీ || ౩౯

అతో దుఃఖతరం కిం ను ప్రమదానాం భవిష్యతి |
మమ శోకో విలాపశ్చ యాదృశోయమనన్తకః || ౪౦

త్వయి సన్నిహితేప్యేవమహమాసం నిరాకృతా |
కిం పునః ప్రోషితే తాత! ధ్రువం మరణమేవ మే || ౪౧

అత్యన్తనిగృహీతాస్మి భర్తుర్నిత్యమతన్త్రితా |
పరివారేణ కైకేయ్యా స్సమా వాప్యథవావరా || ౪౨

యోహి మాం సేవతే కశ్చిదథవాప్యనువర్తతే |
కైకేయ్యాః పుత్రమన్వీక్ష్య స్వశ్చి జనో నాభిభాషతే || ౪౩

నిత్యక్రోధతయా తస్యాః కథం ను ఖరవాదితత్ |
కైకేయ్యా వదనం ద్రష్టుం పుత్ర! శక్ష్యామి దుర్గతా || ౪౪

దశ సప్త చ వర్షాణి జాతస్య తవ రాఘవ! |
అతితాని ప్రకాఙ్క్షన్త్యా మయా దుఃఖపరిక్షయమ్ || ౪౫

తదక్షయం మహద్దుఃఖం నోత్సహే సహితుం చిరమ్ |
విప్రకారం సపత్నీనామేవం జీర్ణాపి రాఘవ! || ౪౬

అపశ్యన్తీ తవ ముఖం పరిపూర్ణశశిప్రభమ్ |
కృపణా వర్తయిష్యామి కథం కృపణజీవికామ్ || ౪౭

ఉపవాసైశ్చ యోగైశ్చ బహుభిశ్చ పరిశ్రమైః |
దుఃఖం సంవర్ధితో మోఘం త్వం హి దుర్గతయా మయా || ౪౮

స్థిరం తు హృదయం మన్యే మమేదం యన్న దీర్యతే |
ప్రావృషీవ మహానద్యా స్పృష్టం కూలం నవామ్భసా || ౪౯

మమైవ నూనం మరణం న విద్యతే |
న చావకాశోస్తి యమక్షయేమమ |
యదన్తకోద్యైవ న మాం జిహీర్షతి |
ప్రసహ్య సింహో రుదతీం మృగీమివ || ౫౦

స్థిరం హి నూనం హృదయం మమాయసం |
న భిద్యతే యద్భువి నావదీర్యతే |
అనేన దుఃఖేన చ దేహమర్పితం |
ధ్రువం హ్యకాలే మరణం న విద్యతే || ౫౧

ఇదం హి దుఃఖం యదనర్థకాని మే |
వ్రతాని దానాని చ సంయమాశ్చ హి |
తపశ్చ తప్తం యదపత్యకారణా- |
త్సునిష్ఫలం బీజమివోప్తమూషరే || ౫౨

యది హ్యకాలే మరణం స్వయేచ్ఛయా |
లభేత కశ్చిద్గురుదుఃఖకర్శితః |
గతాహమద్యైవ పరేతసంసదం |
వినా త్వయా ధేనురివాత్మజేన వై || ౫౩

అథాపి కిం జీవితమద్య మే వృథా |
త్వయా వినా చన్ద్రనిభాననప్రభ |
అనువ్రజిష్యామి వనం త్వయైవ గౌ- |
స్సుదుర్బలా వత్సమివానుకాఙ్క్షయా || ౫౪

భృశమసుఖమమర్షితా తదా |
బహు విలలాప సమీక్ష్య రాఘవమ్ |
వ్యసనముపనిశమ్య సా మహ- |
త్సుతమివ బద్ధమవేక్ష్య కిన్నరీ || ౫౫

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే వింశస్సర్గః

Ayōdhyākāṇḍa - Viṃśa Sargaḥ

tasmiṃstu puruṣavyāghrē niṣkrāmati kṛtāñjalāu |
ārtaśabdō mahān jajñē strīṇāmantaḥpurē tadā || 1

kṛtyēṣvachōditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmō'dya pravatsyati || 2

kāusalyāyāṃ yathā yuktō jananyāṃ vartatē sadā |
tathaiva vartatē'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3

na krudhyatyabhiśaptō'pi krōdhanīyāni varjayan |
kruddhān-prasādayan-sarvān sa itō'dya pravatsyati || 4

abuddhirbata nō rājā jīvalōkaṃ caratyayam |
yō gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhēnavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6

sa hi cāntaḥpurē ghōramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśōkābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatāsanē || 7

rāmastu bhṛśamāyastō niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahitō bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8

sō'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gr̥hadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9

dṛṣṭvāiva tu tadā rāmaṃ tē sarvē sahasōtthitāḥ |
jayēna jayatāṃ śrēṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10

praviśya prathamaṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvēdasampannānvṛddhānrājñābhishatkr̥tāiḥ || 11

