Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaḍuttaraśatatama Sargaḥ
ēvamuktvā tu viratē rāmē vachanam-artthavat |
tatō mandākinītīrē rāmaṃ prakr̥tivatsalam || 1
uvāca bharata ścitraṃ dhārmikō dhārmikaṃ vachaḥ |
kō hi syādīdṛśō lōkē yādṛśa stvamarindamaḥ || 2
na tvāṃ pravyathayēd-duḥkhaṃ prītirvā napraharṣayēt |
sammataśchāsi vṛddhānāṃ tāṃścha pṛcchasi saṃśayān || 3
yathā mṛta statthā jīvanyathāsati tatthā sati |
yasyāiṣa buddhilābha ssyātparitapyēta kēna saḥ || 4
parāvarajñō yaścha syāt-tatthā tvaṃ manujādhipaḥ |
sa ēvaṃ vyasanaṃ prāpya na viṣīditu-marhati || 5
amarōpamasattva stvaṃ mahātmā satyasaṅgaraḥ |
sarvajña ssarvadarśī cha buddhimāṃśchāsi rāghava! || 6
na tvām-ēvaṃ guṇāiryuktaṃ prabhavābhava-kōvidam |
aviṣahyatamaṃ duḥkham-āsādayitu-marhati || 7
prōṣitē mayi yatpāpaṃ mātrā mat-kāraṇāt-kṛtam |
kṣudrayā tad-aniṣṭaṃ mē prasīdatu bhavān-mama || 8
dharmabaandhēna baddhōsmi tēnēmāṃ nēha mātaram |
hanmitīvrēṇa daṇḍēna daṇḍārhāṃ pāpakāriṇīm || 9
kathaṃ daśarathā jjāta śśuddhābhijana-karmaṇaḥ |
jānan dharmam-adharmiṣṭhaṃ kuryāṃ karma jugupsitam || 10
guruḥ kriyāvān-vṛddhaś-cha rājā prētaḥ pitēti-cha |
tātaṃ na parigarhēyaṃ dāivataṃ chēti saṃsadi || 11
kō hi dharmārtthayōrhīnam-īdṛśaṃ karma kilbiṣam |
striyāḥ priyaṃ chikīrṣu ssaṅkuryād-dharmajñā! dharmavit || 12
antakālē hi bhūtāni muhyantīti purā śrutiḥ |
rājñāivaṃ kurvatā lōkē pratyakṣaṃ sā śrutiḥ kr̥tā || 13
sādhvarttham-abhisandhāya krōdhānmōhāccha sāhasāt |
tātasya yad-atikrāntaṃ pratyāharatu tad-bhavān || 14
piturhi samatikrāntaṃ putrō yassādhu manyatē |
tada-patyaṃ mataṃ lōkē viparītam-atōnyathā || 15
tada-patyaṃ bhavānastu mā bhavān duṣkṛtaṃ pituḥ |
abhipattā kr̥taṃ karma lōkē dhīravigarh i tam || 16
kāikēyīṃ māṃ cha tātaṃ cha suhṛdō bāndhavāṃścha naḥ |
pāurajānapadānsarvāṃstrātu sarvam-idaṃ bhavān || 17
kva chāraṇyaṃ kva cha kṣātraṃ kva jaṭāḥ kva cha pālanam |
īdṛśaṃ vyāhataṃ karma na bhavān-kartum-arhati || 18
ēṣa hi prathamō dharmaḥ kṣatriyasyābhiṣēchanam |
yēna śakyaṃ mahāprājñā! prajānāṃ paripālanam || 19
kaścha pratyakṣam-utsṛjya saṃśayastthama-lakṣaṇam |
āyatistthaṃ charē ddharmaṃ kṣatrabandhu-raniśchitam || 20
atha klēśaja mēva tvaṃ dharmaṃ charitu micchasi |
dharmēṇa chaturō varṇānpālayan klēśam-āpnuhi || 21
chaturṇām-āśramāṇāṃ hi gārhastthyaṃ śrēṣṭha māśramam |
prāhur-dharmajña! dharmajñā staṃ kathaṃ tyaktu marhas i || 22
śrutēna bālaḥ stthānēna janmanā bhavatō hyaham |
sa kathaṃ pālayiṣyāmi bhūmiṃ bhavati tiṣṭhati || 23
hīnabuddhiguṇō bālō hīnaḥ stthānēna cāpyaham |
bhavatā cha vinābhūtō na vartayitu-mutsuhē || 24
idaṃ nikhila mavyagraṃ rājyaṃ pitryam-akaṇṭakam |
anuśādhi svadharmēṇa dharmajñā! sa-habāndhavāiḥ || 25
ihāiva tvābhiṣiñchantu sarvāḥ prakṛtaya ssaha |
r̥tvija ssavasiṣṭhāścha mantravinmantrakōvidāḥ || 26
abhiṣiktastvam-asmābhir-ayōdhyāṃ pālanē vraja |
vijitya tarasā lōkān-marudbhiriva vāsavaḥ || 27
ṛṇāni trīṇyapākurvan-durhṛdassādhu nirdahan |
suhṛdastarpayan-kāmāis-tvamēvātrānuśādhi mām || 28
adyārya muditā ssantu suhṛdastē'bhiṣēchanē |
adya bhītāḥ palāyantāṃ durhṛdastē diśō daśa || 29
ākrōśaṃ mama mātuścha pramṛjya puruṣarṣabha |
adya tatra bhavantaṃ cha pitaraṃ rakṣa kilbiṣāt || 30
śirasā tvābhiyāchēhaṃ kuruṣva karuṇāṃ mayi |
bāndhavēṣu cha sarvēṣu bhūtēṣviva mahēśvaraḥ || 31
athāitad-pṛṣṭhataḥ kr̥tvā vanam-ēva bhavān-itaḥ |
gamiṣyati gamiṣyāmi bhavatā sārdham-apy-aham || 32
tatthāhi rāmō bharatēna tāmyatā prasādyamāna-śśirasā mahīpatiḥ |
nachāiva chakrē gamanāya sattvavān-matiṃ pitus-tadvachanē pratiṣṭhitaḥ || 33
tad-adbhutaṃ stthāiryam-avēkṣya rāghavē samaṃ janō harṣam-avāpa duḥkhitaḥ |
na yāty-ayōdhyām-iti duḥkhitō'bhavat stthirapratijñatvam-avēkṣya harṣitaḥ || 34
tam-r̥tvijō nāigamayūthavallabhā stadā visaf̃jñāśrukalāścha mātaraḥ |
tatthā bruvāṇaṃ bharataṃ pratuṣṭuvuḥ praṇamya rāmaṃ cha yayāchirē saha || 35
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaḍuttaraśatatamasargaḥ