శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
షడుత్తరశతతమ సర్గము
ఏవముక్త్వా తు విరతే రామే వచనమర్థవత్ |
తతో మన్దాకినీతీరే రామం ప్రకృతివత్సలమ్ || ౧
ఉవాచ భరత శ్చిత్రం ధార్మికో ధార్మికం వచః |
కో హి స్యాదీదృశో లోకే యాదృశ స్త్వమరిన్దమః || ౨
న త్వాం ప్రవ్యథయేద్దుఃఖం ప్రీతిర్వా నప్రహర్షయేత్ |
సమ్మతశ్చాసి వృద్ధానాం తాంశ్చ పృచ్ఛసి సంశయాన్ || ౩
యథా మృత స్తథా జీవన్యథాసతి తథా సతి |
యస్యైష బుద్ధిలాభ స్స్యాత్పరితప్యేత కేన సః || ౪
పరావరజ్ఞో యశ్చ స్యాత్తథా త్వం మనుజాధిపః |
స ఏవం వ్యసనం ప్రాప్య న విషీదితుమర్హతి || ౫
అమరోపమసత్త్వ స్త్వం మహాత్మా సత్యసఙ్గరః |
సర్వజ్ఞ స్సర్వదర్శీ చ బుద్ధిమాంశ్చాసి రాఘవ! || ౬
న త్వామేవం గుణైర్యుక్తం ప్రభవాభవకోవిదమ్ |
అవిషహ్యతమం దుఃఖమాసాదయితుమర్హతి || ౭
ప్రోషితే మయి యత్పాపం మాత్రా మత్కారణాత్కృతమ్ |
క్షుద్రయా తదనిష్టం మే ప్రసీదతు భవాన్మమ || ౮
ధర్మబన్ధేన బద్ధోస్మి తేనేమాం నేహ మాతరమ్ |
హన్మితీవ్రేణ దణ్డేన దణ్డార్హాం పాపకారిణీమ్ || ౯
కథం దశరథా జ్జాత శ్శుద్ధాభిజనకర్మణః |
జానన్ ధర్మమధర్మిష్ఠం కుర్యాం కర్మ జుగుప్సితమ్ || ౧౦
గురుః క్రియావాన్వృద్ధశ్చ రాజా ప్రేతః పితేతిచ |
తాతం న పరిగర్హేయం దైవతం చేతి సంసది || ౧౧
కో హి ధర్మార్థయోర్హీనమీదృశం కర్మ కిల్బిషమ్ |
స్త్రియాః ప్రియం చికీర్షు స్సన్కుర్యాద్ధర్మజ్ఞ! ధర్మవిత్ || ౧౨
అన్తకాలే హి భూతాని ముహ్యన్తీతి పురా శ్రుతిః |
రాజ్ఞైవం కుర్వతా లోకే ప్రత్యక్షం సా శ్రుతిః కృతా || ౧౩
సాధ్వర్థమభిసన్ధాయ క్రోధాన్మోహాచ్చ సాహసాత్ |
తాతస్య యదతిక్రాన్తం ప్రత్యాహరతు తద్భవాన్ || ౧౪
పితుర్హి సమతిక్రాన్తం పుత్రో యస్సాధు మన్యతే |
తదపత్యం మతం లోకే విపరీతమతోన్యథా || ౧౫
తదపత్యం భవానస్తు మా భవాన్ దుష్కృతం పితుః |
అభిపత్తా కృతం కర్మ లోకే ధీరవిగర్హితమ్ || ౧౬
కైకేయీం మాం చ తాతం చ సుహృదో బాన్ధవాంశ్చ నః |
పౌరజానపదాన్సర్వాంస్త్రాతు సర్వమిదం భవాన్ || ౧౭
క్వ చారణ్యం క్వచ క్షాత్రం క్వ జటాః క్వ చ పాలనమ్ |
ఈదృశం వ్యాహతం కర్మ న భవాన్కర్తుమర్హతి || ౧౮
ఏష హి ప్రథమో ధర్మః క్షత్రియస్యాభిషేచనమ్ |
యేన శక్యం మహాప్రాజ్ఞ! ప్రజానాం పరిపాలనమ్ || ౧౯
కశ్చ ప్రత్యక్షముత్సృజ్య సంశయస్థ మలక్షణమ్ |
ఆయతిస్థం చరే ద్ధర్మం క్షత్రబన్దురనిశ్చితమ్ || ౨౦
అథ క్లేశజ మేవ త్వం ధర్మం చరితు మిచ్ఛసి |
ధర్మేణ చతురో వర్ణాన్పాలయన్ క్లేశ మాప్నుహి || ౨౧
చతుర్ణామాశ్రమాణాం హి గార్హస్థ్యం శ్రేష్ఠ మాశ్రమమ్ |
ప్రాహుర్ధర్మజ్ఞ! ధర్మజ్ఞా స్తం కథం త్యక్తు మర్హసి || ౨౨
శ్రుతేన బాలః స్థానేన జన్మనా భవతో హ్యహమ్ |
స కథం పాలయిష్యామి భూమిం భవతి తిష్ఠతి || ౨౩
హీనబుద్ధిగుణో బాలో హీనః స్థానేన చాప్యహమ్ |
భవతా చ వినాభూతో న వర్తయితుముత్సుహే || ౨౪
ఇదం నిఖిల మవ్యగ్రం రాజ్యం పిత్ర్యమకణ్టకమ్ |
అనుశాధి స్వధర్మేణ ధర్మజ్ఞ! సహబాన్ధవైః || ౨౫
ఇహైవ త్వాభిషిఞ్చన్తు సర్వాః ప్రకృతయ స్సహ |
ఋత్విజ స్సవసిష్ఠాశ్చ మన్త్రవిన్మన్త్రకోవిదాః || ౨౬
అభిషిక్తస్త్వమస్మాభిరయోధ్యాం పాలనే వ్రజ |
విజిత్య తరసా లోకాన్మరుద్భిరివ వాసవః || ౨౭
