శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
ద్వాదశోత్తరశతతమ సర్గము
తమప్రతిమతేజోభ్యాం భ్రాతృభ్యాం రోమహర్షణమ్ |
విస్మితా స్సఙ్గమం ప్రేక్ష్య సమవేతా మహర్షయః || ౧
అన్తర్హితా మునిగణాస్సిద్ధాశ్చ పరమర్షయః |
తౌ భ్రాతరౌ మహాత్మానౌ కాకుత్స్థౌ ప్రశశంసిరే || ౨
స ధన్యో యస్య పుత్రౌ ద్వౌ ధర్మజ్ఞౌ ధర్మవిక్రమౌ |
శ్రుత్వా వయం హి సమ్భాషాముభయోస్స్పృహయామహే || ౩
తతస్త్వృషిగణాః క్షిప్రం దశగ్రీవవధైషిణః |
భరతం రాజశార్దూలమిత్యూచు స్సఙ్గతా వచః || ౪
కులే జాత మహాప్రాజ్ఞ మహావృత్త మహాయశః |
గ్రాహ్యం రామస్య వాక్యం తే పితరం యద్యవేక్షసే || ౫
సదానృణమిమం రామం వయమిచ్ఛామహే పితుః |
ఆనృణత్వాచ్చ కైకేయ్యా స్స్వర్గం దశరథో గతః || ౬
ఏతావదుక్త్వా వచనం గన్ధర్వా స్సమహర్షయః |
రాజర్షయశ్చైవ తదా సర్వే స్వాం స్వాం గతిం గతాః || ౭
హ్లాదితస్తేన వాక్యేన శుభేన శుభదర్శనః |
రామ స్సంహృష్టవదనస్తానృషీనభ్యపూజయత్ || ౮
త్రస్తగాత్రస్తు భరతస్స వాచా సజ్జమానయా |
కృతాఞ్జలిరిదం వాక్యం రాఘవం పునరబ్రవీత్ || ౯
రాజధర్మమునుప్రేక్ష్య కులధర్మానుసన్తతిమ్ |
కర్తుమర్హసి కాకుత్స్థ మమ మాతుశ్చ యాచనామ్ || ౧౦
రక్షితుం సుమహద్రాజ్యమహమేకస్తు నోత్సహే |
పౌరజానపదాంశ్చాపి రక్తాన్రఞ్జయితుం తథా || ౧౧
జ్ఞాతయశ్చ హి యోధాశ్చ మిత్రాణి సుహృదశ్చ నః |
త్వామేవ ప్రతివీక్షన్తే పర్జన్యమివ కర్షకాః || ౧౨
ఇదం రాజ్యం మహాప్రాజ్ఞ స్థాపయ ప్రతిపద్య హి |
శక్తిమానసి కాకుత్స్థ! లోకస్య పరిపాలనే || ౧౩
ఇత్యుక్త్వా న్యపతద్భ్రాతుః పాదయోర్భరతస్తదా |
భృశం సమ్ప్రార్థయామాస రామమేవ ప్రియంవదః || ౧౪
తమఙ్కే భరతం కృత్వా రామో వచనమబ్రవీత్ |
శ్యామం నలినపత్రాక్షం మత్తహంసస్వరం స్వయమ్ || ౧౫
ఆగతా త్వామియం బుద్ధిస్స్వజా వైనయికీ చ యా |
భృశముత్సహసే తాత రక్షితుం పృథివీమపి || ౧౬
అమాత్యైశ్చ సుహృద్భిశ్చ బుద్ధిమద్భిశ్చ మన్త్రిభిః |
సర్వకార్యాణి సమ్మన్త్ర్య సుమహన్త్యపి కారయ || ౧౭
లక్ష్మీశ్చన్ద్రాదపేయాద్వా హిమవాన్వా హిమం త్యజేత్ |
అతీయాత్సాగరో వేలాం న ప్రతిజ్ఞామహం పితుః || ౧౮
కామాద్వా తాత! లోభాద్వా మాత్రాతుభ్యమిదం కృతమ్ |
న తన్మనసి కర్తవ్యం వర్తితవ్యం చ మాతృవత్ || ౧౯
ఏవం బ్రువాణం భరతః కౌసల్యాసుతమబ్రవీత్ |
తేజసాదిత్యసఙ్కాశం ప్రతిపచ్చన్ద్రదర్శనమ్ || ౨౦
ఆధిరోహార్య పాదాభ్యాం పాదుకే హేమభూషితే |
ఏతేహి సర్వలోకస్య యోగక్షేమం విధాస్యతః || ౨౧
సోధిరుహ్య నరవ్యాఘ్రః పాదుకే హ్యవరుహ్య చ |
ప్రాయచ్ఛత్సుమహాతేజా భరతాయ మహాత్మనే || ౨౨
స పాదుకే సమ్ప్రణమ్య రామం వచనమబ్రవీత్ |
చతుర్దశ హి వర్షాణి జటాచీరధరో హ్యాహమ్ || ౨౩
ఫలమూలాశనో వీర భవేయం రఘునన్దన |
తవాగమనమాకాఙ్క్షాన్వసన్వై నగరాద్బహిః || ౨౪
తవ పాదుకయోర్న్యస్తరాజ్యతన్త్రః పరన్తప |
చతుర్దశే తు సంపూర్ణే వర్షేహని రఘూత్తమ || ౨౫
న ద్రక్ష్యామి యది త్వాం తు ప్రవేక్ష్యామి హుతాశనమ్ |
తథేతి చ ప్రతిజ్ఞాయ తం పరిష్వజ్య సాదరమ్ || ౨౬
శత్రుఘ్నం చ పరిష్వజ్య భరతం చేదమబ్రవీత్ |
మాతరం రక్ష కైకేయీం మా రోషం కురు తాం ప్రతి || ౨౭
మయా చ సీతయా చైవ శప్తోసి రఘుసత్తమ |
ఇత్యుక్త్వాశ్రుపరీతాక్షో భ్రాతరం విససర్జ హ || ౨౮
స పాదుకే తే భరతః ప్రతాపవాన్ స్వలఙ్కృతే సమ్పరిపూజ్య ధర్మవిత్ |
ప్రదక్షిణం చైవ చకార రాఘవమ్ చకార తే చోత్తమనాగమూర్ధని || ౨౯
అథానుపూర్వ్యాత్ప్రతినన్ద్య తం జనం గురూంశ్చ మన్త్రిప్రకృతీస్తథానుజౌ |
వ్యసర్జయద్రాఘవవంశవర్ధనస్థిరః స్వధర్మే హిమవానివాచలః || ౩౦
తం మాతరో బాష్పగృహీతకణ్ఠ్యో దుఃఖేన నామన్త్రయితుం హి శేకుః |
స త్వేవ మాత్రృభివాద్య సర్వారుదన్కుటీం స్వాం ప్రవివేశ రాఘవః || ౩౧
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే ద్వాదశోత్తరశతతమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Dvādaśōttaraśatatama Sargaḥ
tam-apratima-tējōbhyāṃ bhrātṛbhyāṃ rōma-harṣaṇam |
vismitā ssaṅgamaṃ prēkṣya samavētā maharṣayaḥ || 1
antar-hitā munigaṇās-siddhāś-ca paramarṣayaḥ |
tāu bhrātarāu mahātmānāu kākutstthāu praśaśaṃsirē || 2
sa dhanyō yasya putrāu dvāu dharmajñāu dharmavikramāu |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣām-ubhayōs-spṛhayāmahē || 3
tatastvṛṣigaṇāḥ kṣipraṃ daśagrīva-vadhāiṣiṇaḥ |
bharataṃ rājaśārdūlam-it-yūchu ssaṅgatā vachaḥ || 4
kulē jāta mahāprājña mahāvr̥tta mahāyaśaḥ |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ tē pitaraṃ yady-avēkṣasē || 5
sadānṛṇam-imaṃ rāmaṃ vayam-icchāmahē pituḥ |
ānṛṇatvācca kaikēyyā s-svargaṃ daśarathō gataḥ || 6
ētāvad-uktvā vachanaṃ gandharvā ssamaharṣayaḥ |
rājarṣayaś-caiva tadā sarvē svāṃ svāṃ gatiṃ gatāḥ || 7
hlāditastēna vākyēna śubhēna śubhadarśanaḥ |
rāma ssaṃhṛṣṭavadanastān-ṛṣīn-abhyapūjayat || 8
trastagātrastu bharatassa vāchā sajjamānayā |
kr̥tāñjalir-idaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punar-abravīt || 9
rājadharmam-anuprēkṣya kuladharmānusantat i m |
kartum-arhas i kākutstha mama mātuś-ca yāchanām || 10
rakṣituṃ sumahad-rājyam-aham-ēka-stu nōtsahē |
pāurajānapadāṃś-chāpi raktān-rañjayituṃ tathā || 11
jñātayaśca hi yōdhāśca mitrāṇi suhṛdaś-ca naḥ |
tvām-ēva prativīkṣantē parjanyam-iva karṣakāḥ || 12
idaṃ rājyaṃ mahāprājña stthāpaya pratipadya hi |
