శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
శతతమః సర్గః (కచ్చిత్ సర్గ)
జటిలం చీరవసనం ప్రాంజలిం పతితం భువి |
దదర్శ రామో దుర్దర్శం యుగాంతే భాస్కరం యథా || ౧
కథంచిదభివిజ్ఞాయ వివర్ణవదనం కృశమ్ |
భ్రాతరం భరతం రామః పరిజగ్రాహ బాహునా || ౨
ఆఘ్రాయ రామస్తం మూర్ధ్ని పరిష్వజ్య చ రాఘవః |
అంకే భరతమారోప్య పర్యపృచ్ఛత్సమాహితః || ౩
క్వ ను తేఽభూత్పితా తాత యదరణ్యం త్వమాగతః |
న హి త్వం జీవతస్తస్య వనమాగంతుమర్హసి || ౪
చిరస్య బత పశ్యామి దూరాద్భరతమాగతమ్ |
దుష్ప్రతీకమరణ్యేఽస్మిన్కిం తాత వనమాగతః || ౫
కచ్చిద్ధారయతే తాత రాజా యత్త్వమిహాఽగతః |
కచ్చిన్నదీనః సహసా రాజా లోకాంతరం గతః || ౬
కచ్చిత్సౌమ్య న తే రాజ్యం భ్రష్టం బాలస్య శాశ్వతమ్ |
కచ్చిచ్ఛుశ్రూషసే తాత పితరం సత్యవిక్రమమ్ || ౭
కచ్చిద్ధశరథో రాజా కుశలీ సత్యసంగరః |
రాజసూయాశ్వమేధానామాహర్తా ధర్మనిశ్చయః || ౮
స కచ్చిద్బ్రాహ్మణో విద్వాన్ధర్మనిత్యో మహాద్యుతిః |
ఇక్ష్వాకూణాముపాధ్యాయో యథావత్తాత పూజ్యతే || ౯
సా తాత కచ్చిత్కౌసల్యా సుమిత్రా చ ప్రజావతీ |
సుఖినీ కచ్చిదార్యా చ దేవీ నందతి కైకయీ || ౧౦
కచ్చిద్వినయసంపన్నః కులపుత్రో బహుశ్రుతః |
అనసూయురనుద్రష్టా సత్కృతస్తే పురోహితః || ౧౧
కచ్చిదగ్నిషు తే యుక్తో విధిజ్ఞో మతిమానృజుః |
హుతం చ హోష్యమాణం చ కాలే వేదయతే సదా || ౧౨
కచ్చిద్దేవాన్పితౄన్మాతౄః గురూన్పితృసమానపి |
వృద్ధాంశ్చ తాత వైద్యాంశ్చ బ్రాహ్మణాంశ్చాభిమన్యసే || ౧౩
ఇష్వస్త్రవరసంపన్నమర్థశాస్త్రవిశారదమ్ |
సుధన్వానముపాధ్యాయం కచ్చిత్త్వం తాత మన్యసే || ౧౪
కచ్చిదాత్మసమాః శూరాః శ్రుతవంతో జితేంద్రియాః |
కులీనాశ్చేంగితజ్ఞాశ్చ కృతాస్తే తాత మంత్రిణః || ౧౫
మంత్రో విజయమూలం హి రాజ్ఞాం భవతి రాఘవ |
సుసంవృతో మంత్రధరైరమాత్యైః శాస్త్రకోవిదైః || ౧౬
కచ్చిన్నిద్రావశం నైషీః కచ్చిత్కాలే ప్రబుధ్యసే |
కచ్చిచ్చాపరరాత్రేషు చింతయస్యర్థనైపుణమ్ || ౧౭
కచ్చిన్మంత్రయసే నైకః కచ్చిన్న బహుభిః సహ |
కచ్చిత్తే మంత్రితో మంత్రో రాష్ట్రం న పరిధావతి || ౧౮
కచ్చిదర్థం వినిశ్చిత్య లఘుమూలం మహోదయమ్ |
క్షిప్రమారభసే కర్తుం న దీర్ఘయసి రాఘవ || ౧౯
కచ్చిత్తే సుకృతాన్యేవ కృతరూపాణి వా పునః |
విదుస్తే సర్వకార్యాణి న కర్తవ్యాని పార్థివాః || ౨౦
కచ్చిన్న తర్కైర్యుక్త్యా వా యే చాప్యపరికీర్తితాః |
త్వయా వా తవ వాఽమాత్యైర్బుధ్యతే తాత మంత్రితమ్ || ౨౧
కచ్చిత్సహస్రాన్మూర్ఖాణామేకమిచ్ఛసి పండితమ్ |
పండితో హ్యర్థకృచ్ఛ్రేషు కుర్యాన్నిశ్శ్రేయసం మహత్ || ౨౨
సహస్రాణ్యపి మూర్ఖాణాం యద్యుపాస్తే మహీపతిః |
అథవాఽప్యయుతాన్యేవ నాస్తి తేషు సహాయతా || ౨౩
ఏకోఽప్యమాత్యో మేధావీ శూరో దక్షో విచక్షణః |
రాజానం రాజమాత్రం వా ప్రాపయేన్మహతీం శ్రియమ్ || ౨౪
కచ్చిన్ముఖ్యా మహత్స్వేవ మధ్యమేషు చ మధ్యమాః |
