శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
పదిహేనవ సర్గము
తే తు తాం రజనీముష్య బ్రాహ్మణా వేదపారగాః |
ఉపతస్థురుపస్థానం సహ రాజపురోహితాః || ౧
అమాత్యా బలముఖ్యాశ్చ ముఖ్యా యే నిగమస్య చ |
రాఘవస్యాభిషేకార్థే ప్రియమాణాస్తు సంగతాః || ౨
ఉదితే విమలే సూర్యే పుష్యే చాభ్యాగతేహని |
లగ్నే కర్కటకే ప్రాప్తే జన్మ రామస్య చ స్థితే || ౩
అభిషేకాయ రామస్య ద్విజేన్ద్రైరుపకల్పితమ్ |
కాఞ్చనా జలకుమ్భాశ్చ భద్రపీఠం స్వలంకృతమ్ || ౪
రథః చ సమ్యగాస్తీర్ణో భాస్వతా వ్యాఘ్రచర్మణా |
గఙ్గాయమునయోః పుణ్యాత్సఙ్గమాదాహృతం జలమ్ || ౫
యాశ్చాన్యా స్సరితః పుణ్యా హ్రదాః కూపా స్సరాంసి చ |
ప్రాగ్వాహాశ్చోర్ధ్వవాహాశ్చ తిర్యగ్వాహా స్సమాహితాః || ౬
తాభ్యశ్చైవాహృతం తోయం సముద్రేభ్యశ్చ సర్వశః |
సలాజాః క్షీరిభిశ్ఛన్నా ఘటాః కాఞ్చనరాజతాః || ౭
పద్మోత్పలయుతా భాన్తి పూర్ణాః పరమవారిణా |
క్షౌద్రం దధి ఘృతం లాజా దర్భా స్సుమనసః పయః || ౮
వేశ్యాశ్చైవ శుభాచారా స్సర్వాభరణభూషితాః |
చన్ద్రాంశువికచప్రఖ్యం కాఞ్చనం రత్నభూషితమ్ || ౯
సజ్జం తిష్ఠతి రామస్య వాలవ్యజనముత్తమమ్ |
చన్ద్రమణ్డలసఙ్కాశమాతపత్రం చ పాణ్డురమ్ || ౧౦
సజ్జం ద్యుతికరం శ్రీమదభిషేకపురస్కృతమ్ |
పాణ్డురశ్చ వృషస్సజ్జః పాణ్డురోశ్వశ్చ సుస్థితః || ౧౧
ప్రసృతశ్చ గజఃశ్రీమానౌపవాహ్యః ప్రతీక్షతే |
అష్టౌ చ కన్యా మాఙ్గల్యా స్సర్వాభరణభూషితాః || ౧౨
వాదిత్రాణి చ సర్వాణి వన్దినశ్చ తథాపరే |
ఇక్ష్వాకూణాం యథా రాజ్యే సంభ్రియేతాభిషేచనమ్ || ౧౩
తథాజాతీయమాదాయ రాజపుత్రాభిషేచనమ్ |
తే రాజవచనాత్తత్ర సమవేతామహీపతిమ్ || ౧౪
అపశ్యన్తోబ్రువన్ కో ను రాజ్ఞో నః ప్రతివేదయేత్ |
న పశ్యామశ్చ రాజానముదితశ్చ దివాకరః || ౧౫
యౌవరాజ్యాభిషేకశ్చ సజ్జో రామస్య ధీమతః |
ఇతి తేషు బ్రువాణేషు సార్వభౌమాన్ మహీపతీన్ || ౧౬
అబ్రవీత్తానిదం సర్వాన్సుమన్త్రో రాజసత్కృతః |
రామం రాజ్ఞో నియోగేన త్వరయా ప్రస్థితోస్మ్యహమ్ || ౧౭
పూజ్యా రాజ్ఞో భవన్తస్తు రామస్య చ విశేషతః |
అయం పృచ్ఛామి వచనాత్సుఖమాయుష్మతామహమ్ || ౧౮
రాజ్ఞః సంప్రతి బుద్ధస్య యచ్చాగమనకారణమ్ |
ఇత్యుక్త్వాన్తః పురద్వారమాజగామ పురాణవిత్ || ౧౯
సదాసక్తం చ తద్వేశ్మ సుమన్త్రః ప్రవివేశ హ |
తుష్టావాస్య తదా వంశం ప్రవిశ్య స విశాంపతేః || ౨౦
శయనీయం నరేన్ద్రస్య తదాసాద్య వ్యతిష్ఠత |
సోత్యాసాద్య తు తద్వేశ్మ తిరస్కరణిమన్తరా || ౨౧
ఆశీర్భిర్గుణయుక్తాభి రభితుష్టావ రాఘవమ్ |
సోమసూర్యౌ చ కాకుత్స్థ! శివవైశ్రవణావపి || ౨౨
వరుణశ్చాగ్నిరిన్ద్రశ్చ విజయం ప్రదిశన్తు తే |
గతా భగవతీ రాత్రిరహః శివముపస్థితమ్ || ౨౩
బుద్ధ్యస్వ నృపశార్దూల! కురు కార్యమనన్తరమ్ |
బ్రాహ్మణా బలముఖ్యాశ్చ నైగమాశ్చాగతా నృప! || ౨౪
దర్శనం తేభికాంక్షన్తే ప్రతిబుధ్యస్వ రాఘవ |
స్తువన్తం తం తదా సూతం సుమన్త్రం మన్త్రకోవిదమ్ || ౨౫
ప్రతిబుధ్య తతో రాజా ఇదం వచనమబ్రవీత్ |
రామమానయ సూతేతి యదస్యభిహితోనయా || ౨౬
కిమిదం కారణం యేన మమాజ్ఞా ప్రతిహన్యతే |
న చైవ సంప్రసుప్తోహమానయేహాశు రాఘవమ్ || ౨౭
ఇతి రాజా దశరథ స్సూతం తత్రాన్వశాత్పునః |
స రాజవచనం శ్రుత్వా శిరసా ప్రతిపూజ్య తమ్ || ౨౮
నిర్జగామ నృపావాసాన్మన్యమానః ప్రియం మహత్ |
ప్రసన్నో రాజమార్గం చ పతాకాధ్వజశోభితమ్ || ౨౯
హృష్టః ప్రముదిత స్సూతో జగామాశు విలోకయన్ |
స సూతస్తత్ర శుశ్రావ రామాధికరణాః కథాః || ౩౦
అభిషేచనసంయుక్తాస్సర్వలోకస్య హృష్టవత్ |
తతో దదర్శ రుచిరం కైలాసశిఖరప్రభమ్ || ౩౧
రామవేశ్మ సుమన్త్రస్తు శక్రవేశ్మసమప్రభమ్ |
మహాకవాటవిహితం వితర్దిశతశోభితమ్ || ౩౨
కాఞ్చనప్రతిమైకాగ్రం మణివిద్రుమతోరణమ్ |
శారదాభ్రఘనప్రఖ్యం దీప్తం మేరుగుహోపమమ్ || ౩౩
మణిభిర్వరమాల్యానాం సముహద్భిరలంకృతమ్ |
ముక్తామణిభిరాకీర్ణం చన్దనాగరూధూపితమ్ || ౩౪
గన్ధాన్మనోజ్ఞాన్ విసృజద్దార్దురం శిఖరం యథా |
సారసైశ్చ మయూరైశ్చ వినదద్భిర్విరాజితమ్ || ౩౫
సుకృతేహామృగాకీర్ణం సుకీర్ణం భక్తిభిస్తథా |
మనశ్చక్షుశ్చ భూతానామాదదత్తిగ్మతేజసా || ౩౬
చన్ద్రభాస్కరసఙ్కాశం కుబేరభవనోపమమ్ |
మహేన్ద్రధామప్రతిమం నానాపక్షిసమాకులమ్ || ౩౭
మేరుశృఙ్గసమం సూతో రామవేశ్మ దదర్శ హ |
ఉపస్థితైఃసమాకీర్ణం జనైరఞ్జలికారిభిః || ౩౮
ఉపాదాయ సమాక్రాన్తైస్తథా జానపదైర్జనైః |
రామాభిషేకసుముఖైరున్ముఖైస్సమలంకృతమ్ || ౩౯
మహామేఘసమప్రఖ్యముదగ్రం సువిభూషితమ్ |
నానారత్నసమాకీర్ణం కుబ్జకైరాతకావృతమ్ || ౪౦
స వాజియుక్తేన రథేన సారథిః |
నరాకులం రాజకులం విరాజయన్ |
వరూథినా రామగృహాభిపాతినా |
పురస్య సర్వస్య మనాంసి హర్షయన్ || ౪౧
తతస్సమాసాద్య మహాధనం మహత్ |
ప్రహృష్టరోమా స బభూబ సారథిః |
మృర్గైర్మయూరైశ్చ సమాకులోల్బణం |
గృహం వరార్హస్య శచీపతేరివ || ౪౨
స తత్ర కైలాసనిభాస్స్వలంకృతాః |
ప్రవిశ్య కక్ష్యాస్త్రిదశాలయోపమాః |
ప్రియాన్వరాన్ రామమతే స్థితాన్ బహూన్ |
వ్యపోహ్య శుద్ధాన్తముపస్థితో రథీ || ౪౩
స తత్ర శుశ్రావ చ హర్షయుక్తాః |
రామాభిషేకార్థకృతా జనానామ్ |
నరేన్ద్రసూనోరభిమఙ్గలార్థాః |
సర్వస్య లోకస్య గిరః ప్రహృష్టః || ౪౪
మహేన్ద్రసద్మప్రతిమం తు వేశ్మ |
రామస్య రమ్యం మృగపక్షి జుష్టమ్ |
దదర్శ మేరోరివ శ్రుఙ్గముచ్చం |
విభ్రాజమానం ప్రభయా సుమన్త్రః || ౪౫
ఉపస్థితైరఞ్జలికారకైశ్చ |
సోపాయనైర్జానపదైర్జనైశ్చ |
కోట్యా పరార్ధైశ్చ విముక్తయానైః |
సమాకులం ద్వారపథం దదర్శ || ౪౬
తతో మహామేఘమహీధరాభం |
ప్రభిన్నమత్యఙ్కుశమత్యసహ్యమ్ |
రామౌపవాహ్యం రుచిరం దదర్శ |
శత్రుఞ్జయం నాగముదగ్రకాయమ్ || ౪౭
స్వలంకృతాన్ సాశ్వరథాన్ సకుఞ్జరా- |
నమాత్య ముఖ్యాంశ్చ దదర్శ వల్లభాన్ |
వ్యపోహ్య సూతస్సహితాన్ సమన్తతః |
సమృద్ధమన్తఃపురమావివేశ హ || ౪౮
తదన్ద్రికూటాచలమేఘసన్నిభం |
మహావిమానోపమవేశ్మసంయుతమ్ |
అవార్యమాణః ప్రవివేశ సారథిః |
ప్రభూతరత్నం మకరో యథార్ణవమ్ || ౪౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే పఞ్చదశఃసర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Pañcadaśa Sargaḥ
tē tu tāṃ rajanīmuṣya brāhmaṇā vēdapāragāḥ |
upatasthurupasthānaṃ saha rājapurōhitāḥ || 1
amātyā balamukhyāśca mukhyā yē nigamasya ca |
rāghavasyābhiṣēkārthē priyamāṇāstu saṅgatāḥ || 2
uditē vimalē sūryē puṣyē cābhyāgatē'hani |
lagnē karkaṭakē prāptē janma rāmasya ca sthitē || 3
abhiṣēkāya rāmasya dvijēndrāirupakalpitam |
kāñcanā jalakumbhāśca bhadrapīṭhaṃ svalamkṛtam || 4
rathah ca samyagāstīrṇō bhāsvatā vyāghracarmaṇā |
gaṅgāyamunayōḥ puṇyātsaṅgamādāhr̥taṃ jalam || 5
yāścānyā ssaritah puṇyā hradāh kūpā ssarāṃsi ca |
prāgvāhāścōrdhvavāhāśca tiryagvāhā ssamāhitāḥ || 6
tābhyāścaivāhr̥taṃ tōyaṃ samudrēbhyaśca sarvaśaḥ |
salājāḥ kṣēēribhiśchannā ghaṭāḥ kāñcanarājatāḥ || 7
padmōtpalayutā bhānti pūrṇāḥ paramavāriṇā |
kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbha ssumanasaḥ payaḥ || 8
vēśyāścaiva śubhācārā ssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
candrāṃśuvikacaprakhyaṃ kāñcanaṃ ratnabhūṣitam || 9
sajjaṃ tiṣṭhati rāmasya vālavyajanamuttamam |
candramamaṇḍalasaṅkāśāmātapatraṃ ca pāṇḍuram || 10
sajjaṃ dyutikaraṃ śrīmad-abhiṣēkapuraskṛtam |
pāṇḍuraśca vṛṣassajjaḥ pāṇḍurō'śvaśca susthitaḥ || 11
prasṛtaśca gajaḥśrīmānaupavāhyaḥ pratīkṣatē |
aṣṭau ca kanyā māṅgalyā ssarvābharaṇabhūṣitāḥ || 12
vāditrāṇi ca sarvāṇi vandināśca tathāparē |
ikṣvākūṇāṃ yathā rājyē sambhriyētābhiṣēcanam || 13
tathājātīyamādāya rājaputrābhiṣēcanam |
tē rājavacānāttatra samavētāmahīpatim || 14
apaśyantō'bruvan kō nu rājñō nah prativēdayēt |
na paśyāmaśca rājānam uditaśca divākarah || 15
yauvarājyābhiṣēkaśca sajjō rāmasya dhīmataḥ |
iti tēṣu bruvāṇēṣu sārvabhāumāu mahīpatīn || 16
abravīttānidaṃ sarvān sumantrō rājasatkr̥taḥ |
rāmaṃ rājñō niyōgēna tvarayā prasthitō'smyaham || 17