śaktimān-as i kākutstha! lōkasya paripālanē || 13
ity-uktvā nyapatad-bhrātuḥ pādayōr-bharatastadā |
bhṛśaṃ samprārtthayāmāsa rāmam-ēva priyaṃ-vadaḥ || 14
tam-aṅkē bharataṃ kr̥tvā rāmō vachanam-abravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahamsasvaraṃ svayam || 15
āgatā tvām-iyaṃ buddhis-svajā vāinayikī cha yā |
bhṛśam-utsahasē tāta rakṣituṃ pṛtthivīm-api || 16
amātyāiś-cha suhṛdbhiś-cha buddhimadbhiś-cha mantribhiḥ |
sarva-kāryāṇi sammantrya sumahanty-api kāraya || 17
lakṣmīś-chandrād-apēyād-vā himavānvā himaṃ tyajēt |
atīyāt-sāgarō vēlāṃ na pratijñām-ahaṃ pituḥ || 18
kāmādvā tāta! lōbhādvā mātrā-tubhyam-idaṃ kr̥tam |
na tan-manas i kartavyaṃ vaṛt i tav-yaṃ cha mātr̥vat || 19
ēvaṃ bruvāṇaṃ bharataḥ kāusalyāsutam-abravīt |
tējasāditya-saṅkāśaṃ pratipacchandradarśanam || 20
ādhirōhārya pādābhyāṃ pādukē hēmabhūṣitē |
ētēhi saṛva-lōkasya yōgakṣēmaṃ vidhāsyataḥ || 21
sō'dhiruhya naravyāghraḥ pādukē hyavaruhya cha |
prāyacchat-sumahātējā bharatāya mahātmanē || 22
sa pādukē sampraṇamya rāmaṃ vachanam-abravīt |
chaturdaśa hi varṣāṇi jaṭā-cīra-dharō hyāham || 23
phala-mūlāśanō vīra bhavēyaṃ raghunanadana |
tavāgamanam-ākāṅkṣān-vasan-vāi nagarād-bahiḥ || 24
tava pādukayōr-nyasta-rājyatantraḥ parantapa |
chaturdaśē tu sampūrṇē varṣē'hani raghūttama || 25
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravēkṣyāmi hutāśanam |
tatthēti cha pratijñāya taṃ pariṣvajya sādarama || 26
śatrughnaṃ cha pariṣvajya bharataṃ chēdam-abravīt |
mātaraṃ rakṣa kāikēyīṃ mā rōṣaṃ kuru tāṃ prati || 27
mayā cha sītayā caiva śaptō'si raghusattama |
ity-uktvāśruparītākṣō bhrātaraṃ visasarja ha || 28
sa pādukē tē bharataḥ pratāpavān svalaṅkṛtē sampari-pūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ chaiva chakāra rāghavam chakāra tē chōttamanāgamūrdhani || 29
athānupūrv-yāt-pratinandya taṃ janaṃ gurūṃś-ca mantri-prakṛtīs-tathānujāu |
vyasarjayad-rāghavavaṃśavardhana-stthiraḥ svadharmē himavānivāchalaḥ || 30
taṃ mātarō bāṣpagr̥hītakāṇṭhyō duḥkhēna nām antra-yi t uṃ h i śēk uḥ |
sa t-vē-va mā-t r̥-b b b h i-vā-d-ya saṛ-vā-r u-dan-k u-ṭēēṃ s vāṃ pr a-v i-vē-śa rā-g h a-vah || 31
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvādaśōttaraśatatamasargaḥ