శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
దశమ సర్గము
విదర్శితా యదా దేవీ కుబ్జయా పాపయా భృశమ్ |
తదా శేతే స్మ సా భూమౌ దిగ్ధవిద్ధేవ కిన్నరీ || ౧
నిశ్చిత్య మనసా కృత్యం సా సమ్యగితి భామినీ |
మన్థరాయై శనైస్సర్వమాచచక్షే విచక్షణా || ౨
సా దీనా నిశ్చయం కృత్వా మన్థరావాక్యమోహితా |
నాగకన్యేవ నిశ్వస్య దీర్ఘముష్ణం చ భామినీ || ౩
ముహూర్తం చిన్తయామాస మార్గమాత్మసుఖావహమ్ |
సా సుహృచ్చార్థకామా చ తం నిశమ్య సునిశ్చయమ్ || ౪
బభూవ పరమప్రీతా సిధ్దిం ప్రాప్త్యేవ మన్థరా |
అథ సా రుషితా దేవీ సమ్యక్కృత్వా వినిశ్చయమ్ || ౫
సంవివేశాబలా భూమౌ నివేశ్య భృకుటీం ముఖే |
తతశ్చిత్రాణి మాల్యాని దివ్యాన్యాభరణాని చ || ౬
అపవిద్ధాని కైకేయ్యా తాని భూమిం ప్రపేదిరే |
తయా తాన్యపవిద్ధాని మాల్యాన్యాభరణాని చ || ౭
అశోభయన్త వసుధాం నక్షత్రాణి యథా నభః |
క్రోధాగారే నిపతితా సా బభౌ మలినామ్బరా || ౮
ఏకవేణీం దృఢం బద్వా గతసత్త్వేవ కిన్నరీ |
ఆజ్ఞాప్య చ మహారాజో రాఘవస్యాభిషేచనమ్ || ౯
ఉపస్థానమనుజ్ఞాప్య ప్రవివేశ నివేశనమ్ |
అద్య రామాభిషేకో వై ప్రసిద్ధ ఇతి జజ్ఞివాన్ || ౧౦
ప్రియార్హాం ప్రియమాఖ్యాతుం వివేశాన్తఃపురం వశీ |
స కైకేయ్యా గృహం శ్రేష్ఠం ప్రవివేశ మహాయశాః || ౧౧
పాణ్డురాభ్రమివాకాశం రాహుయుక్తం నిశాకరః |
శుకబర్హిణసఙ్ఘుష్టం క్రౌఞ్చహంసరుతాయుతమ్ || ౧౨
వాదిత్రరవసఙ్ఘుష్టం కుబ్జా వామనికాయుతమ్ |
లతాగృహైశ్చిత్రగృహైశ్చమ్పకాశోకశోభితైః || ౧౩
దాన్తరాజతసౌవర్ణవేదికాభి స్సమాయుతమ్ |
నిత్యపుష్పఫలైర్వృక్షైర్వాపీభిశ్చోపశోభితమ్ || ౧౪
దాన్తరజతసౌవర్ణైస్సంవృతం పరమాసనైః |
వివిధైరన్నపానైశ్చ భక్ష్యైశ్చ వివిధైరపి || ౧౫
ఉపపన్నం మహార్హైశ్చ భూషితైస్త్రిదివోపమమ్ |
తత్ప్రవిశ్య మహారాజస్స్వమన్తః పురమృద్ధిమత్ || ౧౬
న దదర్శ ప్రియాం రాజా కైకేయీం శయనోత్తమే |
కామబలసంయుక్తో రత్యర్థం మనుజాధిపః || ౧౭
అపశ్యన్దయితాం భార్యాం పప్రచ్ఛ విషసాద చ |
న హి తస్య పురా దేవీ తాం వేలామత్యవర్తత || ౧౮
న చ రాజా గృహం శూన్యం ప్రవివేశ కదాచన |
తతో గృహగతో రాజా కైకేయీం పర్యపృచ్ఛత || ౧౯
యథా పూర్వమవిజ్ఞాయ స్వార్థలిప్సుమపణ్డితామ్ |
ప్రతీహారీ త్వథోవాచ సన్త్రస్తా సుకృతాఞ్జలిః || ౨౦
దేవ దేవీ భృశం కృద్ధా క్రోధాగారమభిదృతా |
ప్రతీహార్యా వచశ్శృత్వా రాజా పరమదుర్మనాః || ౨౧
విషసాద పునర్భూయో లులితవ్యాకులేన్ద్రియః |
తత్ర తాం పతితాం భూమౌ శయానామతథోచితామ్ || ౨౨
ప్రతప్త ఇవ దుఃఖేన సోపశ్యజ్జగతీపతిః |
స వృద్ధస్తరుణీం భార్యాం ప్రాణేభ్యోపి గరీయసీమ్ || ౨౩
అపాపః పాపసఙ్కల్పాం దదర్శ ధరణీతలే |
లతామివ వినిష్కృత్తాం పతితాం దేవతామివ || ౨౪