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyō vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12

vardhayitvā prahr̥ṣṭāstāḥ praviśya ca gr̥haṃ striyaḥ |
nyavēdayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13

kāusalyā'pi tadā dēvī rātriṃ sthitā samāhitā |
prabhātē tvakarōtpūjāṃ viṣṇōḥ putrahitāiṣiṇī || 14

sā kṣāumavasanā hr̥ṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhōti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15

praviśya ca tadā rāmō māturantaḥpuram śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16

dēvakāryanimmittaṃ ca tatrāpaśyat samud-yatam |
dadhyakṣataṃ ghr̥taṃ cāiva mōdakān-haviṣastathā || 17

lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhah pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18

tāṃ śuklakṣāumasaṃvītāṃ vratayōgēna karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhiṛdēvatāṃ dēvavarṇinīm || 19

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandandammāgatam |
abhicakrāma saṃhr̥ṣṭā kiśōraṃ baḍabā yathā || 20

sa mātaram-abhikrāntām-upasaṅgr̥hya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyām upāghrātaśca mūr dhani || 21

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ su tamātmanah |
kāusal-yā p u t ravā t sa l-yād idaṃ pri-ya h i taṃ vacah || 22

vṛd d hānāṃ d h aṛmaśēē lānāṃ rājaṛṣēēṇāṃ mahā t manām |
p rāp n u h-yā-y uś-ca kēēṛ t iṃ ca d h aṛmaṃ cōpa h i taṃ k u lē || 23

sa t-yap r a t i-jñaṃ p i taraṃ rājānaṃ paś-ya rāghava! |
ad-yāiva h i t vāṃ d h aṛmā t mā yāuvarāj-yē'b h iṣēkṣ-ya t i || 24

da t tam ā sana m ā la b h-ya b h ōjanēna n iman t r i tah |
mā taraṃ rāghavah kiñc id v rēēḍā t p r asāṛ-yañja l i m abravēēt || 25

sa s vab hāvav i nēē taś-ca gāuravācca tadā na tah |
pras t h i t ō danḍakāraṇ-yam āp raṣṭ u m upacak r amē || 26

dēv i! nūnaṃ na jānēēṣē mahadb h ay am upas t h i tam |
id am tava ca d uḥ k hā-ya vāidē h-yā lakṣmaṇas-ya ca || 27

gam iṣ-yē danḍakāraṇ-yaṃ ki m anē n ā sanēna mē |
v iṣṭ arā san a-yōg-yō h i kā lō'yaṃ mām upas t h i tah || 28

ca t urdaśa h i vaṛṣāṇ i va t-s-yām i v i-ja nē vanē |
ma d h um ū lap h a lāiṛ-jēēvan h i t vā m u n ivad ām iṣam || 29

b h ara t ā-ya mahārājō yāuvarāj-yaṃ p ra-yacca h t i |
māṃ p u nar danḍakāraṇ-yē v i-vāsa-ya t i tāpasam || 30

sa ṣaṭ-cāṣṭāu ca vaṛṣāṇ i va t-s-yām i v i-ja nē vanē |
ā sēvamānō van-yān i p h a lam ū lāiś-ca vaṛ ta yan || 31

sā n i-k r̥ t tēva sā la s-ya yaṣṭ iḥ par aś u n ā vanē |
papa tā saha sā dēvēē dēva tēva d iv aś-cy u tā || 32

tām ad uḥ k h ōc i tāṃ dṛṣṭ vā pa t i tāṃ kad a lēē m iv a |
rām as tū t t hāpa-yāmāsa mā taraṃ ga tacē ta sam || 33

upā v r̥ t-yō t t h i tāṃ dēē nāṃ baḍabām iv a vā h i tām |
pān s u k uṇṭ h i tasaṛvāṅgēēṃ v imam arśa ca pāṇ i nā || 34

sā rāghavam upāsēēnam as u k hāṛ t ā s u k h ōc i tā |
uvāca p uruṣav-yāg h r am upaśṛṇva t i lakṣmaṇē || 35

yad i p u t ra! na jā-yē t hā mama śōkā-ya rāghava |
na sma d uḥ k ham a t ō b h ū-yah paś-yē-yam aham ap ra jāḥ || 36