ఋణాని త్రీణ్యపాకుర్వన్దుర్హృదస్సాధు నిర్దహన్ |
సుహృదస్తర్పయన్కామైస్త్వమేవాత్రానుశాధి మామ్ || ౨౮
అద్యార్య ముదితా స్సన్తు సుహృదస్తేభిషేచనే |
అద్య భీతాః పలాయన్తాం దుర్హృదస్తే దిశో దశ || ౨౯
ఆక్రోశం మమ మాతుశ్చ ప్రమృజ్య పురుషర్షభ |
అద్య తత్ర భవన్తం చ పితరం రక్ష కిల్బిషాత్ || ౩౦
శిరసా త్వాభియాచేహం కురుష్వ కరుణాం మయి |
బాన్ధవేషు చ సర్వేషు భూతేష్వివ మహేశ్వరః || ౩౧
అథైతత్పృష్ఠతః కృత్వా వనమేవ భవానితః |
గమిష్యతి గమిష్యామి భవతా సార్ధమప్యహమ్ || ౩౨
తథాహి రామో భరతేన తామ్యతా ప్రసాద్యమానశ్శిరసా మహీపతిః |
నచైవ చక్రే గమనాయ సత్త్వవాన్మతిం పితుస్తద్వచనే ప్రతిష్ఠితః || ౩౩
తదద్భుతం స్థైర్యమవేక్ష్య రాఘవే సమం జనో హర్షమవాప దుఃఖితః |
న యాత్యయోధ్యామితి దుఃఖితోభవత్ స్థిరప్రతిజ్ఞత్వమవేక్ష్య హర్షితః || ౩౪
తమృత్విజో నైగమయూథవల్లభాస్తదా విసంజ్ఞాశ్రుకలాశ్చ మాతరః |
తథా బ్రువాణం భరతం ప్రతుష్టువుః ప్రణమ్య రామం చ యయాచిరే సహ || ౩౫
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే షడుత్తరశతతమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaḍuttaraśatatama Sargaḥ
ēvamuktvā tu viratē rāmē vachanam-artthavat |
tatō mandākinītīrē rāmaṃ prakr̥tivatsalam || 1
uvāca bharata ścitraṃ dhārmikō dhārmikaṃ vachaḥ |
kō hi syādīdṛśō lōkē yādṛśa stvamarindamaḥ || 2
na tvāṃ pravyathayēd-duḥkhaṃ prītirvā napraharṣayēt |
sammataśchāsi vṛddhānāṃ tāṃścha pṛcchasi saṃśayān || 3
yathā mṛta statthā jīvanyathāsati tatthā sati |
yasyāiṣa buddhilābha ssyātparitapyēta kēna saḥ || 4
parāvarajñō yaścha syāt-tatthā tvaṃ manujādhipaḥ |
sa ēvaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditu-marhati || 5
amarōpamasattva stvaṃ mahātmā satyasaṅgaraḥ |
sarvajña ssarvadarśī cha buddhimāṃśchāsi rāghava! || 6
na tvām-ēvaṃ guṇāiryuktaṃ prabhavābhava-kōvidam |
aviṣahyatamaṃ duḥkham-āsādayitu-marhati || 7
prōṣitē mayi yatpāpaṃ mātrā mat-kāraṇāt-kṛtam |
kṣudrayā tad-aniṣṭaṃ mē prasīdatu bhavān-mama || 8
dharmabaandhēna baddhōsmi tēnēmāṃ nēha mātaram |
hanmitīvrēṇa daṇḍēna daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm || 9
kathaṃ daśarathā jjāta śśuddhābhijana-karmaṇaḥ |
jānan dharmam-adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam || 10
guruḥ kriyāvān-vṛddhaś-cha rājā prētaḥ pitēti-cha |
tātaṃ na parigarhēyaṃ dāivataṃ chēti saṃsadi || 11
kō hi dharmārtthayōrhīnam-īdṛśaṃ karma kilbiṣam |
striyāḥ priyaṃ chikīrṣu ssaṅkuryād-dharmajñā! dharmavit || 12
antakālē hi bhūtāni muhyantīti purā śrutiḥ |
rājñāivaṃ kurvatā lōkē pratyakṣaṃ sā śrutiḥ kr̥tā || 13
sādhvarttham-abhisandhāya krōdhānmōhāccha sāhasāt |
tātasya yad-atikrāntaṃ pratyāharatu tad-bhavān || 14
piturhi samatikrāntaṃ putrō yassādhu manyatē |