కిన్నరీమివ నిర్ధూతాం చ్యుతామప్సరసం యథా |
మాయామివ పరిభ్రష్టాం హరిణీమివ సంయతామ్ || ౨౫
కరేణుమివ దిగ్ధేన విద్ధాం మృగయునా వనే |
మహాగజ ఇవారణ్యే స్నేహాత్పరిమమర్శ తామ్ || ౨౬
పరిమృశ్య చ పాణిభ్యామభిసన్త్రస్తచేతనః |
కామీ కమలపత్రాక్షీమువాచ వనితామిదమ్ || ౨౭
న తేహమభిజానామి క్రోధమాత్మని సంశ్రితమ్ |
దేవి! కేనాభిశప్తాసి కేన వాసి విమానితా || ౨౮
యదిదం మమ దుఃఖాయ శేషే కల్యాణి! పాంసుషు |
భూమౌ శేషే కిమర్థం త్వం మయి కల్యాణచేతసి || ౨౯
భూతోపహతచిత్తేవ మమ చిత్తప్రమాథినీ |
సన్తి మే కుశలా వైద్యాస్త్వభితుష్టాశ్చ సర్వశః || ౩౦
సుఖితాం త్వాం కరిష్యన్తి వ్యాధిమాచక్ష్వ భామినీ |
కస్య వా తే ప్రియం కార్యం కేన వా విప్రియం కృతమ్ || ౩౧
కః ప్రియం లభతామద్య కో వా సుమహదప్రియమ్ |
మా రోదీర్మా చ కార్షీస్త్వం దేవి! సంపరిశోషణమ్ || ౩౨
అవధ్యో వధ్యతాం కో వా కో వా వధ్యో విముచ్యతామ్ |
దరిద్రః కో భవత్వాఢ్యో ద్రవ్యవాన్వాప్యకిఞ్చనః || ౩౩
అహం చైవ మదీయాశ్చ సర్వే తవ వశానుగాః |
న తే కిఞ్చిదభిప్రాయం వ్యాహన్తుమహముత్సహే || ౩౪
ఆత్మనో జీవితేనాపి బ్రూహి యన్మనసేచ్ఛసి |
బలమాత్మని జానన్తీ న మాం శఙ్కితుమర్హసి || ౩౫
కరిష్యామి తవ ప్రీతిం సుకృతేనాపి తే శపే |
యావదావర్తతే చక్రం తావతీ మే వసున్ధరా || ౩౬
ప్రాచీనాస్సిన్ధుసౌవీరా స్సౌరాష్ట్రా దక్షిణాపథాః |
వఙ్గాఙ్గమగధాః మత్స్యాః సమృద్ధా కాశికోసలాః || ౩౭
తత్ర జాతం బహు ద్రవ్యం ధనధాన్యమజావికమ్ |
తతో వృణీష్వ! కైకేయి యద్యత్త్వం మనసేచ్ఛసి || ౩౮
కిమాయాసేన తే భీరు! ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ శోభనే |
తత్త్వం మే బ్రూహి కైకేయి! యతస్తే భయమాగతమ్ || ౩౯
తత్తే వ్యపనయిష్యామి నీహారమివ రశ్మివాన్ |
తథోక్తా సా సమాశ్వస్తా వక్తుకామా తదప్రియమ్ || ౪౦
పరిపీడయితుం భూయో భర్తారముపచక్రమే || ౪౧
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే దశమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Daśama Sargaḥ
vidarśitā yadā dēvī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śētē sma sā bhūmāu digdhaviddhēva kinnarī || 1
niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaissarvamācacakṣē vicakṣaṇā || 2
sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamōhitā |
nāgakanyēva niśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī || 3
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |
sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam || 4
babhūva paramaprītā sid d hiṃ prāpyēva mantharā |
atha sā ruṣitā dēvī samyakkṛtvā viniścayam || 5
saṃvivēśābalā bhūmāu nivēśya bhṛkuṭīṃ mukhē |
tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca || 6
apaviddhāni kaikēyyā tāni bhūmiṃ prapēdirē |
tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca || 7
aśōbhayan ta vasud hāṃ nakṣat rāṇ i ya t hā na b h ah |
krōd hāgārē n i-pa t i tā sā b b h āu mal ināmbarā || 8
ēkavēṇēēṃ dṛḍ h am bad vā ga tas t t vēva ki n n a rēē |
ājñāp-ya ca mahārājō rāghavas-yāb h iṣēcanam || 9
upas t hānam an u jñāp-ya prav i-vēśa n i-vēśanam |
ad ya rāmāb h iṣēkō vāi pras id d h a i t i jajñ ivān || 10
pri-yāṛ hāṃ pri-yam āk h-yā tuṃ v i-vēśāntaḥ puraṃ vaśēē |
sa kāikē-y-yā gr̥ h am śrēṣṭ h am prav i-vēśa mahā-yaśāḥ || 11
pāṇḍurāb h r am iva ākāśam rāh u y u k tam n iśākarah |
śukabaṛ h iṇasaṅg h uṣṭam krāuñca h an sar u tā-y u tam || 12
vād i t raravasaṅg h uṣṭam kubjā vāman i-kā-y u tam |
la tāgr̥ hāiś-c i t ragr̥ hāiś-campakāśōkaśō b h i tāiḥ || 13
dān tarāja tasāuvarṇavēd i kāb h i s-samā-y u tam |
n i t-yap uṣp ap h a lāiṛvṛkṣāiṛvāpēē b h iś-cōpaśō b h i tam || 14
dān taraja tasāuvarṇāi s-samvṛ tam paramāsanāiḥ |
v i-vid hāirannapānāiś-ca b h akṣ-yāiś-ca v i-vid hāira p i || 15
upapan n am mahāṛ hāiś-ca b h ūṣ i tāi s t r id ivōpamam |
ta t-prav iś-ya mahārājas-s vaman taḥ p ur amṛd d h i mat || 16
na dadarśa pri-yāṃ rājā kāikē-yēēṃ śayanō t tamē |
kāmaba lasam-y u k tō ra t-yaṛ t h am man u jād h i pah || 17
apaś-yan da y i tāṃ b hāṛ-yāṃ papraccha v iṣasāda ca |
na h i tas-ya p urā dēvēē tāṃ vē lām a t-yavar ta ta || 18
na ca rājā gr̥ h am śū n-yam prav i-vēśa kadācana |
ta tō gr̥ haga tō rājā kāikē-yēēṃ par-yapaccha ta || 19
ya t hā pūṛvam av i-jñā-ya s vāṛ t h a l ip s um apanḍ i tām |
pra tēē hā rēē t va t h ōvāca san t ras tā suk r̥ tāñja l iḥ || 20
dēva dēvēē b hṛśam k rud d hā krōd hāgāram ab h idru tā |
pra tēē hāṛ-yā vacah śru t vā rājā par amadurmanāḥ || 21
v iṣasāda p u n aṛ b h ū-yō l u l i tav-yā k u lēndriyah |
ta t ra tāṃ pa t i tāṃ b h ū māu śayānām a ta t h ōc i tām || 22
pra tap ta iva d uḥ k hēna sō'paś-yaj-jaga tēēpa t iḥ |
sa vṛd d has-taruṇēēṃ b hāṛ-yāṃ prāṇē b h-yō'p i garēē-yasēēm || 23
