Ayōdhyākāṇḍa - Navama Sargaḥ
ēvamuktā tu kaikēyī krōdhēna jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājyē ca bharataṃ kṣipramēvābhiṣēcayē || 2
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kēnōpāyēna mantharē |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3
ēvamuktā tayā dēvyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikēyīmidamabravīt || 4
hantēdānīṃ pravakṣyāmi kaikēyi! śrūyatāṃ ca mē |
yathā tē bharatō rājyaṃ putraḥ prāpsyati kēvalam || 5
kiṃ na smarasi kaikēyi! smarantī vā nigūhasē |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrōtumicchasi || 6
mayōcyamānaṃ yadi tē śrōtuṃ chandō vilāsini! |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7
śrutvāivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikēyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8
kathaya tvaṃ mamōpāyaṃ kēnōpāyēna mantharē! |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9
ēvamuktā tayā dēvyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10
tava dāivāsurē yuddhē saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya dēvarājasya sāhyakṛt || 11
diśamāsthāya vai dēvi! dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12
sa śambara iti khyātaśśatamāyō mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ dēvasaṅghāiranirjitaḥ || 13
tasminmahati saṅgrāmē puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasāsādya rākṣasāḥ || 14
tatrākarōnmahad-yuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15
apavāhya tvayā dēvi! saṅgrāmānnaṣṭacētanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patistē rakṣitastvayā || 16
tuṣṭēna tēna dattau tē dvau varau śubhadarśanē! |
sa tvayōktaḥ patirdēvi yadēcchēyaṃ tadā varau || 17
gṛhṇīyāmiti tattēna tathētyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ dēvi! tvayaiva kathitā purā || 18
kathaiṣā tava tu snēhānmanasā dhāryatē mayā |
rāmābhiṣēkasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣēcanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20
caturdaśa hi varṣāṇi rāmē pravrājitē vanam |
prajābhāvagatāsnēhassthiraḥ putrō bhaviṣyati || 21
krōdhāgāraṃ praviśyādya kruddhavāśvapatēssutē! |
śēṣvānantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmāu malinavāsinī || 22
māsmainaṃ pratyudīkṣēthā mā cāinamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śōkalālasā || 23
dayitā tvaṃ sadā bharturatra mē nāsti saṃśayaḥ |
tvatkr̥tē sa mahārājō viśēdapi hutāśanam || 24
na tvāṃ krōdhayituṃ śaktō na kr̥ddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajēt || 25
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāvē budhyasva sāubhāgyabalamātmanaḥ || 26
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśarathō rājā māsma tēṣu manaḥ kṛthāḥ || 27
yau tau dāivāsurē yuddhē varau daśarathō'dadāt |
tau smāraya mahābhāgē! sō'rthō na tvāmatikramēt || 28
yadātu tē varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29
rāmaṃ pravrājayāraṇyē nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30
caturdaśa hi varṣāṇi rāmē pravrājitē vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śēṣaṃ sthāsyati tē sutaḥ || 31
rāmapravrājanaṃ caiva dēvi! yācasva taṃ varam |
ēvaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini! || 32
ēvaṃ pravrājitaścāiva rāmō'rāmō bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33
yēna kālēna rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tēna kālēna putrastē kṛtamūlō bhaviṣyati || 34
sugṛhītamanuṣyaśca suhr̥dbhis-sār dhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manyē'haṃ rājānaṃ vītasād hvasā || 35
rāmābhiṣēkasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpēṇa grāhitā sā tatastayā || 36
hṛṣṭā pratītā kaikēyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyēna kubjāyāḥ kiśōrīvōtpathaṃ gatā || 37
kaikēyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubjē tvāṃ nābhijānāmi śrēṣṭhāṃ śrēṣṭhābhithāyinīm || 38
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā budd h iniścayē |
tvamēva tu mamārthēṣu nityayuktā hitāiṣiṇī || 39
nāhaṃ samavabud h yēyaṃ kubjē! rājñaścikēēṛṣi tam |
santi dussamsth i tāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40
tvaṃ padmamiva vātēna sannatā priyadarśanā |
urastē'bh in iv iṣṭaṃ vāi yāvat skand h ā t samu n n a tam || 41
ad h as t ācc h ōdaraṃ śātaṃ su n ā b h am iva lajj i tam |
par ipūṛṇaṃ tu jag h anaṃ supēēnāu ca pa yōd h arāu || 42
vimalēndusamaṃ vak t ram ahō rājas i man t h arē! |
jaghanaṃ tava nirg h uṣṭaṃ raśanādāmaśō b h i tam || 43
jaṅghē b hṛśam u pan yas tē pādāu cāp-yā-ya tāv-u b hāu |
t vamā-ya tāb h-yāṃ sak t h ib h-yāṃ man t h arē! kṣāumavās inēē || 44
agra tō mama gacc h an tēē rājahan sēēva rājasē |
āsan-yāś-śambarē mā-yā s-sa ha sram asurād h i pē || 45
sarvās-t va y i n i-v iṣṭās t ā b h ū-yaścān-yās sa ha sraśah |
tavēdaṃ st h agu yad dēērghaṃ ra t h ag h ōṇam ivā-ya tam || 46
ma tayaḥ kṣat rav id-yāśca mā-yāścā t ra vasan t i tē |
at ra tē pra t i-mōkṣ-yām i mālāṃ kubjē! hiraṇma yēēm || 47
ab h iṣik tē ca b h ara tē rāghavē ca vanaṃ ga tē |
jā t-yēna ca suvaṛṇēna su n iṣṭ ap tēna man t h arē! || 48
lab d hāṛt hā ca pra tēē tā ca lēpa y iṣ-yām i tē st h agu |
muk h ē ca t i lakaṃ ci t raṃ jā tarūpama yaṃ śu b h am || 49
kāra y iṣ-yām i tē kubjē! śu b hān-yā b h araṇān i ca |
par id hā-ya śu b hē vas t rē dēva tēva car iṣ-yas i || 50
candramā h va yamānēna muk hēnāpra t i-mānanā |
gam iṣ-yas i ga t iṃ muk h-yāṃ gaṛvayan tēē d v iṣaj-janam || 51
tavāp i kubjāḥ kubjā-yās-sar vā b h araṇab h ūṣ i t āḥ |
pādāu par i car iṣ-yan t i ya t hāiva t vaṃ sadā mama || 52
it i praśas-yamānā sā kāikē-yēēm ida m abravēēt |
śayānāṃ śaya nē śu b h rē vēd-yām agn iś i k hām iva || 53
ga tōdakē sē t uba n d h ō na kal-yāṇ i! v i-d hēē-ya tē |
u t t iṣṭ h a k u r u kal-yāṇ i! rājānam a n u-darśaya || 54
ta t hā prō t sā h i tā dēvēē ga t vā man t h ara-yā sa ha |
krōd hāgāraṃ v iśā lākṣēē sāub hāg-yamadagar v i tā || 55
anēkaśata sa ha sraṃ muk t ā hāraṃ varāṅganā |
avam u c-ya varāṛ h āṇ i śu b hānyā b h araṇān i ca || 56
ta tō hē mōpamā ta t ra kubjā vāk-ya vaśaṃ ga t ā |
sam v iś-ya b h ū māu kāikē-yēē man t h arām ida m abravēēt || 57
i ha vā māṃ mṛ t āṃ kubjē! nr̥ pā-yāvēda y iṣ-yas i |
vanaṃ tu rāghavē pra p tē b h ara t ah prāp-s-ya t i kṣ i t im || 58
na suvaṛṇēna mē h-yaṛt h ō na ra tnāir-na ca b h ūṣaṇāiḥ |
ēṣa mē jēēv i tas-yān t ō rāmō yad-yab h iṣ i-cyatē || 59
at h ō punas t āṃ mah iṣēēṃ mahēēkṣ i t ō
vacōb h i ra t yaṛt h a mahā parāk r amāiḥ |
uvāca kubjā b h ara tas-ya mā taraṃ
h i taṃ vacō rāmam upē t-ya cā h i tam || 60
pra-pa t-syatē rāj-yam idaṃ h i rāghavō
yad i d h ruvaṃ t vaṃ sa su t ā ca tap-s-yasē |
a tō h i kal-yāṇ i! ya tas va ta t-ta t hā
ya t hā su t as tē b h ara tō'b h iṣēkṣ-ya tē || 61
ta t hā t i v id d hā mah iṣēē tu kubja-yā
samā ha t ā vāg iṣu b h ir m u h u r m u h uḥ |
n i-d hā-ya ha s tāu hṛda yē't i v is m i tā
śaśan sa kubjāṃ k u p i t ā pu naḥ pu naḥ || 62
yamas-ya vā māṃ v iṣa yaṃ ga tām i t ō
n i-śām-ya kubjē! pra t i-vēda y iṣ-yas i |
vanaṃ ga tē vā suc i rā-ya rāghavē
samṛd d hakāmō b h ara tō b h av iṣ-ya t i || 63
ahaṃ h i nāivās taraṇān i na srajō
na candanaṃ nāñjan apāna b h ōjanam |
na kiñc id icchām i na cēē h a jēēv i taṃ
na cēd i t ō gacc h a t i rāghavō vanam || 64
at h āi tad u k t vā vacanaṃ sudāruṇaṃ
n i-d hā-ya sar vā b h araṇān i b hām i nēē |
asam vṛ tām āst araṇēna mēd inēēṃ
tadā d h iś iś-yē pa t i tēva ki n n a rēē || 65
udēēṛṇa saṃramb h a tamō vṛ t ānanā
ta t hā vamuk tō t tama māl-ya b h ūṣaṇā |
narēndrapa tnēē v imanā b b h āu sā
tamō vṛ t ā d-yāur iva magna tārakā || 66
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē navamasargaḥ