శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
త్య్రుత్తరశతతమ సర్గము
వసిష్ఠః పురతః కృత్వా దారాన్దశరథస్య చ |
అభిచక్రామ తం దేశం రామదర్శనతర్షితః || ౧
రాజపత్న్యశ్చ గచ్ఛన్త్యో మన్దం మన్దాకినీం ప్రతి |
దదృశు స్తత్ర తత్ తీర్థం రామలక్ష్మణసేవితమ్ || ౨
కౌసల్యా బాష్పపూర్ణేన ముఖేన పరిశుష్యతా |
సుమిత్రామబ్రవీద్దీనా యాశ్చాన్యా రాజయోషితః || ౩
ఇదం తేషామనాథానాం క్లిష్టమక్లిష్టకర్మణామ్ |
వనే ప్రాక్కలనం తీర్థం యే తే నిర్విషయీకృతాః || ౪
ఇత స్సుమిత్రే! పుత్రస్తే सदा జలమతన్ద్రితః |
స్వయం హరతి సౌమిత్రిర్మమ పుత్రస్య కారణాత్ || ౫
జఘన్యమపి తే పుత్రః కృతవాన్నతు గర్హితః |
భ్రాతుర్యదర్థసహితం సర్వం త ద్విహితం గుణైః || ౬
అద్యాయ మపి తే పుత్రః క్లేశానా మతథోచితః |
నీచానర్థసమాచారం సజ్జం కర్మ ప్రముఞ్చతు || ౭
దక్షిణాగ్రేషు దర్భేషు సా దదర్శ మహీతలే |
పితురిఙ్గుదిపిణ్యాకం న్యస్తమాయతలోచనా || ౮
తం భూమౌ పితురార్తేన న్యస్తం రామేణ వీక్ష్య సా |
ఉవాచ దేవీ కౌసల్యా సర్వా దశరథస్త్రియః || ౯
ఇదమిక్ష్వాకునాథస్య రాఘవస్య మహాత్మనః |
రాఘవేణ పితుర్దత్తం పశ్యతైతద్యథావిధి || ౧౦
తస్య దేవసమానస్య పార్థివస్య మహాత్మనః |
నైతదౌపయికం మన్యే భుక్తభోగస్య భోజనమ్ || ౧౧
చతురన్తాం మహీం భుక్త్వా మహేన్ద్రసదృశో విభుః |
కథమిఙ్గుదిపిణ్యాకం స భుక్తే వసుధాధిపః || ౨౨
అతో దుఃఖతరం లోకే న కిఞ్చిత్ప్రతిభాతి మా |
యత్ర రామః పితుర్దద్యాదిఙ్గుదిక్షోదమృద్ధిమాన్ || ౧౩
రామేణేఙ్గుదిపిణ్యాకం పితుర్దత్తం సమీక్ష్య మే |
కథం దుఃఖేన హృదయం న స్ఫోటతి సహస్రధా || ౧౪
శ్రుతిస్తు ఖల్వియం సత్యా లౌకికీ ప్రతిభాతి మా |
యదన్నః పురుషో భవతి తదన్నాస్తస్య దేవతాః || ౧౫
ఏవమార్తాం సపత్న్యస్తా జగ్మురాశ్వాస్య తాం తదా |
దదృశుశ్చాశ్రమే రామం స్వర్గచ్యుతమివామరమ్ || ౧౬
సర్వభోగైః పరిత్యక్తం రామం సమ్ప్రేక్ష్య మాతరః |
ఆర్తా ముముచురశ్రూణి సస్వరం శోకకర్శితాః || ౧౭
తాంసరామస్సముత్థాయ జగ్రాహ చరణాన్ శుభాన్ |
మాత్రూణాం మనుజవ్యాఘ్రస్సర్వాసాం సత్యసఙ్గరః || ౧౮
తాః పాణిభి స్సుఖస్పర్శైర్మృద్వఙ్గులితలై శ్శుభైః |
ప్రమమార్జూ రజః పృష్ఠాద్రామస్యాయతలోచనాః || ౧౯
సౌమిత్రిరపి తా స్సర్వా మాతృ్సమ్ప్రేక్ష్య దుఃఖితః |
అభ్యవాదయతాసక్తం శనై రామాదనన్తరమ్ || ౨౦
యథా రామే తథా తస్మిన్సర్వా వవృతిరే స్త్రియః |
వృత్తిం దశరథాజ్జాతే లక్ష్మణే శుభలక్షణే || ౨౧
సీతాపి చరణాంస్తాసాముపసఙ్గృహ్య దుఃఖితా |
శ్వశ్రూణామశ్రుపూర్ణాక్షీ సా బభూవాగ్రతః స్థితా || ౨౨
తాం పరిష్వజ్య దుఃఖార్తాం మాతా దుహితరం యథా |
వనవాసకృశాం దీనాం కౌసల్యా వాక్యమబ్రవీత్ || ౨౩
విదేహరాజస్య సుతా స్నుషా దశరథస్య చ |
రామపత్నీ కథం దుఃఖం సమ్ప్రాప్తా నిర్జనే వనే || ౨౪
పద్మమాతపసన్తప్తం పరిక్లిష్టమివోత్పలమ్ |
కాఞ్చనం రజసా ధ్వస్తం క్లిష్టం చన్ద్రమివామ్బుదైః || ౨౫
ముఖం తే ప్రేక్ష్య మాం శోకో దహత్యగ్నిరివాశ్రయమ్ |
భృశం మనసి వైదేహి! వ్యసనారణిసమ్భవః || ౨౬
బ్రువన్త్యామేవమార్తాయాం జనన్యాం భరతాగ్రజః |
పాదావాసాద్య జగ్రాహ వసిష్ఠస్య చ రాఘవః || ౨౭
పురోహితస్యాగ్నిసమస్య వై తదా బృహస్పతేరిన్ద్రమివామరాధిపః |
ప్రగృహ్య పాదౌ సుసమృద్ధతేజసస్సహైవ తేనోపవివేశ రాఘవః || ౨౮
తతో జఘన్యం సహితై స్సమన్త్రిభిః పురప్రధానైశ్చ సహైవ సైనికైః |
జనేన ధర్మజ్ఞతమేన ధర్మవానుపోపవిష్టో భరత స్తదాగ్రజమ్ || ౨౯
ఉపోపవిష్ట స్తు తదా స వీర్యవాంస్తపస్వివేషేణ సమీక్ష్య రాఘవమ్ |
శ్రియా జ్వలన్తం భరతః కృతాఞ్జలిర్యథా మహేన్ద్రః ప్రయతః ప్రజాపతిమ్ || ౩౦
కిమేష వాక్యం భరతోద్య రాఘవం ప్రణమ్య సత్కృత్య చ సాధు వక్ష్యతి |
ఇతీవ తస్యార్యజనస్య తత్త్వతో బభూవ కౌతూహలముత్తమం తదా || ౩౧
స రాఘవ స్సత్యధృతి శ్చ లక్ష్మణో మహానుభావో భరత శ్చ ధార్మికః |
వృతాః సుహృద్భి శ్చ విరేజురధ్వరే యథా సదస్యై స్సహితాస్త్రయోగ్నయః || ౩౨
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే త్య్రుత్తరశతతమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Tryuttaraśatatama Sargaḥ
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ dēśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1
rājapatnyaśca gacchantyō mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasēvitam || 2
kausalyā bāṣpapūrṇēna mukhēna pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayōṣitaḥ || 3
idaṃ tēṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vanē prākkalanaṃ tīrthaṃ yē tē nirviṣayīkṛtāḥ || 4
ita ssumitrē! putrastē sadā jalamataandritaḥ |
svayaṃ harati saumit rirmama putrasya kāraṇāt || 5
jaghanyamapi tē putraḥ kṛtavānnatu garhitaḥ |
bhrāturyadarthasahitaṃ sarvaṃ ta dvihitaṃ guṇaiḥ || 6
adyāya mapi tē putraḥ klēśānā matathōcitaḥ |
nīcānarthasamācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7
dakṣiṇāgrēṣu darbhēṣu sā dadarśa mahītalē |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalōcanā || 8
taṃ bhūmāu piturārtēna nyastaṃ rāmēṇa vīkṣya sā |
uvāca dēvī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9
idam-ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghavēṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10
tasya dēvasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadāupayikaṃ manyē bhuktabhōgasya bhōjanam || 11
chaturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahēndrasadṛśō vibhuḥ |
katha-miṅgu-dipiṇyākaṃ sa bhuktē vasudhādhipaḥ || 12
atō duḥkhataraṃ lōkē na kiñcit-pratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyād-iṅgu-dikṣōdam-ṛddhimān || 13
rāmēṇēṅgu-dipiṇyākaṃ pitur-dattaṃ samīkṣya mē |
kathaṃ duḥkhēna hṛdayaṃ na sphōṭati sahasradhā || 14
śrutistu khalviyaṃ satyā lāukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣō bhavati tadannāstasya dēvatāḥ || 15
ēvamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśramē rāmaṃ svargacyutam-ivāmaraam || 16
sarvabhōgāiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprēkṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śōkakarśitāḥ || 17
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātṝṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18
tāḥ pāṇibhi ssu-khasparśāir-mṛdvaṅgulitalāi śśubhāiḥ |
prama-mārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalōcanāḥ || 19
saumitrirapi tā ssarvā mātṝssamprēkṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanāi rāmādanantaram || 20
yathā rāmē tathā tasmin-sarvā vavṛtirē striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjātē lakṣmaṇē śubhalakṣaṇē || 21
sītāpi caraṇāntāsām-upasagṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam-abravīt || 23
vidēharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjanē vanē || 24
padmam-ātapasantaptaṃ parikliṣṭam-ivōtpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ chandram-ivāmbudāiḥ || 25
mukhaṃ tē prēkṣya māṃ śōkō dahaty-agnir-ivāśrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidēhi! vyasanāraṇisambhavaḥ || 26
bruvantyām-ēvamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27
purōhitasyāgnisamasya vāi tadā bṛhaspatērindramivāmarādhipaḥ |
pragr̥hya pādāu susamṛiddhatējasassahaiva tēnōpaviivēśa rāghavaḥ || 28
tatō jaghanyaṃ sahitāi ssamaantribhiḥ purapradhānāiśca sahaiva sāinikāiḥ |
janēna dharmajñatamēna dharmavān-upōpaviṣṭō bharata stadāgrajam || 29
upōpaviṣṭa stu tadā sa vīryavān-tapasvivēṣēṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir-yathā mahēndraḥ prayataḥ prajāpatim || 30
kimēṣa vākyaṃ bharatōdya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvatō babhūva kāutūhalam-uttamaṃ tadā || 31
sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇō mahānubhāvō bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virēju-radhvarē yathā sadasyāi ssahitāstrayōgnayaḥ || 32
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē tryuttaraśatatamasargaḥ