జఘన్యాస్తు జఘన్యేషు భృత్యాః కర్మసు యోజితాః || ౨౫
అమాత్యానుపధాఽతీతాన్పితృపైతామహాంఛుచీన్ |
శ్రేష్ఠాన్శ్రేష్ఠేషు కచ్చిత్త్వం నియోజయసి కర్మసు || ౨౬
కచ్చిన్నోగ్రేణ దండేన భృశముద్వేజితప్రజమ్ |
రాష్ట్రం తవానుజానంతి మంత్రిణః కైకయీసుత || ౨౭
కచ్చిత్త్వాం నావజానంతి యాజకాః పతితం యథా |
ఉగ్రప్రతిగ్రహీతారం కామయానమివ స్త్రియః || ౨౮
ఉపాయకుశలం వైద్యం భృత్యసందూషణే రతమ్ |
శూరమైశ్వర్యకామం చ యో న హంతి స వధ్యతే || ౨౯
కచ్చిద్ధృష్టశ్చ శూరశ్చ మతిమాన్ధృతిమాన్ శుచిః |
కులీనశ్చానురక్తశ్చ దక్షః సేనాపతిః కృతః || ౩౦
బలవంతశ్చ కచ్చిత్తే ముఖ్యా యుద్ధవిశారదాః |
దృష్టాపదానా విక్రాంతాస్త్వయా సత్కృత్యమానితాః || ౩౧
కచ్చిద్బలస్య భక్తం చ వేతనం చ యథోచితమ్ |
సంప్రాప్తకాలం దాతవ్యం దదాసి న విలంబసే || ౩౨
కాలాతిక్రమణాచ్చైవ భక్తవేతనయోర్భృతాః |
భర్తుః కుప్యంతి దుష్యంతి సోఽనర్థః సుమహాన్ స్మృతః || ౩౩
కచ్చిత్సర్వేఽనురక్తాస్త్వాం కులపుత్రాః ప్రధానతః |
కచ్చిత్ప్రాణాంస్తవార్థేషు సంత్యజంతి సమాహితాః || ౩౪
కచ్చిజ్జానపదో విద్వాన్దక్షిణః ప్రతిభానవాన్ |
యథోక్తవాదీ దూతస్తే కృతో భరత పండితః || ౩౫
కచ్చిదష్టాదశాన్యేషు స్వపక్షే దశ పంచ చ |
త్రిభిస్త్రిభిరవిజ్ఞాతైర్వేత్సి తీర్థాని చారకైః || ౩౬
కచ్చిద్వ్యపాస్తానహితాన్ప్రతియాతాంశ్చ సర్వదా |
దుర్బలాననవజ్ఞాయ వర్తసే రిపుసూదన || ౩౭
కచ్చిన్న లోకాయతికాన్బ్రాహ్మణాంస్తాత సేవసే |
అనర్థకుశలా హ్యేతే బాలాః పండితమానినః || ౩౮
ధర్మశాస్త్రేషు ముఖ్యేషు విద్యమానేషు దుర్బుధాః |
బుద్ధిమాన్వీక్షికీం ప్రాప్య నిరర్థం ప్రవదంతి తే || ౩౯
వీరైరధ్యుషితాం పూర్వమస్మాకం తాత పూర్వకైః |
సత్యనామాం దృఢద్వారాం హస్త్యశ్వరథసంకులామ్ || ౪౦
బ్రాహ్మణైః క్షత్రియైర్వైశ్యైః స్వకర్మనిరతైః సదా |
జితేంద్రియైర్మహోత్సాహైర్వృతామార్యైః సహస్రశః || ౪౧
ప్రాసాదైర్వివిధాకారైర్వృతాం వైద్యజనాకులామ్ |
కచ్చిత్సుముదితాం స్ఫీతామయోధ్యాం పరిరక్షసి || ౪౨
కచ్చిచ్చైత్యశతైర్జుష్టః సునివిష్టజనాకులః |
దేవస్థానైః ప్రపాభిశ్చ తటాకైశ్చోపశోభితః || ౪౩
ప్రహృష్టనరనారీకః సమాజోత్సవశోభితః |
సుకృష్టసీమా పశుమాన్హింసాభిః పరివర్జితః || ౪౪
అదేవమాతృకో రమ్యః శ్వాపదైః పరివర్జితః |
పరిత్యక్తో భయైః సర్వైః ఖనిభిశ్చోపశోభితః || ౪౫
వివర్జితో నరైః పాపైర్మమ పూర్వైః సురక్షితః |
కచ్చిజ్జనపదః స్ఫీతః సుఖం వసతి రాఘవ || ౪౬
కచ్చిత్తే దయితాః సర్వే కృషిగోరక్షజీవినః |
వార్తాయాం సంశ్రితస్తాత లోకో హి సుఖమేధతే || ౪౭
తేషాం గుప్తిపరీహారైః కచ్చిత్తే భరణం కృతమ్ |
రక్ష్యా హి రాజ్ఞా ధర్మేణ సర్వే విషయవాసినః || ౪౮
కచ్చిస్త్రియః సాంత్వయసి కచ్చిత్తాశ్చ సురక్షితాః |
కచ్చిన్న శ్రద్దధాస్యాసాం కచ్చిద్గుహ్యం న భాషసే || ౪౯
కచ్చిన్నాగవనం గుప్తం కచ్చిత్తే సంతి ధేనుకాః |
కచ్చిన్న గణికాశ్వానాం కుంజరాణాం చ తృప్యసి || ౫౦
కచ్చిద్దర్శయసే నిత్యం మనుష్యాణాం విభూషితమ్ |
ఉత్థాయోత్థాయ పూర్వాహ్ణే రాజపుత్ర మహాపథే || ౫౧
కచ్చిన్న సర్వే కర్మాంతాః ప్రత్యక్షాస్తేఽవిశంకయా |
సర్వే వా పునరుత్సృష్టా మధ్యమేవాత్ర కారణమ్ || ౫౨
కచ్చిత్సర్వాణి దుర్గాణి ధనధాన్యాయుధోదకైః |
యంత్రైశ్చ పరిపూర్ణాని తథా శిల్పిధనుర్ధరైః || ౫౩
ఆయస్తే విపులః కచ్చిత్కచ్చిదల్పతరో వ్యయః |
అపాత్రేషు న తే కచ్చిత్కోశో గచ్ఛతి రాఘవ || ౫౪
దేవతార్థే చ పిత్రర్థే బ్రాహ్మణాభ్యాగతేషు చ |
యోధేషు మిత్రవర్గేషు కచ్చిద్గచ్ఛతి తే వ్యయః || ౫౫
కచ్చిదార్యో విశుద్ధాత్మా క్షారితశ్చోరకర్మణా |
అపృష్టః శాస్త్రకుశలైర్న లోభాద్వధ్యతే శుచిః || ౫౬
గృహీతశ్చైవ పృష్టః చ కాలే దృష్టః సకారణః |
కచ్చిన్న ముచ్యతే చోరో ధనలోభాన్నరర్షభ || ౫౭
వ్యసనే కచ్చిదాఢ్యస్య దుర్గతస్య చ రాఘవ |
అర్థం విరాగాః పశ్యంతి తవామాత్యా బహుశ్రుతాః || ౫౮
యాని మిథ్యాఽభిశస్తానాం పతంత్యస్రాణి రాఘవ |
తాని పుత్రన్పశూన్ ఘ్నంతి ప్రీత్యర్థమనుశాసతః || ౫౯
కచ్చిద్వృద్ధాంశ్చ బాలాంశ్చ వైద్యముఖ్యాంశ్చ రాఘవ |
దానేన మనసా వాచా త్రిభిరేతైర్బుభూషసే || ౬౦
కచ్చిద్గురూంశ్చ వృద్ధాంశ్చ తాపసాన్దేవతాతిథీన్ |
చైత్యాంశ్చ సర్వాన్సిద్ధార్థాన్ బ్రాహ్మణాంశ్చ నమస్యసి || ౬౧
కచ్చిదర్థేన వా ధర్మమర్థం ధర్మేణ వా పునః |
ఉభౌ వా ప్రీతిలోభేన కామేన చ న బాధసే || ౬౨
కచ్చిదర్థం చ ధర్మం చ కామం చ జయతాంవర |
విభజ్య కాలే కాలజ్ఞ సర్వాన్వరద సేవసే || ౬౩
కచ్చిత్తే బ్రాహ్మణాః శర్మ సర్వశాస్త్రార్థకోవిదాః |
ఆశంసంతే మహాప్రాజ్ఞ పౌరజానపదైః సహ || ౬౪
నాస్తిక్యమనృతం క్రోధం ప్రమాదం దీర్ఘసూత్రతామ్ |
అదర్శనం జ్ఞానవతామాలస్యం పంచవృత్తితామ్ || ౬౫
ఏకచింతనమర్థానామనర్థజ్ఞైశ్చ మంత్రణమ్ |
నిశ్చితానామనారంభం మంత్రస్యాపరిరక్షణమ్ || ౬౬
మంగళస్యాప్రయోగం చ ప్రత్యుత్థానం చ సర్వతః |
కచ్చిత్త్వం వర్జయస్యేతాన్రాజదోషాంశ్చతుర్దశ || ౬౭
దశపంచ చతుర్వర్గాన్సప్తవర్గం చ తత్త్వతః |
అష్టవర్గం త్రివర్గం చ విద్యాస్తిస్రశ్చ రాఘవ || ౬౮
ఇంద్రియాణాం జయం బుద్ధ్వా షాడ్గుణ్యం దైవమానుషమ్ |
కృత్యం వింశతివర్గం చ తథా ప్రకృతిమండలమ్ || ౬౯
యాత్రాదండవిధానం చ ద్వియోనీ సంధివిగ్రహౌ |
కచ్చిదేతాన్మహాప్రాజ్ఞ యథావదనుమన్యసే || ౭౦
మంత్రిభిస్త్వం యథోద్దిష్టైశ్చతుర్భిస్త్రిభిరేవ వా |
కచ్చిత్సమస్తైర్వ్యస్తైశ్చ మంత్రం మంత్రయసే మిథః || ౭౧
కచ్చిత్తే సఫలా వేదాః కచ్చిత్తే సఫలాః క్రియాః |
కచ్చిత్తే సఫలా దారాః కచ్చిత్తే సఫలం శ్రుతమ్ || ౭౨
కచ్చిదేషైవ తే బుద్ధిర్యథోక్తా మమ రాఘవ |
ఆయుష్యా చ యశస్యా చ ధర్మకామార్థసంహితా || ౭౩
యాం వృత్తిం వర్తతే తాతో యాం చ నః ప్రపితామహాః |
తాం వృత్తిం వర్తసే కచ్చిద్యా చ సత్పథగా శుభా || ౭౪
కచ్చిత్స్వాదుకృతం భోజ్యమేకో నాశ్నాసి రాఘవ |
