Kshetra Kshetrajna Vibhaga Yogam
śrībhagavānuvāca |
idaṃ śarīraṃ kauntēya kṣētramityabhidhīyatē |
ētadyō vētti taṃ prāhuḥ kṣētrajña iti tadvidaḥ || 1 ||
kṣētrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarvakṣētrēṣu bhārata |
kṣētrakṣētrajñayōrjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama || 2 ||
tatkṣētraṃ yacca yādṛkca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yō yatprabhāvaśca tatsamāsēna mē śṛṇu || 3 ||
ṛṣibhirbahudhā gītaṃ chandōbhirvividhaiḥ pṛthak |
brahmasūtrapadaiścaiva hētumadbhirviniścitaiḥ || 4 ||
mahābhūtānyahaṅkārō buddhiravyaktamēva ca |
indriyāṇi daśaiikaṃ ca pañca cēndriyagōcarāḥ || 5 ||
icchā dvēṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścētanā dhṛtiḥ |
ētatkṣētraṃ samāsēna savikāramudāhṛtam || 6 ||
amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam |
ācāryōpāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ || 7 ||
indriyārthēṣu vairāgyamanahaṅkāra ēva ca |
janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadōṣānudarśanam || 8 ||
asaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu |
nityaṃ ca samacittatvamiṣṭāniṣṭōpapattiṣu || 9 ||
mayi cānanyayōgēna bhaktiravyabhicāriṇī |
viviktadēśasēvitvamarati rjanasaṃsadi || 10 ||
adhyātmajñānanityatvaṃ tattvajñānārthadarśanam |
ētajjñānamiti prōktamajñānaṃ yadatō’nyathā || 11 ||
jñēyaṃ yattatpravakṣyāmi yajjñātvāmṛtamaśnutē |
anādimatparaṃ brahma na sattannāsaducyatē || 12 ||
sarvataḥ pāṇipādaṃ tatsarvatō’kṣiśirōmukham |
sarvataḥ śrutimallōkē sarvamāvṛtya tiṣṭhati || 13 ||
sarvēndriyaguṇābhāsaṃ sarvēndriyayivarjitam |
asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhōktṛ ca || 14 ||
bahirantaśca bhūtānāmacaraṃ caramēva ca |
sūkṣmatvāttadavijñēyaṃ dūrasthaṃ cāntikē ca tat || 15 ||
avibhaktaṃ ca bhūtēṣu vibhaktamiva ca sthitam |
bhūtabhartṛ ca tajjñēyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca || 16 ||
jyōtiṣāmapi tajjyōtistamasaḥ paramucyatē |
jñānaṃ jñēyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam || 17 ||
iti kṣētraṃ tathā jñānaṃ jñēyaṃ cōktaṃ samāsataḥ |
madbhakta ētadvijñāya madbhāvāyōpapadyatē || 18 ||
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhyanādi ubhāvapi |
vikārāṃśca guṇāṃścaiva viddhi prakṛtisaṃbhavān || 19 ||
kāryakāraṇakartṛtvē hētuḥ prakṛtirucyatē |
puruṣaḥ sukhaduḥkhānāṃ bhōktṛtvē hēturucyatē || 20 ||
puruṣaḥ prakṛtisthō hi bhuṅktē prakṛtijānguṇān |
kāraṇaṃ guṇasaṅgō’sya sadasadyōnijanmasu || 21 ||
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhōktā mahēśvaraḥ |
paramātmēti cāpyuktō dēhē’smin puruṣaḥ paraḥ || 22 ||
ya ēvaṃ vētti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha |
sarvathā vartamānō’pi na sa bhūyō’bhijāyatē || 23 ||
dhyānēnātmani paśyanti kēcidātmānamātmanā |
anyē sāṅkhyēna yōgēna karmayōgēna cāparē || 24 ||
anyē tvēvamajānantaḥ śrutvānyēbhya upāsatē |
tē’pi cātitarantyēva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ || 25 ||
yāvat saṃjāyatē kiñcit sattvaṃ sthāvarajaṅgamam |
kṣētrakṣētrajñasaṃyōgāttadviddhi bharatarṣabha || 26 ||
samaṃ sarvēṣu bhūtēṣu tiṣṭhantaṃ paramēśvaram |
vinaśyatsvavinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati || 27 ||
samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitamīśvaram |
na hinastyātmanātmānaṃ tatō yāti parāṃ gatim || 28 ||
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ |
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati || 29 ||
yadā bhūtapṛthagbhāvamēkasthamanupaśyati |
tata ēva ca vistāraṃ brahma saṃpadyatē tadā || 30 ||
anāditvānnirguṇatvāt paramātmāyamavyayaḥ |
śarīrasthō’pi kauntēya na karōti na lipyatē || 31 ||
yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nōpalipyatē |
sarvatrāvasthitō dēhē tathātmā nōpalipyatē || 32 ||
yathā prakāśayatyēkaḥ kṛtsnaṃ lōkamimaṃ raviḥ |
kṣētraṃ kṣētrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 33 ||
kṣētrakṣētrajñayōrēvamantaraṃ jñānacakṣuṣā |
bhūtaprakṛtimōkṣaṃ ca yē viduryānti tē param || 34 ||
ōṃ tatsaditi śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yōgaśāstrē śrīkṛṣṇārjunasaṃvādē kṣētrakṣētrajñavibhāgayōgō nāma trayōdaśō’dhyāyaḥ ||