Ayōdhyākāṇḍa - Śatatama Sargaḥ (Kachchit Sarga)
jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |
dadarśa rāmō durdarśaṃ yugāntē bhāskaraṃ yathā || 1
kathañcid-abhivijñāya vivarṇavadanaṃ kr̥śam |
bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2
āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |
aṅkē bharata-mārōpya paryapṛcchat-samāhitaḥ || 3
kva nu tē'bhūt-pitā tāta yadaranyaṃ tvam-āgataḥ |
na hi tvaṃ jīvatastasya vanam-āgaantumarhasi || 4
cirasya bata paśyāmi dūrād-bharatam-āgatam |
duṣpratīkam-araṇyēsmin kiṃ tāta vanam-āgataḥ || 5
kaccid-dhārayatē tāta rājā yattvam-ihāgataḥ |
kaccinna dīna ssahasā rājā lōkāntaraṃ gataḥ || 6
kaccit-sāumya na tē rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |
kaccicchū-śrūṣasē tāta pitaraṃ satyavikramam || 7
kaccid-daśarathō rājā kuśalī satyasaṅgaraḥ |
rājasūyā-śvamēdhānām-āhartā dharmaniścayaḥ || 8
sa kaccid-brāhmaṇō vidvān dharmanityō mahādyutiḥ |
ikṣvākūṇām-upādhyāyō yathāvat-tāta pūjyatē || 9
sā tāta kaccit-kāusalyā sumitrā ca prajāvatī |
sukhinī kaccid-āryā ca dēvī nandaatī kāikēyī || 10
kaccid-vinaya-sampannaḥ kulaputrō bahuśrutaḥ |
anasūyur-anudraṣṭā satkṛta-stē purōhitaḥ || 11
kaccid-agniṣu tē yuktō vidhijñō matimān-ṛjuḥ |
hutaṃ ca hōṣyamāṇaṃ ca kālē vēdayatē sadā || 12
kaccid-dēvān-pitr̥̄n mātṝ-gurūn-pitṛsamān-api |
vṛddhāṃśca tāta! vaidyāṃśca brāhmaṇāṃś-cābhimanyasē || 13
iṣv-astra-vara-sampannam-arthaśāstra viśāradam |
sudhanvānam-upādhyāyaṃ kaccit-tvaṃ tāta! manyasē || 14
kaccid-ātmasamā śśūrā śśrutavantō jitēndriyāḥ |
kulīnāś-chēṅgitajñāśca kr̥tāstē tāta! mantriṇaḥ || 15
mantrō vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |
susaṃvṛtō mantradharāir-amātyāi śśāstrakōvidāiḥ || 16
kaccin-nidrāvaśaṃ nāiṣīḥ kaccit-kālē prabudhyasē |
kaccichā-pararātrēṣu cintayasy-arthanāipuṇam || 17
kaccin-mantrayasē nāikaḥ kaccinna bahubhis-saha |
kaccittē mantritō mantrō rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18
kaccid-arthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahōdayam |
kṣipram-ārabhasē kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19
kaccittu sukr̥tāny-ēva kr̥tarūpāṇi vā punaḥ |
vidustē sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20
kaccinna-tarkāir-yuktyā vā yē cāpyapari-kīrtitāḥ |
tvayā vā tavāmātyāir-budhyatē tāta mantritam || 21
kaccit-sahasrān-mūrkhāṇām-ēkam-ichasi paṇḍitam |
paṇḍitō hyarthakṛc-chrēṣu kuryān-niśrēyasaṃ mahat || 22
sahasrāṇy-api mūrkhāṇāṃ yadyupāstē mahīపతిḥ |
athavāp-yayutānyēva nāsti tēṣu sahāyatā || 23
ēkō'pya-mātyō mēdhāvī śūrō dakṣō vicakṣaṇaḥ |
rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayēn-mahatīṃ śriyam || 24
kaccin-mukhyā mahātsv-ēva madhyamēṣu ca madhyamāḥ |
jaghanyāśca jaghanyēṣu bhr̥tyāḥ karmasu yōjitāḥ || 25
amātyān-upadhātītān-pitṛ-pāitāmahāñ-chucīn |
śrēṣ-ṭhāñchrēṣ-ṭhēṣu-kaccitvaṃ niyōjayasi karmasu || 26
kaccin-nōgrēṇa daṇḍēna bhr̥śam-udvējita-prajam |
rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikēyīsuta || 27
kaccit-tvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |
ugrapratigrahītāraṃ kāmayānam-iva striyaḥ || 28
upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhr̥tyasandūṣaṇē ratam |
śūram-āiśvaryakāmaṃ ca yō na hanti sa hanyatē || 29
kaccid-dhṛṣṭas-cha śūraś-cha matimān dhṛtimān śuciḥ |
kulīnaś-chānuraktaś-cha dakṣas-sēnāpatiḥ kr̥taḥ || 30
balavantas-cha kaccittē mukhyā yud-dhaviśāradāḥ |
dṛṣṭāpadānā vikrāntā-stvayā satkṛtyamānitāḥ || 31
kaccid-balasya bhaktaṃ ca vētanaṃ ca yathōcitam |
samprāptakalāṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambasē || 32
kālāt ik ramaṇāc-cāiva bhaktavētanayōṛ-bhr̥tāḥ |
bhartuḥ kupyanti duṣyanti sō'nartthas-sumahān smr̥taḥ || 33
kaccit sarvē'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |
kaccit prāṇāṃstavārthēṣu santyajanti samāhitāḥ || 34
kaccij-jānapadō vidvān dakṣiṇaḥ pratibhānavān |
yathōktavādī dūta-stē kṛtō bharata paṇḍitaḥ || 35
kaccid-aṣṭādaśānyēṣu svapakṣē daśa pañca ca |
tribhistribhir-avijñātair-vēt-si tīrthāni cārakaiḥ || 36
kaccid-vyapāstān-ahitān pratiyātāṃśca sarvadā |
durbalān-anavajñāya vartasē ripusūdana || 37
kaccinna lōkāyatikān brāhmaṇāṃ-stāta sēvasē |
anartha-kuśalā hyētē bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38
dharma-śāstrēṣu mukhyēṣu vidyamānēṣu durbudhāḥ |
buddhimān-vīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti tē || 39
vīrair-adhyuṣitāṃ pūrvaṃ asmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |
satyanāmāṃ dṛḍhadvārāṃ hasty-aśva-ratha-saṅkulām || 40
brāhmaṇaiḥ kṣatriyair-vaiśyaiḥ svakarma-niratiḥ sadā |
jitēndriyair-mahōtsāhair-vṛtām-āryaiḥ sahasraśaḥ || 41
prāsādair-vividhākārair-vṛtāṃ vaidya-janākulām |
kaccit-sumuditāṃ sphītām-ayōdhyāṃ parirakṣasi || 42
kacci-ccāityaśatair-juṣṭaḥ suniviṣṭa-janākulaḥ |
dēvasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiś-cōpaśōbhitaḥ || 43
prahr̥ṣṭa-naranārīkaḥ samājōtsava-śōbhitaḥ |
sukṛṣṭa-sīmā paśumān-hiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44
adēva-mātr̥kō ramyaḥ śvāpadaiḥ parivarjitaḥ |
parityaktō bhayaiḥ sarvaiḥ khanibhiś-cōpaśōbhitaḥ || 45
vivarjitō naraiḥ pāpair-mama pūrvaiḥ surakṣitaḥ |
kaccij-janapadaḥ sphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46
kaccit-tē dayitāḥ sarvē kṛṣi-gōrakṣa-jīvinaḥ |
vārtāyāṃ saṃśritas-tāta lōkō hi sukham-ēdhatē || 47
tēṣāṃ gupti-parīhāraik-kaccit-tē bharaṇaṃ kṛtam |
rakṣyā hi rājñā dharmēṇa sarvē viṣaya-vāsinaḥ || 48
kacci-striyaḥ sāntvayasi kaccit-tāśca surakṣitāḥ |
kaccinna śraddadhāsy-āsāṃ kaccid-guhyaṃ na bhāṣasē || 49
kaccin-nāga-vanaṃ guptaṃ kaccit-tē santi dhēnukāḥ |
kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50
kaccid-darśayasē nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |
utthāyōtthāya pūrvāhṇē rājaputra mahāpathē || 51
kaccinna sarvē karmāntāḥ pratyakṣāstē'viśaṅkayā |
sarvē vā punar-utsṛṣṭā madhyamē-vātra kāraṇam || 52