కచ్చిదాశంసమానేభ్యో మిత్రేభ్యః సంప్రయచ్ఛసి || ౭౫
రాజా తు ధర్మేణ హి పాలయిత్వా మహామతిర్దండధరః ప్రజానామ్ |
అవాప్య కృత్స్నాం వసుధాం యథావత్ ఇతశ్చ్యుతః స్వర్గముపైతి విద్వాన్ || ౭౬
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయే ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాండే శతతమః సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Śatatama Sargaḥ (Kachchit Sarga)
jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |
dadarśa rāmō durdarśaṃ yugāntē bhāskaraṃ yathā || 1
kathañcid-abhivijñāya vivarṇavadanaṃ kr̥śam |
bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2
āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |
aṅkē bharata-mārōpya paryapṛcchat-samāhitaḥ || 3
kva nu tē'bhūt-pitā tāta yadaranyaṃ tvam-āgataḥ |
na hi tvaṃ jīvatastasya vanam-āgaantumarhasi || 4
cirasya bata paśyāmi dūrād-bharatam-āgatam |
duṣpratīkam-araṇyēsmin kiṃ tāta vanam-āgataḥ || 5
kaccid-dhārayatē tāta rājā yattvam-ihāgataḥ |
kaccinna dīna ssahasā rājā lōkāntaraṃ gataḥ || 6
kaccit-sāumya na tē rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |
kaccicchū-śrūṣasē tāta pitaraṃ satyavikramam || 7
kaccid-daśarathō rājā kuśalī satyasaṅgaraḥ |
rājasūyā-śvamēdhānām-āhartā dharmaniścayaḥ || 8
sa kaccid-brāhmaṇō vidvān dharmanityō mahādyutiḥ |
ikṣvākūṇām-upādhyāyō yathāvat-tāta pūjyatē || 9
sā tāta kaccit-kāusalyā sumitrā ca prajāvatī |
sukhinī kaccid-āryā ca dēvī nandaatī kāikēyī || 10
kaccid-vinaya-sampannaḥ kulaputrō bahuśrutaḥ |
anasūyur-anudraṣṭā satkṛta-stē purōhitaḥ || 11
kaccid-agniṣu tē yuktō vidhijñō matimān-ṛjuḥ |
hutaṃ ca hōṣyamāṇaṃ ca kālē vēdayatē sadā || 12
kaccid-dēvān-pitr̥̄n mātṝ-gurūn-pitṛsamān-api |
vṛddhāṃśca tāta! vaidyāṃśca brāhmaṇāṃś-cābhimanyasē || 13
iṣv-astra-vara-sampannam-arthaśāstra viśāradam |
sudhanvānam-upādhyāyaṃ kaccit-tvaṃ tāta! manyasē || 14
kaccid-ātmasamā śśūrā śśrutavantō jitēndriyāḥ |
kulīnāś-chēṅgitajñāśca kr̥tāstē tāta! mantriṇaḥ || 15
mantrō vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |
susaṃvṛtō mantradharāir-amātyāi śśāstrakōvidāiḥ || 16
kaccin-nidrāvaśaṃ nāiṣīḥ kaccit-kālē prabudhyasē |
kaccichā-pararātrēṣu cintayasy-arthanāipuṇam || 17
kaccin-mantrayasē nāikaḥ kaccinna bahubhis-saha |
kaccittē mantritō mantrō rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18
