Atma Samyama Yogam
śrībhagavānuvāca |
anāśritaḥ karmaphalaṃ kāryaṃ karma karōti yaḥ |
sa saṃnyāsī ca yōgī ca na niragnirna cākriyaḥ || 1 ||
yaṃ saṃnyāsamiti prāhuryōgaṃ taṃ viddhi pāṇḍava |
na hyasaṃnyastasaṅkalpō yōgī bhavati kaścana || 2 ||
ārurukṣōrmunēryōgaṃ karma kāraṇamucyatē |
yōgārūḍhasya tasyaiva śamaḥ kāraṇamucyatē || 3 ||
yadā hi nēndriyārthēṣu na karmasvanuṣajjatē |
sarvasaṅkalpasaṃnyāsī yōgārūḍhastadōcyatē || 4 ||
uddharēdātmanātmānaṃ nātmānamavasādayēt |
ātmaiva hyātmanō bandhurātmaiva ripurātmanaḥ || 5 ||
bandhurātmātmanastasya yēnātmaivātmanā jitaḥ |
anātmanastu śatrutvē vartētātmāiva śatruvat || 6 ||
jitātmanaḥ praśāntasya paramātmā samāhitaḥ |
śītōṣṇasukhaduḥkhēṣu tathā mānāpamānayōḥ || 7 ||
jñānavijñānatṛptātmā kūṭasthō vijitēndriyaḥ |
yukta ityucyatē yōgī samalōṣṭāśmakāñcanaḥ || 8 ||
suhṛnmitrāryudāsīnamadhyasthadvēṣyabandhuṣu |
sādhuṣvapi ca pāpēṣu samabuddhirviśiṣyatē || 9 ||
ōgī yuñjīta satatamātmānaṃ rahasi sthitaḥ |
ēkākī yataciṭṭātmā nirāśīraparigrahaḥ || 10 ||
śucau dēśē pratiṣṭhāpya sthiramāsanamātmanaḥ |
nātyucchritaṃ nātinīcaṃ cailājinakuśōttaram || 11 ||
tatraikāgraṃ manaḥ kṛtvā yataciṭṭēndriyakriyaḥ |
upaviśyāsanē yuñjyādyōgamātmaviśuddhayē || 12 ||
samaṃ kāyaśirōgrīvaṃ dhārayannacalaṃ sthiraḥ |
saṃprēkṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalōkayan || 13 ||
praśāntātmā vigatabhīrbrahmacārivratē sthitaḥ |
manaḥ saṃyamya macciṭṭō yukta āsīta matparaḥ || 14 ||
yuñjannēvaṃ sadātmānaṃ yōgī niyatamānasaḥ |
śāntiṃ nirvāṇaparamāṃ matsaṃsthāmadhigacchati || 15 ||
nātyaśnatastu yōgō’sti na caikāntamanaśnataḥ |
na cātisvapnaśīlasya jāgratō naiva cārjuna || 16 ||
yuktāhāravihārasya yuktacēṣṭasya karmasu |
yuktasvapnāvabōdhasya yōgō bhavati duḥkhahā || 17 ||
yadā viniyataṃ cittātmātmanyēvāvatiṣṭhatē |
niḥspṛhaḥ sarvakāmēbhyō yukta ityucyatē tadā || 18 ||
yathā dīpō nivātasthō nēṅgatē sōpamā smṛtā |
yōginō yataciṭṭasya yuñjatō yōgamātmanaḥ || 19 ||
yatrauparamatē cittaṃ niruddhaṃ yōgasēvayā |
yatra caivātmanātmānaṃ paśyannātmani tuṣyati || 20 ||
sukhamātyantikaṃ yattadbuddhigrāhyamatīndriyam |
vētti yatra na caivāyaṃ sthitaścalati tattvataḥ || 21 ||
yaṃ labdhvā cāparaṃ lābhaṃ manyatē nādhikaṃ tataḥ |
yasminsthitaō na duḥkhēna guruṇāpi vicālyatē || 22 ||
taṃ vidyād-duḥkhasaṃyōgaviyōgaṃ yōgasaṃjñitam |
sa niścayēna yōktavyō yōgō’nirviṇṇacētasā || 23 ||
saṅkalpaprabhavānkāmāṃstyaktvā sarvānaśēṣataḥ |
manasaivēndriyagrāmaṃ viniyamya samantataḥ || 24 ||
śanaiḥ śanairuparamēdbuddhyā dhṛtigṛhītayā |
ātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtvā na kiñcidapi cintayēt || 25 ||
yatō yatō niścarati manaścañcalamasthiram |
tatastatō niyamyaitadātmanyēva vaśaṃ nayēt || 26 ||
praśāntamanasaṃ hyēnaṃ yōginaṃ sukhamuttamam |
upaiti śāntarajasaṃ brahmabhūtamakalmaṣam || 27 ||
yuñjannēvaṃ sadātmānaṃ yōgī vigatakalmaṣaḥ |
sukhēna brahmasaṃsparśamatyantaṃ sukhamāśnutē || 28 ||
sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani |
īkṣatē yōgayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ || 29 ||
yō māṃ paśyati sarvatra sarvaṃ ca mayi paśyati |
tasyāhaṃ na praṇaśyāmi sa ca mē na praṇaśyati || 30 ||
sarvabhūtasthitaṃ yō māṃ bhajatyēkatvamāsthitaḥ |
sarvathā vartamānō’pi sa yōgī mayi vartatē || 31 ||
ātmaupamyēna sarvatra samaṃ paśyati yō’rjuna |
sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sa yōgī paramō mataḥ || 32 ||
arjuna uvāca |
yō’yaṃ yōgastvayā prōktaḥ sāmyēna madhusūdana |
ētasyāhaṃ na paśyāmi cañcalatvātsthitiṃ sthirām || 33 ||
cañcalaṃ hi manaḥ kṛṣṇa pramāthi balavaddṛḍham |
tasyāhaṃ nigrahaṃ manyē vāyōriva suduṣkaram || 34 ||
śrībhagavānuvāca |
asaṃśayaṃ mahābāhō manō durnigrahaṃ calam |
abhyāsēna tu kauntēya vairāgyēṇa ca gṛhyatē || 35 ||
asaṃyatātmanā yōgō duṣprāpa iti mē matiḥ |
vaśyātmanā tu yatatā śakyō’vāptumupāyataḥ || 36 ||
arjuna uvāca |
ayatiḥ śraddhayōpētō yōgāccalitamānasaḥ |
aprāpya yōgasaṃsiddhiṃ kāṃ gatiṃ kṛṣṇa gacchati || 37 ||
kaccinnōbhayavibhraṣṭaśchinnābhramiva naśyati |
apratiṣṭhō mahābāhō vimūḍhō brahmaṇaḥ pathi || 38 ||
ētanmē saṃśayaṃ kṛṣṇa chēttumarhasyaśēṣataḥ |
tvadanyaḥ saṃśayasyāsya chēttā na hyupapadyatē || 39 ||
śrībhagavānuvāca |
pārtha naivēha nāmutra vināśastasya vidyatē |
na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati || 40 ||
prāpya puṇyakṛtāṃ lōkānuṣitvā śāśvatīḥ samāḥ |
śucīnāṃ śrīmatāṃ gēhē yōgabhraṣṭō’bhijāyatē || 41 ||
athavā yōgināmēva kulē bhavati dhīmatām |
ētaddhi durlabhataraṃ lōkē janma yadīdṛśam || 42 ||
tatra taṃ buddhisamyōgaṃ labhatē paurvadēhikam |
yatatē ca tatō bhūyaḥ saṃsiddhau kurunandana || 43 ||
pūrvābhyāsēna tēnaiva hriyatē hyavaśō’pi saḥ |
jijñāsurapi yōgasya śabdabrahmātivartatē || 44 ||
prayatnādyatamānastu yōgī saṃśuddhakilbiṣaḥ |
anēkajanmasaṃsiddhastatō yāti parāṃ gatim || 45 ||
tapasvībhyō’dhikō yōgī jñānībhyō’pi matō’dhikaḥ |
karmībhyāścādhikō yōgī tasmādyōgī bhavārjuna || 46 ||
yōgināmapi sarvēṣāṃ madgatēnāntarātmanā |
śraddhāvānbhajatē yō māṃ sa mē yuktatamō mataḥ || 47 ||
ōṃ tatsaditi śrīmad-bhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē ātmasaṃyamayōgō nāma ṣaṣṭhō’dhyāyaḥ ||