apāpah pāpasaṅka l pāṃ dadarśa d h araṇēē ta lē |
la tām iva v in iṣ-kṛ t tāṃ pa t i tāṃ dēva tām iva || 24
ki n n a rēē m iva n ir d h ū tāṃ cy u tām ap sarasaṃ ya t hā |
mā-yām iva par ib h raṣṭāṃ hariṇēē m iva sam-ya tām || 25
karēṇ u m iva dig d hēna v id d hāṃ mṛga-y u nā vanē |
mahāgaja ivāraṇ-yē snē hā t-par imam arśa tām || 26
par imṛś-ya ca pāṇ i b h-yām ab h i san t ras tacē ta naḥ |
kāmēē kamalapa t rākṣēēm uvāca van i tām idam || 27
na tē'ham ab h i-jānām i krō d h am ā t man i saṃśr i tam |
dēv i! kēnā b h i-śap tās i kēna vās i v imān i tā || 28
yad idaṃ mama d uḥ k hā-ya śēṣē kal-yāṇ i! pān s uṣu |
b h ū māu śēṣē ki m ar t h am t vaṃ ma y i kal-yāṇacē ta s i || 29
b h ū tōpa h a tac i t tēva mama ci t tap ramā t h inēē |
san t i mē k uśalā vāid-yā s t va b h i t uṣṭāś-ca saṛvaśah || 30
suk h i tāṃ t vāṃ kar iṣ-yan t i v-yād h im ācakṣ va b hām inēē |
kas-ya vā tē pri-yaṃ kāṛ-yaṃ kēna vā v ipri-yaṃ kr̥ tam || 31
kah pri-yaṃ la b h a tām ad ya kō vā sumahada pri-yam |
mā rōdēēṛ mā ca kāṛṣēēs-t vaṃ dēv i! sampariśōṣaṇam || 32
avad h-yō va d h-ya tāṃ kō vā kō vā va d h-yō v im u-cyatām |
daridrah kō b h ava t vāḍ h-yō drav-yavānvāp-yak iñcanah || 33
ahaṃ cāiva madēē-yāś-ca saṛvē tava vaśān u gāḥ |
na tē kiñc id ab h iprā-yaṃ v-yāhan t um aham u t sa hē || 34
ā t manō jēēv i tēnā p i brū h i yan manasēcc h as i |
ba lam ā t man i jānā n tēē na māṃ śāṅk i t um arhasi || 35
kar iṣ-yām i tava prēēt iṃ su-kr̥ tēnā p i tē śapē |
yāvad āvar ta tē cakraṃ tāva tēē mē vasund h arā || 36
prācēē nās-s ind h usāuvēērā s-sāurāṣṭ rā dakṣ iṇāpa t hāḥ |
vaṅgāṅgamaga d hāḥ mats-yāḥ samṛd d hā kāś i-kōsa lāḥ || 37
ta t ra jā tam b h u d rav-yaṃ d h an ad hān-yam ajāv i kam |
ta tō vṛṇēēṣ va! kāikē-y i yad-ya t t vaṃ manasēcc h as i || 38
ki m ā-yāsēna tē b hēēru! u t t iṣṭ h ō t t iṣṭ h a śō b h a nē |
ta t-t vaṃ mē brū h i kāikē-y i! ya tas tē b h aya m āga tam || 39
ta t tē v-yapa na y iṣ-yām i nēē hā ram iva raś m ivān |
ta t hōk tā sā samāś vas tā vak t u kāmā tada pri-yam || 40
par ipēēḍa y i t uṃ b h ū-yō b h aṛ tāram upacak r amē || 41
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē daśamasargaḥ