pūjyā rājñō bhavantastu rāmasya ca viśēṣataḥ |
ayaṃ pr̥cchāmi vacanātsukhamāyuṣmatāmaham || 18
rājñah samprat i bud d has-ya yaccāgamana-kāraṇam |
it-yuk t vāntah p urad vāram ā-jagāma p urāṇav i t || 19
sadāsak taṃ ca tad vēśma s umantrah prav i-vēśa ha |
t uṣṭāvās-ya tadā van śaṃ prav iś-ya sa v iśāmpatēḥ || 20
śayanēē-yaṃ narēndras-ya tadāsād-ya v-ya t iṣṭ h a ta |
sō' t-yāsād-ya t u tad vēśma t i-raska r aṇ iman tarā || 21
āśēēṛb h iṛ-g uṇayuk tāb h i r-ab h i t uṣṭāva rāghavam |
sōmasūṛ-yāu ca kā k u t s t h a! ś ivavāiś r avaṇāva p i || 22
var uṇaś-cāgn i r-ind raś-ca v i-ja-yaṃ prad iśan t u tē |
ga tā b h agava tēē rā t r iṛ-ahaḥ ś ivam upas t h i tam || 23
bud d h-yas va nr̥ paśāṛd ū la! k u r u kāṛ-yam anan tar am |
b rā h-maṇā ba la m u k h-yāś-ca nāigamāś-cāga tā nr̥ pa! || 24
darśanaṃ tē'b h i kāṅkṣan tē pra t i-bud d h-yas va rāghava |
s t uvan taṃ taṃ tadā sū taṃ s umantraṃ mantra kōv id am || 25
pra t i-bud d h-ya ta tō rājā idaṃ vacana m abravēēt |
rāmam ānā-ya sū tēē t i yad as-ya b h i-h i tō n a-yā || 26
kim idaṃ kāraṇaṃ yēna mamājñā pra t i-han-ya tē |
na cāiva samp r as u p tō'ham ānā-yē hāś u rāghavam || 27
it i rājā daśara t h as-sū taṃ tat rān vaśā t-p u nah |
sa rājavaca naṃ śru t vā ś i rasā pra t i-pūj-ya tam || 28
n iṛ-jagāma nr̥ pāvāsān man-yamānah pri-yaṃ mahat |
pra san n ō rājamārgaṃ ca pa tākād h va jaśō b h i tam || 29
hṛṣṭah pr am u d i tas-sū t ō jagāmāś u v i-lōka yan |
sa sū t as ta t ra śuś rāva rāmād h i-kar aṇāḥ ka t hāḥ || 30
ab h iṣēcanasam-y u k tās-saṛvalōkas-ya hṛṣṭ ava t |
ta tō dadarśa ruc i raṃ kāilāsaś i k h ar ap r ab h am || 31
rāmavēśma s umant ras t u śak ravēśmasam ap r ab h am |
mahā-kavāṭav i-h i taṃ v i-taṛd iśataśō b h i tam || 32
kāñcanap r a t i-māikāg raṃ maṇ iv id r uma tōr aṇam |
śāradāb h r ag h an ap r ak h-yaṃ dēēp taṃ mē r u-g u h ōpamam || 33
maṇ i b h iṛ-var amā l-yānāṃ s am u-had b h iṛ-alaṅkr̥ tam |
m u k tām aṇ i b h i rākēēṛṇaṃ candanāga r ū d h ūp i tam || 34
gand hān manōjñān v i-sṛjad dāṛd u raṃ ś i k h araṃ ya t hā |
sārasāiś-ca ma-yū rāiś-ca v i-nadad b h iṛ-v i-rā j i tam || 35
su-kr̥ tē hā mṛgākēēṛṇaṃ s u-kēēṛṇaṃ b h ak t i b h is-ta t hā |