kaccit sarvāṇi durgāṇi dhana-dhānyāyudhōdakaiḥ |
yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpi-dhanurdharaiḥ || 53
āyastē vipulaḥ kaccit kaccid-alpatarō vyayaḥ |
apātrēṣu na tē kaccit kōśō gacchati rāghava || 54
dēvatārthē ca pitrarthē brāhmaṇābhyāgatēṣu ca |
yōdhēṣu mitravargēṣu kaccid-gacchati tē vyayaḥ || 55
kacci-dāryō viśuddhātmā kṣārita-śchōrakarmaṇā |
apṛṣṭaḥ śāstrakuśalair-na lōbhād-vadhyatē śuciḥ || 56
gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kālē dṛṣṭaḥ sakāraṇaḥ |
kaccinna mucyatē cōrō dhanalōbhān-nararṣabha || 57
vyasanē kaccid-āḍhyasya durgatasya ca rāghava |
arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58
yāni mithyā'bhiśastānāṃ patanty-asrāṇi rāghava |
tāni putran-paśūn-ghnanti prītyartham-anuśāsataḥ || 59
kaccid-vṛddhāṃśca bālāṃśca vaidya-mukhyāṃśca rāghava |
dānēna manasā vācā tribhir-ētāir-bubhūṣasē || 60
kaccid-gurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān dēvatātitthīn |
cāityāṃśca sarvān siddhārtthān brāhmaṇāṃśca namasyasē || 61
kaccid-artthēna vā dharma-m-arthaṃ dhar-mēṇa vā punaḥ |
ubhāu vā prīt i lōbhēna kāmēna cha na bādhase || 62
kaccid-artthaṃ cha dharmaṃ cha kāmaṃ cha jayatāḿ-vara |
v i bhajya kālē kālajña saṛvān varada sēvasē || 63
kaccit tē brāhmaṇāḥ śarma sarvaśāstrārtha-kōvidāḥ |
āśaṃsantē mahāprājña pāurajānapadaiḥ saha || 64
nāstikyam-anṛtaṃ krōdhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |
adarśanaṃ jñānavatām-ālasyaṃ pañcavṛttitām || 65
ēkacintanam-arthānām-anarthajñaiśca mantraṇam |
niścitānām-anārambhaṃ mantrasyā-parirakṣaṇam || 66
maṅgalasyā-prayōgaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |
kaccit-tvaṃ varjayasy-ētān-rājādōṣāṃś-caturdaśa || 67
daśapañca catur-vargān saptavargaṃ ca tattvataḥ |
aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyā-stisraśca rāghava || 68
indriyāṇāṃ jayaṃ buddhvā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |
kṛtyaṃ viṃśati-vargaṃ ca tathā prakṛti-maṇḍalam || 69
yātrā-daṇḍa-vidhānaṃ ca dviyōnī sandhi-vigrahāu |
kaccid-ētān-mahāprājña yathāvad-anunmanyasē || 70
mantribhis-tvaṃ yathōddiṣṭaiś-catur-bhistri-bhir-ēva vā |
kaccit samastair-vyastaiśca mantraṃ mantrayasē mithaḥ || 71
kaccit-tē saphalā vēdāḥ kaccit-tē saphalāḥ kriyāḥ |
kaccit-tē saphalā dārāḥ kaccit-tē saphalaṃ śrutam || 72
kaccid-ēṣāiva tē buddhir-yathōktā mama rāghava |
āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha-saṃhitā || 73
yāṃ vṛttiṃ vartatē tātō yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |
tāṃ vṛttiṃ vartasē kaccidyā ca satpathagā śubhā || 74
kaccit-svādukṛtaṃ bhōjyam-ēkō nāśnāsi rāghava |
kaccid-āśaṃsamānēbhyō mitrēbhyaḥ sam-prayacchas i || 75
rājā tu dharmēṇa hi pālayitvā mahāmatir-daṇḍadharaḥ prajānām |
avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvad-itaś-cyutaḥ svargam-upāit i vidvān || 76
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē śatatamaḥ sargaḥ