Gunatraya Vibhaga Yogam
śrībhagavānuvāca |
paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānamuttamam |
yajjñātvā munayaḥ sarvē parāṃ siddhimitō gatāḥ || 1 ||
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ |
sargē’pi nōpajāyantē pralayē na vyathanti ca || 2 ||
mama yōnirmahadbrahma tasmin garbhaṃ dadhāmyaham |
saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tatō bhavati bhārata || 3 ||
sarvayōniṣu kauntēya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ |
tāsāṃ brahma mahadyōnirahaṃ bījapradaḥ pitā || 4 ||
sattvaṃ rajastama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ |
nibadhnanti mahābāhō dēhē dēhinamavyayam || 5 ||
tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakamanāmayam |
sukhasaṅgēna badhnāti jñānasaṅgēna cānagha || 6 ||
rajō rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamuḍbhavam |
tannibadhnāti kauntēya karmasaṅgēna dēhinam || 7 ||
tamastvajñānajaṃ viddhi mōhanaṃ sarvadēhinām |
pramādālasyanidrābhistannibadhnāti bhārata || 8 ||
sattvaṃ sukhē sañjayati rajaḥ karmaṇi bhārata |
jñānamāvṛtya tu tamaḥ pramādē sañjayatyuta || 9 ||
rajastamaścābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata |
rajaḥ sattvaṃ tamaścaiva tamaḥ sattvaṃ rajastathā || 10 ||
sarvadvārēṣu dēhē’smin prakāśa upajāyatē |
jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvamityuta || 11 ||
lōbhaḥ pravṛttirārambhaḥ karmaṇāmaśamaḥ spṛhā |
rajasyētāni jāyantē vivṛddhē bharatarṣabha || 12 ||
aprakāśō’pravṛttiśca pramādō mōha ēva ca |
tamasyētāni jāyantē vivṛddhē kurunandana || 13 ||
yadā sattvē vivṛddhē tu pralayaṃ yāti dēhabhṛt |
tadōttamavidāṃ lōkānamalān pratipadyatē || 14 ||
rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyatē |
tathā pralīnastamasi mūḍhayōniṣu jāyatē || 15 ||
karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam |
rajasastu phalaṃ duḥkhamajñānaṃ tamasaḥ phalam || 16 ||
sattvātsañjāyatē jñānaṃ rajasō lōbha ēva ca |
pramādamōhau tamasō bhavatō’jñānamēva ca || 17 ||
ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhyē tiṣṭhanti rājasāḥ |
jaghanyaguṇavṛttisthā adhō gacchanti tāmasāḥ || 18 ||
nānyaṃ guṇēbhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati |
guṇēbhyaśca paraṃ vētti madbhāvaṃ sō’dhigacchati || 19 ||
guṇānētānatītya trīn dēhī dēhasamuḍbhavān |
janmamṛtyujarāduḥkhair-vimuktō’mṛtamaśnutē || 20 ||
arjuna uvāca |
kairliṅgaistrīn guṇānētānatītō bhavati prabhō |
kimācāraḥ kathaṃ caitān trīn guṇānativartatē || 21 ||
śrībhagavānuvāca |
prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca mōhamēva ca pāṇḍava |
na dvēṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati || 22 ||
udāsīnavadāsīnō guṇairyō na vicālyatē |
guṇā vartanta ityēva yō’vatiṣṭhati nēṅgatē || 23 ||
samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samalōṣṭāśmakāñcanaḥ |
tulyapriyāpriyō dhīrastulyanindātmasaṃstutiḥ || 24 ||
mānāpamānayōstulyas-tulyō mitrāripakṣayōḥ |
sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyatē || 25 ||
māṃ ca yō’vyabhicārēṇa bhakityōgēna sēvatē |
sa guṇānsamatītyaitān brahmabhūyāya kalpatē || 26 ||
brahmaṇō hi pratiṣṭhāhamamṛtasyāvyayasya ca |
śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca || 27 ||
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē guṇatrayavibhāgayōgō nāma caturdaśō’dhyāyaḥ ||