Ayōdhyākāṇḍa - Viṃśa Sargaḥ
tasmiṃstu puruṣavyāghrē niṣkrāmati kṛtāñjalāu |
ārtaśabdō mahān jajñē strīṇāmantaḥpurē tadā || 1
kṛtyēṣvachōditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmō'dya pravatsyati || 2
kāusalyāyāṃ yathā yuktō jananyāṃ vartatē sadā |
tathaiva vartatē'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3
na krudhyatyabhiśaptō'pi krōdhanīyāni varjayan |
kruddhān-prasādayan-sarvān sa itō'dya pravatsyati || 4
abuddhirbata nō rājā jīvalōkaṃ caratyayam |
yō gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhēnavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6
sa hi cāntaḥpurē ghōramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśōkābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatāsanē || 7
rāmastu bhṛśamāyastō niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahitō bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8
sō'paśyat puruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gr̥hadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9
dṛṣṭvāiva tu tadā rāmaṃ tē sarvē sahasōtthitāḥ |
jayēna jayatāṃ śrēṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10
praviśya prathamaṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvēdasampannānvṛddhānrājñābhishatkr̥tāiḥ || 11
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyō vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12
vardhayitvā prahr̥ṣṭāstāḥ praviśya ca gr̥haṃ striyaḥ |
nyavēdayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13
kāusalyā'pi tadā dēvī rātriṃ sthitā samāhitā |
prabhātē tvakarōtpūjāṃ viṣṇōḥ putrahitāiṣiṇī || 14
sā kṣāumavasanā hr̥ṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhōti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15
praviśya ca tadā rāmō māturantaḥpuram śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16
dēvakāryanimmittaṃ ca tatrāpaśyat samud-yatam |
dadhyakṣataṃ ghr̥taṃ cāiva mōdakān-haviṣastathā || 17
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhah pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18
tāṃ śuklakṣāumasaṃvītāṃ vratayōgēna karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhiṛdēvatāṃ dēvavarṇinīm || 19
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandandammāgatam |
abhicakrāma saṃhr̥ṣṭā kiśōraṃ baḍabā yathā || 20
sa mātaram-abhikrāntām-upasaṅgr̥hya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyām upāghrātaśca mūr dhani || 21
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ su tamātmanah |
kāusal-yā p u t ravā t sa l-yād idaṃ pri-ya h i taṃ vacah || 22
vṛd d hānāṃ d h aṛmaśēē lānāṃ rājaṛṣēēṇāṃ mahā t manām |
p rāp n u h-yā-y uś-ca kēēṛ t iṃ ca d h aṛmaṃ cōpa h i taṃ k u lē || 23
sa t-yap r a t i-jñaṃ p i taraṃ rājānaṃ paś-ya rāghava! |
ad-yāiva h i t vāṃ d h aṛmā t mā yāuvarāj-yē'b h iṣēkṣ-ya t i || 24
da t tam ā sana m ā la b h-ya b h ōjanēna n iman t r i tah |
mā taraṃ rāghavah kiñc id v rēēḍā t p r asāṛ-yañja l i m abravēēt || 25
sa s vab hāvav i nēē taś-ca gāuravācca tadā na tah |
pras t h i t ō danḍakāraṇ-yam āp raṣṭ u m upacak r amē || 26
dēv i! nūnaṃ na jānēēṣē mahadb h ay am upas t h i tam |
id am tava ca d uḥ k hā-ya vāidē h-yā lakṣmaṇas-ya ca || 27
gam iṣ-yē danḍakāraṇ-yaṃ ki m anē n ā sanēna mē |
v iṣṭ arā san a-yōg-yō h i kā lō'yaṃ mām upas t h i tah || 28
ca t urdaśa h i vaṛṣāṇ i va t-s-yām i v i-ja nē vanē |
ma d h um ū lap h a lāiṛ-jēēvan h i t vā m u n ivad ām iṣam || 29
b h ara t ā-ya mahārājō yāuvarāj-yaṃ p ra-yacca h t i |
māṃ p u nar danḍakāraṇ-yē v i-vāsa-ya t i tāpasam || 30
sa ṣaṭ-cāṣṭāu ca vaṛṣāṇ i va t-s-yām i v i-ja nē vanē |
ā sēvamānō van-yān i p h a lam ū lāiś-ca vaṛ ta yan || 31
sā n i-k r̥ t tēva sā la s-ya yaṣṭ iḥ par aś u n ā vanē |
papa tā saha sā dēvēē dēva tēva d iv aś-cy u tā || 32
tām ad uḥ k h ōc i tāṃ dṛṣṭ vā pa t i tāṃ kad a lēē m iv a |
rām as tū t t hāpa-yāmāsa mā taraṃ ga tacē ta sam || 33
upā v r̥ t-yō t t h i tāṃ dēē nāṃ baḍabām iv a vā h i tām |
pān s u k uṇṭ h i tasaṛvāṅgēēṃ v imam arśa ca pāṇ i nā || 34
sā rāghavam upāsēēnam as u k hāṛ t ā s u k h ōc i tā |
uvāca p uruṣav-yāg h r am upaśṛṇva t i lakṣmaṇē || 35
yad i p u t ra! na jā-yē t hā mama śōkā-ya rāghava |
na sma d uḥ k ham a t ō b h ū-yah paś-yē-yam aham ap ra jāḥ || 36
ēka ēva h i vand h-yā-yā ś-śōkō b h ava t i mānasaḥ |
ap ra jās mēē t i san tāpō na h-yan-yaḥ p u t r a v id-ya tē || 37
na dṛṣṭapūṛvaṃ kal-yāṇaṃ s u k ham vā pa t i pā ur uṣē |
ap i p u t rē p i paś-yē-yam i t i rāmāst h i taṃ mayā || 38
sā ba hū n-yamanōjñā n i vāk-yān i hṛda-yacc h idām |
ahaṃ śrōṣ-yē sapa tnēēnām avarāṇāṃ varā sa tēē || 39
a t ō d uḥ k h a taraṃ kin n u pramadānāṃ b h av iṣ-ya t i |
mama śōkō v i-lāpaś-ca yādṛśō'yam anan takah || 40
t va-y i san n i-h i tē'p-yēvam aham āsaṃ n i-rā-k r̥ tā |
kiṃ p u nah prōṣ i tē tā ta! d h ruvaṃ maraṇam ēva mē || 41
a t-yantan i-gṛ hēē tā'sm i b h aṛ t uṛ-n i t-yam a tant r i tā |
par ivā rēna kāikē-y-yā s-samā vāp-ya t h avāvarā || 42
yō h i māṃ sēva tē kaścic-at h avāp-y an u-vaṛ ta tē |
kāikē-y-yāḥ p u t r am an vēēkṣ-ya s vaś-ci janō nā b h i-b b hāṣa tē || 43
n i t-yak rō d h a ta-yā tas-yāḥ ka t h am n u k h ar avād i ta t |
kāikē-y-yā vad anaṃ drakṣṭuṃ p u t ra! śakṣ-yām i d uṛga tā || 44
daśa sap ta ca vaṛṣāṇ i jā tas-ya tava rāghava! |
a t i tā n i p rakāṅkṣant-yā ma-yā d uḥ k hapar i-kṣa-yam || 45
tad akṣa-yaṃ mahad d uḥ k ham nō t sa hē sa h i t uṃ c i r am |
v i-prakāraṃ sapa tnēēnām ēvaṃ jēēṛṇāp i rāghava! || 46
apaś-yan tēē tava m u k haṃ par ipūṛṇa-śas i-prab h am |
k r̥ paṇā vaṛ ta-y iṣ-yām i ka t h am k r̥ paṇa jēēv i kām || 47
upavāsāiś-ca yōgāiś-ca ba hū b h iś-ca par iś r amāiḥ |
d uḥ k ham saṃ vaṛd h i t ō mōg h am t vaṃ h i d uṛga ta-yā mayā || 48
st h i raṃ t u hṛda-yaṃ man-yē mamēdaṃ yan na dēēṛ-ya tē |
p rāvṛṣēēva mahānad-yā spṛṣṭaṃ k ū laṃ navām b h a sā || 49
mamāiva nūnaṃ maraṇaṃ na v id-ya tē
na ca cāvākāśō'st i yamakṣa-yē mama |
yadan takō'd-yāiva na māṃ j i hēēṛṣa t i
prasa h-ya sin h ō r ud a tēēṃ mṛgēē m iv a || 50
st h i raṃ h i nūnaṃ hṛda-yaṃ mamā-yasam
na b h id-ya tē yad b h uv i nāvadēēṛ-ya tē |
anēna d uḥ k hēna ca dē h am aṛp i tam
d h ruvaṃ h-yakā lē maraṇaṃ na v id-ya tē || 51
id am h i d uḥ k ham yad anar t h a-kān i mē
v r a tān i dānān i ca saṃ-yamāś-ca h i |
tapaś-ca tap taṃ yad apa t-y akāraṇā-
t-s u n iṣ-p h a laṃ bēē jam ivōp tam ūṣarē || 52
yad i h-yakā lē maraṇaṃ s va-yēcc h a-yā
lab hē ta kaścic-c h r i jan d uḥ k h ak aṛś i tah |
ga tā h am ad-yāiva parē tasam sadam
v i-nā t va-yā d hē n u r ivā t majēna vāi || 53
at hā p i kiṃ jēēv i tam ad ya mē vṛ t hā
t va-yā v i-nā cand ra n i-b hā na na prab h a |
an u-vra j iṣ-yām i vanaṃ t va-yāiva gā u-
s-s ud uṛ ba lā vatsam ivān u-kāṅkṣa-yā || 54
b hṛśam as u k h am amarṣ i tā tadā
ba h u v i-la lāpa samēēkṣ-ya rāghavam |
v-yasan am upan i-śam-ya sā maha-
t-su tam iv a bad d ham avēēkṣ-ya ki n n a rēē || 55
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē viṃśasargaḥ