kaccid-arthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahōdayam |
kṣipram-ārabhasē kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19
kaccittu sukr̥tāny-ēva kr̥tarūpāṇi vā punaḥ |
vidustē sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20
kaccinna-tarkāir-yuktyā vā yē cāpyapari-kīrtitāḥ |
tvayā vā tavāmātyāir-budhyatē tāta mantritam || 21
kaccit-sahasrān-mūrkhāṇām-ēkam-ichasi paṇḍitam |
paṇḍitō hyarthakṛc-chrēṣu kuryān-niśrēyasaṃ mahat || 22
sahasrāṇy-api mūrkhāṇāṃ yadyupāstē mahīపతిḥ |
athavāp-yayutānyēva nāsti tēṣu sahāyatā || 23
ēkō'pya-mātyō mēdhāvī śūrō dakṣō vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayēn-mahatīṃ śriyam || 24
kaccin-mukhyā mahātsv-ēva madhyamēṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyēṣu bhr̥tyāḥ karmasu yōjitāḥ || 25
amātyān-upadhātītān-pitṛ-pāitāmahāñ-chucīn |
śrēṣ-ṭhāñchrēṣ-ṭhēṣu-kaccitvaṃ niyōjayasi karmasu || 26
kaccin-nōgrēṇa daṇḍēna bhr̥śam-udvējita-prajam |
rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikēyīsuta || 27
kaccit-tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam-iva striyaḥ || 28
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhr̥tyasandūṣaṇē ratam |
śūram-āiśvaryakāmaṃ ca yō na hanti sa hanyatē || 29
kaccid-dhṛṣṭas-cha śūraś-cha matimān dhṛtimān śuciḥ |
kulīnaś-chānuraktaś-cha dakṣas-sēnāpatiḥ kr̥taḥ || 30
balavantas-cha kaccittē mukhyā yud-dhaviśāradāḥ |
dṛṣṭāpadānā vikrāntā-stvayā satkṛtyamānitāḥ || 31
kaccid-balasya bhaktaṃ ca vētanaṃ ca yathōcitam |
samprāptakalāṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambasē || 32
kālāt ik ramaṇāc-cāiva bhaktavētanayōṛ-bhr̥tāḥ |
bhartuḥ kupyanti duṣyanti sō'nartthas-sumahān smr̥taḥ || 33
kaccit sarvē'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccit prāṇāṃstavārthēṣu santyajanti samāhitāḥ || 34
kaccij-jānapadō vidvān dakṣiṇaḥ pratibhānavān |
yathōktavādī dūta-stē kṛtō bharata paṇḍitaḥ || 35
kaccid-aṣṭādaśānyēṣu svapakṣē daśa pañca ca |
tribhistribhir-avijñātair-vēt-si tīrthāni cārakaiḥ || 36
kaccid-vyapāstān-ahitān pratiyātāṃśca sarvadā |
durbalān-anavajñāya vartasē ripusūdana || 37
kaccinna lōkāyatikān brāhmaṇāṃ-stāta sēvasē |
anartha-kuśalā hyētē bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38
dharma-śāstrēṣu mukhyēṣu vidyamānēṣu durbudhāḥ |
buddhimān-vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti tē || 39
vīrair-adhyuṣitāṃ pūrvaṃ asmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |
satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hasty-aśva-ratha-saṅkulām || 40
brāhmaṇaiḥ kṣatriyair-vaiśyaiḥ svakarma-niratiḥ sadā |
jitēndriyair-mahōtsāhair-vṛtām-āryaiḥ sahasraśaḥ || 41
prāsādair-vividhākārair-vṛtāṃ vaidya-janākulām |
kaccit-sumuditāṃ sphītām-ayōdhyāṃ parirakṣasi || 42
kacci-ccāityaśatair-juṣṭaḥ suniviṣṭa-janākulaḥ |
dēvasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiś-cōpaśōbhitaḥ || 43
prahr̥ṣṭa-naranārīkaḥ samājōtsava-śōbhitaḥ |
sukṛṣṭa-sīmā paśumān-hiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44
adēva-mātr̥kō ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ |
parityaktō bhayaiḥ sarvaiḥ khanibhiś-cōpaśōbhitaḥ || 45
vivarjitō naraiḥ pāpair-mama pūrvaiḥ surakṣitaḥ |
kaccij-janapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46
kaccit-tē dayitāḥ sarvē kṛṣi-gōrakṣa-jīvinaḥ |
vārtāyāṃ saṃśritas-tāta lōkō hi sukham-ēdhatē || 47
tēṣāṃ gupti-parīhāraik-kaccit-tē bharaṇaṃ kṛtam |
rakṣyā hi rājñā dharmēṇa sarvē viṣaya-vāsinaḥ || 48
kacci-striyaḥ sāntvayasi kaccit-tāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddadhāsy-āsāṃ kaccid-guhyaṃ na bhāṣasē || 49
kaccin-nāga-vanaṃ guptaṃ kaccit-tē santi dhēnukāḥ |
kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50
kaccid-darśayasē nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |
utthāyōtthāya pūrvāhṇē rājaputra mahāpathē || 51
kaccinna sarvē karmāntāḥ pratyakṣāstē'viśaṅkayā |
sarvē vā punar-utsṛṣṭā madhyamē-vātra kāraṇam || 52
kaccit sarvāṇi durgāṇi dhana-dhānyāyudhōdakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpi-dhanurdharaiḥ || 53
āyastē vipulaḥ kaccit kaccid-alpatarō vyayaḥ |
apātrēṣu na tē kaccit kōśō gacchati rāghava || 54
dēvatārthē ca pitrarthē brāhmaṇābhyāgatēṣu ca |
yōdhēṣu mitravargēṣu kaccid-gacchati tē vyayaḥ || 55
kacci-dāryō viśuddhātmā kṣārita-śchōrakarmaṇā |
apṛṣṭaḥ śāstrakuśalair-na lōbhād-vadhyatē śuciḥ || 56
gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kālē dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ |
kaccinna mucyatē cōrō dhanalōbhān-nararṣabha || 57
vyasanē kaccid-āḍhyasya durgatasya ca rāghava |
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58
yāni mithyā'bhiśastānāṃ patanty-asrāṇi rāghava |
tāni putran-paśūn-ghnanti prītyartham-anuśāsataḥ || 59
kaccid-vṛddhāṃśca bālāṃśca vaidya-mukhyāṃśca rāghava |
dānēna manasā vācā tribhir-ētāir-bubhūṣasē || 60
kaccid-gurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān dēvatātitthīn |
cāityāṃśca sarvān siddhārtthān brāhmaṇāṃśca namasyasē || 61
kaccid-artthēna vā dharma-m-arthaṃ dhar-mēṇa vā punaḥ |
ubhāu vā prīt i lōbhēna kāmēna cha na bādhase || 62
kaccid-artthaṃ cha dharmaṃ cha kāmaṃ cha jayatāḿ-vara |
v i bhajya kālē kālajña saṛvān varada sēvasē || 63
kaccit tē brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārtha-kōvidāḥ |
āśaṃsantē mahāprājña pāurajānapadaiḥ saha || 64
nāstikyam-anṛtaṃ krōdhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatām-ālasyaṃ pañcavṛttitām || 65
ēkacintanam-arthānām-anarthajñaiśca mantraṇam |
niścitānām-anārambhaṃ mantrasyā-parirakṣaṇam || 66
maṅgalasyā-prayōgaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |
kaccit-tvaṃ varjayasy-ētān-rājādōṣāṃś-caturdaśa || 67
daśapañca catur-vargān saptavargaṃ ca tattvataḥ |
aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyā-stisraśca rāghava || 68
indriyāṇāṃ jayaṃ buddhvā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |
kṛtyaṃ viṃśati-vargaṃ ca tathā prakṛti-maṇḍalam || 69
yātrā-daṇḍa-vidhānaṃ ca dviyōnī sandhi-vigrahāu |
kaccid-ētān-mahāprājña yathāvad-anunmanyasē || 70
mantribhis-tvaṃ yathōddiṣṭaiś-catur-bhistri-bhir-ēva vā |
kaccit samastair-vyastaiśca mantraṃ mantrayasē mithaḥ || 71
kaccit-tē saphalā vēdāḥ kaccit-tē saphalāḥ kriyāḥ |
kaccit-tē saphalā dārāḥ kaccit-tē saphalaṃ śrutam || 72
kaccid-ēṣāiva tē buddhir-yathōktā mama rāghava |
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha-saṃhitā || 73
yāṃ vṛttiṃ vartatē tātō yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |
tāṃ vṛttiṃ vartasē kaccidyā ca satpathagā śubhā || 74
kaccit-svādukṛtaṃ bhōjyam-ēkō nāśnāsi rāghava |
kaccid-āśaṃsamānēbhyō mitrēbhyaḥ sam-prayacchas i || 75
rājā tu dharmēṇa hi pālayitvā mahāmatir-daṇḍadharaḥ prajānām |
avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvad-itaś-cyutaḥ svargam-upāit i vidvān || 76
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē śatatamaḥ sargaḥ