man aś-cakṣuś-ca b h ū tānām ādada t-t ig ma tē jasā || 36
cand rab hāskaras aṅkāśaṃ k u bērab h avan ōpamam |
mahēnd rad hāmap r a t i-maṃ nānāpakṣ is amā k u lam || 37
mēr uśṛṅg asamaṃ sū t ō rāmavēś ma dadarśa ha |
upas t h i tāi s-s amā-kēēṛṇaṃ janāir añja l i-kā r i b h iḥ || 38
upādā-ya samā k rān tāi s ta t hā jānapadāiṛ-janāiḥ |
rāmāb h iṣēka s u m u k hāir u n m u k hāi s-sama laṅkr̥ tam || 39
mahāmēg h as am ap r ak h-yam udag raṃ s u-v i b h ūṣ i tam |
nānāra t nas amā-kēēṛṇaṃ kubjakāirā takāvṛ tam || 40
sa vā j i-y u k tēna ra t h ēna sāra t h iḥ
narā k u laṃ rājak u laṃ v i-rā ja yan |
varū t h i nā rāmag r̥ hāb h i pā t i nā
p uras-ya saṛvas-ya manāṃs i haṛṣa yan || 41
ta t as-samāsād-ya mahā d h anaṃ mahat
pra hṛṣṭ arōmā sa ba b h ū ba sāra t h iḥ |
mr̥ṛgāiṛ-ma-yū rāiś-ca samā k u lōlbaṇaṃ
gr̥ h am varāṛ h as-ya śaceēpa tē r iv a || 42
sa ta t ra kāilāsa n i-b hās s va-laṅkr̥ tāḥ
prav iś-ya kakṣ-yā s t r i-daśā la-yōpamāḥ |
pri-yānv arān rāmam a tē st h i tān ba hūn
v-yapō h-ya śud d hānta m upas t h i t ō ra t hēē || 43
sa ta t ra śuś rāva ca haṛṣay u k tāḥ
rāmāb h iṣēkāṛ t h ak r̥ tā janānām |
narēnd rasūnō rab h i maṅga lāṛ t hāḥ
saṛvas-ya lōkas-ya g i raḥ pra hṛṣṭ aḥ || 44
mahēnd r asad map r a t i-maṃ t u vēśma
rāmas-ya ram-yaṃ mṛgapakṣ i j uṣṭ am |
dadarśa mērō r iv a ś r uṅgam uccaṃ
v i b h rā jamānaṃ prab h a-yā s umant rah || 45
upas t h i tāiṛ-añja l i kā ra-kāiś-ca
sōpā-yanāiṛ-jānapadāiṛ-janāiś-ca |
kōṭ-yā parāṛd hāiś-ca v i-m u k ta-yānāiḥ
samā k u laṃ d vāra pa t h aṃ dadarśa || 46
ta t ō mahāmēg h ama hēē d h arāb h am
prab h in n am a t-yaṅk uśam a t-yasa h-yam |
rāmāu pavā h-yaṃ ruc i raṃ dadarśa
śat ruñja-yaṃ nāgam udag rakā-yam || 47
s va-laṅkr̥ tān sāś var a t hān s ak uñjarā-
namā t-ya m u k h-yāñ-ca dadarśa va l lab hān |
v-yapō h-ya sū tas-sa h i tān samanta tah
samṛd d haman taḥ p uram āv i-vēśa ha || 48
tadan d r i-kūṭāca lamēg h asan n i b h am
mahā v i-mānōpama vēś masam-y u tam |
avāṛ-yamānah prav i-vēśa sāra t h iḥ
prab h ū tara t n am makarō ya t hāṛṇavam || 49
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē pañcadaśasargaḥ