tada-patyaṃ mataṃ lōkē viparītam-atōnyathā || 15
tada-patyaṃ bhavānastu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ |
abhipattā kr̥taṃ karma lōkē dhīravigarh i tam || 16
kāikēyīṃ māṃ cha tātaṃ cha suhṛdō bāndhavāṃścha naḥ |
pāurajānapadānsarvāṃstrātu sarvam-idaṃ bhavān || 17
kva chāraṇyaṃ kva cha kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva cha pālanam |
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān-kartum-arhati || 18
ēṣa hi prathamō dharmaḥ kṣatriyasyābhiṣēchanam |
yēna śakyaṃ mahāprājñā! prajānāṃ paripālanam || 19
kaścha pratyakṣam-utsṛjya saṃśayastthama-lakṣaṇam |
āyatistthaṃ charē ddharmaṃ kṣatrabandhu-raniśchitam || 20
atha klēśaja mēva tvaṃ dharmaṃ charitu micchasi |
dharmēṇa chaturō varṇānpālayan klēśam-āpnuhi || 21
chaturṇām-āśramāṇāṃ hi gārhastthyaṃ śrēṣṭha māśramam |
prāhur-dharmajña! dharmajñā staṃ kathaṃ tyaktu marhas i || 22
śrutēna bālaḥ stthānēna janmanā bhavatō hyaham |
sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati || 23
hīnabuddhiguṇō bālō hīnaḥ stthānēna cāpyaham |
bhavatā cha vinābhūtō na vartayitu-mutsuhē || 24
idaṃ nikhila mavyagraṃ rājyaṃ pitryam-akaṇṭakam |
anuśādhi svadharmēṇa dharmajñā! sa-habāndhavāiḥ || 25
ihāiva tvābhiṣiñchantu sarvāḥ prakṛtaya ssaha |
r̥tvija ssavasiṣṭhāścha mantravinmantrakōvidāḥ || 26
abhiṣiktastvam-asmābhir-ayōdhyāṃ pālanē vraja |
vijitya tarasā lōkān-marudbhiriva vāsavaḥ || 27
ṛṇāni trīṇyapākurvan-durhṛdassādhu nirdahan |
suhṛdastarpayan-kāmāis-tvamēvātrānuśādhi mām || 28
adyārya muditā ssantu suhṛdastē'bhiṣēchanē |
adya bhītāḥ palāyantāṃ durhṛdastē diśō daśa || 29
ākrōśaṃ mama mātuścha pramṛjya puruṣarṣabha |
adya tatra bhavantaṃ cha pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt || 30
śirasā tvābhiyāchēhaṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |
bāndhavēṣu cha sarvēṣu bhūtēṣviva mahēśvaraḥ || 31
athāitad-pṛṣṭhataḥ kr̥tvā vanam-ēva bhavān-itaḥ |
gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham-apy-aham || 32
tatthāhi rāmō bharatēna tāmyatā prasādyamāna-śśirasā mahīpatiḥ |
nachāiva chakrē gamanāya sattvavān-matiṃ pitus-tadvachanē pratiṣṭhitaḥ || 33
tad-adbhutaṃ stthāiryam-avēkṣya rāghavē samaṃ janō harṣam-avāpa duḥkhitaḥ |
na yāty-ayōdhyām-iti duḥkhitō'bhavat stthirapratijñatvam-avēkṣya harṣitaḥ || 34
tam-r̥tvijō nāigamayūthavallabhā stadā visaf̃jñāśrukalāścha mātaraḥ |
tatthā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ cha yayāchirē saha || 35
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaḍuttaraśatatamasargaḥ