Ayōdhyākāṇḍa - Tryuttaraśatatama Sargaḥ
vasiṣṭhaḥ purataḥ kṛtvā dārāndaśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ dēśaṃ rāmadarśanatarṣitaḥ || 1
rājapatnyaśca gacchantyō mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśu statra tat tīrthaṃ rāmalakṣmaṇasēvitam || 2
kausalyā bāṣpapūrṇēna mukhēna pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayōṣitaḥ || 3
idaṃ tēṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vanē prākkalanaṃ tīrthaṃ yē tē nirviṣayīkṛtāḥ || 4
ita ssumitrē! putrastē sadā jalamataandritaḥ |
svayaṃ harati saumit rirmama putrasya kāraṇāt || 5
jaghanyamapi tē putraḥ kṛtavānnatu garhitaḥ |
bhrāturyadarthasahitaṃ sarvaṃ ta dvihitaṃ guṇaiḥ || 6
adyāya mapi tē putraḥ klēśānā matathōcitaḥ |
nīcānarthasamācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu || 7
dakṣiṇāgrēṣu darbhēṣu sā dadarśa mahītalē |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalōcanā || 8
taṃ bhūmāu piturārtēna nyastaṃ rāmēṇa vīkṣya sā |
uvāca dēvī kausalyā sarvā daśarathastriyaḥ || 9
idam-ikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmanaḥ |
rāghavēṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi || 10
tasya dēvasamānasya pārthivasya mahātmanaḥ |
naitadāupayikaṃ manyē bhuktabhōgasya bhōjanam || 11
chaturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahēndrasadṛśō vibhuḥ |
katha-miṅgu-dipiṇyākaṃ sa bhuktē vasudhādhipaḥ || 12
atō duḥkhataraṃ lōkē na kiñcit-pratibhāti mā |
yatra rāmaḥ piturdadyād-iṅgu-dikṣōdam-ṛddhimān || 13
rāmēṇēṅgu-dipiṇyākaṃ pitur-dattaṃ samīkṣya mē |
kathaṃ duḥkhēna hṛdayaṃ na sphōṭati sahasradhā || 14
śrutistu khalviyaṃ satyā lāukikī pratibhāti mā |
yadannaḥ puruṣō bhavati tadannāstasya dēvatāḥ || 15
ēvamārtāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśramē rāmaṃ svargacyutam-ivāmaraam || 16
sarvabhōgāiḥ parityaktaṃ rāmaṃ samprēkṣya mātaraḥ |
ārtā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śōkakarśitāḥ || 17
tāsāṃ rāmassamutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
mātṝṇāṃ manujavyāghrassarvāsāṃ satyasaṅgaraḥ || 18
tāḥ pāṇibhi ssu-khasparśāir-mṛdvaṅgulitalāi śśubhāiḥ |
prama-mārjū rajaḥ pṛṣṭhādrāmasyāyatalōcanāḥ || 19
saumitrirapi tā ssarvā mātṝssamprēkṣya duḥkhitaḥ |
abhyavādayatāsaktaṃ śanāi rāmādanantaram || 20
yathā rāmē tathā tasmin-sarvā vavṛtirē striyaḥ |
vṛttiṃ daśarathājjātē lakṣmaṇē śubhalakṣaṇē || 21
sītāpi caraṇāntāsām-upasagṛhya duḥkhitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrataḥ sthitā || 22
tāṃ pariṣvajya duḥkhārtāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyam-abravīt || 23
vidēharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ duḥkhaṃ samprāptā nirjanē vanē || 24
padmam-ātapasantaptaṃ parikliṣṭam-ivōtpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ chandram-ivāmbudāiḥ || 25
mukhaṃ tē prēkṣya māṃ śōkō dahaty-agnir-ivāśrayam |
bhṛśaṃ manasi vaidēhi! vyasanāraṇisambhavaḥ || 26
bruvantyām-ēvamārtāyāṃ jananyāṃ bharatāgrajaḥ |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghavaḥ || 27
purōhitasyāgnisamasya vāi tadā bṛhaspatērindramivāmarādhipaḥ |
pragr̥hya pādāu susamṛiddhatējasassahaiva tēnōpaviivēśa rāghavaḥ || 28
tatō jaghanyaṃ sahitāi ssamaantribhiḥ purapradhānāiśca sahaiva sāinikāiḥ |
janēna dharmajñatamēna dharmavān-upōpaviṣṭō bharata stadāgrajam || 29
upōpaviṣṭa stu tadā sa vīryavān-tapasvivēṣēṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharataḥ kṛtāñjalir-yathā mahēndraḥ prayataḥ prajāpatim || 30
kimēṣa vākyaṃ bharatōdya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvatō babhūva kāutūhalam-uttamaṃ tadā || 31
sa rāghava ssatyadhṛti śca lakṣmaṇō mahānubhāvō bharata śca dhārmikaḥ |
vṛtāḥ suhṛdbhi śca virēju-radhvarē yathā sadasyāi ssahitāstrayōgnayaḥ || 32
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē tryuttaraśatatamasargaḥ