ēka ēva h i vand h-yā-yā ś-śōkō b h ava t i mānasaḥ |
ap ra jās mēē t i san tāpō na h-yan-yaḥ p u t r a v id-ya tē || 37

na dṛṣṭapūṛvaṃ kal-yāṇaṃ s u k ham vā pa t i pā ur uṣē |
ap i p u t rē p i paś-yē-yam i t i rāmāst h i taṃ mayā || 38

sā ba hū n-yamanōjñā n i vāk-yān i hṛda-yacc h idām |
ahaṃ śrōṣ-yē sapa tnēēnām avarāṇāṃ varā sa tēē || 39

a t ō d uḥ k h a taraṃ kin n u pramadānāṃ b h av iṣ-ya t i |
mama śōkō v i-lāpaś-ca yādṛśō'yam anan takah || 40

t va-y i san n i-h i tē'p-yēvam aham āsaṃ n i-rā-k r̥ tā |
kiṃ p u nah prōṣ i tē tā ta! d h ruvaṃ maraṇam ēva mē || 41

a t-yantan i-gṛ hēē tā'sm i b h aṛ t uṛ-n i t-yam a tant r i tā |
par ivā rēna kāikē-y-yā s-samā vāp-ya t h avāvarā || 42

yō h i māṃ sēva tē kaścic-at h avāp-y an u-vaṛ ta tē |
kāikē-y-yāḥ p u t r am an vēēkṣ-ya s vaś-ci janō nā b h i-b b hāṣa tē || 43

n i t-yak rō d h a ta-yā tas-yāḥ ka t h am n u k h ar avād i ta t |
kāikē-y-yā vad anaṃ drakṣṭuṃ p u t ra! śakṣ-yām i d uṛga tā || 44

daśa sap ta ca vaṛṣāṇ i jā tas-ya tava rāghava! |
a t i tā n i p rakāṅkṣant-yā ma-yā d uḥ k hapar i-kṣa-yam || 45

tad akṣa-yaṃ mahad d uḥ k ham nō t sa hē sa h i t uṃ c i r am |
v i-prakāraṃ sapa tnēēnām ēvaṃ jēēṛṇāp i rāghava! || 46

apaś-yan tēē tava m u k haṃ par ipūṛṇa-śas i-prab h am |
k r̥ paṇā vaṛ ta-y iṣ-yām i ka t h am k r̥ paṇa jēēv i kām || 47

upavāsāiś-ca yōgāiś-ca ba hū b h iś-ca par iś r amāiḥ |
d uḥ k ham saṃ vaṛd h i t ō mōg h am t vaṃ h i d uṛga ta-yā mayā || 48

st h i raṃ t u hṛda-yaṃ man-yē mamēdaṃ yan na dēēṛ-ya tē |
p rāvṛṣēēva mahānad-yā spṛṣṭaṃ k ū laṃ navām b h a sā || 49

mamāiva nūnaṃ maraṇaṃ na v id-ya tē
na ca cāvākāśō'st i yamakṣa-yē mama |
yadan takō'd-yāiva na māṃ j i hēēṛṣa t i
prasa h-ya sin h ō r ud a tēēṃ mṛgēē m iv a || 50

st h i raṃ h i nūnaṃ hṛda-yaṃ mamā-yasam
na b h id-ya tē yad b h uv i nāvadēēṛ-ya tē |
anēna d uḥ k hēna ca dē h am aṛp i tam
d h ruvaṃ h-yakā lē maraṇaṃ na v id-ya tē || 51

id am h i d uḥ k ham yad anar t h a-kān i mē
v r a tān i dānān i ca saṃ-yamāś-ca h i |
tapaś-ca tap taṃ yad apa t-y akāraṇā-
t-s u n iṣ-p h a laṃ bēē jam ivōp tam ūṣarē || 52

yad i h-yakā lē maraṇaṃ s va-yēcc h a-yā
lab hē ta kaścic-c h r i jan d uḥ k h ak aṛś i tah |
ga tā h am ad-yāiva parē tasam sadam
v i-nā t va-yā d hē n u r ivā t majēna vāi || 53

at hā p i kiṃ jēēv i tam ad ya mē vṛ t hā
t va-yā v i-nā cand ra n i-b hā na na prab h a |
an u-vra j iṣ-yām i vanaṃ t va-yāiva gā u-
s-s ud uṛ ba lā vatsam ivān u-kāṅkṣa-yā || 54

b hṛśam as u k h am amarṣ i tā tadā
ba h u v i-la lāpa samēēkṣ-ya rāghavam |
v-yasan am upan i-śam-ya sā maha-
t-su tam iv a bad d ham avēēkṣ-ya ki n n a rēē || 55

iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē viṃśasargaḥ