Ayōdhyākāṇḍa - Pañcasaptatitama Sargaḥ
dīrghakālātsamutthāya saṃjñāṃ labdhvā ca vīryavān |
nētrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1
sōmātyamadhyē bharatō jananīmabhyakutsayat |
rājyaṃ na kāmayē jātu mantrayē nāpi mātaram || 2
abhiṣēkaṃ na jānāmi yō'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |
viprakṛṣṭēhyahaṃ dēśē śatrughnasahitō'vasam || 3
vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |
vivāsanaṃ vā sāumitrē ssītāyāśca yathābhavat || 4
tathaiva krōśatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kāusalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kāikēyyā bharatassutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6
ēvumuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |
pratasthē bharatō yatra vēpamānā vicētanā || 7
sa tu rāmānujāśchāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthē bharatō yatra kāusalyāyā nivēśanam || 8
tata śśatrughnabharatāu kāusalyāṃ prēkṣya duḥkhitāu |
paryaṣvajētāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacētasām || 9
rudantāu rudatīṃ duḥkhātsamētyāryāṃ manassvinīm |
bharataṃ pratyuvācēdaṃ kāusalyā bhṛśaduḥkhitā || 10
idaṃ tē rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
sampraptāṃ bata kāikēyyā śaśīghraṃ krūrēṇa karmaṇā || 11
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ mē vanavāsinam |
kāikēyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12
kṣipraṃ māmapi kāikēyī prasthāpayitum-arhati |
hiraṇyanābhō yatrāstē sutō mē sumahāyaśāḥ || 13
athavā svayamēvāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihōtraṃ puraskṛtya prasthāsyē yatra rāghavaḥ || 14
kāmaṃ vā svayamēvādya tatra māṃ nētum-arhati |
yatrāsāu puruṣavyāghraḥ putraṃ mē tapyatē tapaḥ || 15
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastyaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16
ityādibahubhir-vākyāiḥ krūrāiḥ sambhartsitō'naghaḥ |
vivyathē bharatastīvraṃ vraṇē tudyēva sūcinā || 17
papāta caraṇāu tasyāstadā sambhrāntacētanaḥ |
vilapya bahudhāsaṃjñō labdhasaṃjñastataḥ sthitaḥ || 18
ēvaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kāusalyāṃ pratyuvācēdaṃ śōkāirbahubhirāvr̥tām || 19
āryē! kasmādajānantaṃ garhasē māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghavē || 20
kṛtā śāstrānugā buddhir-mābhūttasya kadācana |
satyasandha ssatāṃ śrēṣṭhō yasyāryō'numatē gataḥ || 21
prēṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryaf̃ca pratimēhatu |
hantu pādēna gāṃ suptāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 22
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmō yō'sya sō'syāstu yasyāryō'numatē gataḥ || 23
paripālayamānasya rājñō bhūtāni putravat |
tatastu duhyatāṃ pāpaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 24
baliṣaḍbhāgamuddhr̥tya nr̥pasyāra-kṣataḥ prajāḥ |
adharmō yō'sya sō'syāstu yasyāryō'numatē gataḥ || 25
saṃśrutya ca tapasvibhyassatrē vāi yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 26
hastyaśvarathasambhādhē yuddhē śastrasamākulē |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 27
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnēna dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 28
mā ca taṃ vyūḍhabāhvansaṃ candrārkasamatējasam |
drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 29
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā sō'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūnścāpyavajānātu yasyāryō'numatē gataḥ || 30
gāśca spr̥śatu pādēna gurūn-parivadēt-svayam |
mitrē druhyēta sō'tyantaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 31
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |
vivṛṇōtu sa duṣṭātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 32
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācātmā nirapatrapaḥ |
lōkē bhavatu vidviṣṭō yasyāryō'numatē gataḥ || 33
putrāirdārāiśca bhṛtyāiśca svagr̥hē parivāritaḥ |
sa ēkō mr̥ṣṭamaśnātu yasyāryō'numatē gataḥ || 34
aprāpya sadr̥śān dārānanapatyaḥ pramīyatām |
anāvāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 35
mātmanassantatiṃ drākṣīt-svēṣu dārēṣu duḥkhitaḥ |
āyussamagramaprāpya yasyāryō'numatē gataḥ || 36
rājastrībālavyṛddhānāṃ vadhē yatpāpamucyatē |
bhṛtyatyāgē ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37
lākṣayā madhumāṃsēna lōhēna ca viṣēṇa ca |
sadāiva bibhr̥yādbhr̥tyānyasyāryō'numatē gataḥ || 38
saṅgrāmē samupōḍhē sma śatrupakṣabhayaṅkarē |
palāyāmānō vadhyēta yasyāryō'numatē gataḥ || 39
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |
bhikṣamāṇō yathōnmatttō yasyāryō'numatē gataḥ || 40
madyē prasaktō bhavatu strīṣvakṣēṣu ca nityaśaḥ |
kāmakrōdhābhibhūtastu yasyāryō'numatē gataḥ || 41
māsma dharmē manō bhūyādadharmaṃ sa niṣēvatām |
apātravarṣī bhavatu yasyāryō'numatē gataḥ || 42
sañcitānyasya vittāni vividhāni sahasraśaḥ |
dasyubhir-vipralupyantāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 43
ubhē sandhyē śayānasya yatpāpaṃ parikalpyatē |
taccapāpaṃ bhavēttasya yasyāryō'numatē gataḥ || 44
yadagnidāyakē pāpaṃ yatpāpaṃ gurutalpagē |
mitradrōhē ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45
dēvatānāṃ pitr̥̄ṇāṃ ca mātāpitrōstathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 46
satāṃ lōkātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyāiva yasyāryō'numatē gataḥ || 47
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthē sō'vatiṣṭhatām |
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryō'numatē gataḥ || 48
bahuputrō daridraśca jvararōgasamanvitaḥ |
sa bhūyātsatata klēśī yasyāryō'numatē gataḥ || 49
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryō'numatē gataḥ || 50
māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśunō'śuciḥ |
rājñō bhītastvadharmātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 51
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurōdhinīm |
ativartēta duṣṭātmā yasyāryō'numatē gataḥ || 52
sadharmadārānparityajya paradārān-niṣēvatām |
tyaktadharmaratirmūḍhō yasyāryō'numatē gataḥ || 53
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |
tadēva pratipadyēta yasyāryō'numatē gataḥ || 54
pānīyadūṣakē pāpaṃ tathaiva viṣadāyakē |
yattadēkassa labhatāṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 55
brāhmaṇāyōdyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣēndriyaḥ |
bālavatsāṃ ca gāṃ dōgdhu yasyāryō numatē gataḥ || 56
tṛṣṇārtaṃ sati pānīyē vipralambhēna yōjayēt |
labhēta tasya yatpāpaṃ yasyāryō'numatē gataḥ || 57
bhaktyā vivadamānēṣu mārgamāśritya paśyataḥ |
tasya pāpēna yujyēta yasyāryō'numatē gataḥ || 58
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kāusalyāṃ pārthivātmajaḥ |
ēvam-āśvāsayannēva duḥkhārtō nipapāta ha || 59
tathā tu śapathāiḥ kaṣṭāi śśapamānam-acētanam |
bharataṃ śōkasantaptaṃ kāusalyā vākyam-abravīt || 60
mama duḥkham-idaṃ putra! bhūyassamupajāyatē |
śapathāi śśapamānō hi prāṇān-uparuṇatsi mē || 61
diṣṭyā na calitō dharmādātmā tē sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa! satyapratijñō tē satāṃ lōkamavāpsyasi || 62
ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhuṃ rurōda bhṛśaduḥkhitā || 63
ēvaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mōhācca śōkasamrōdhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64
lālapyamānasya vicētanasya praṇaṣṭabuddhēḥ patitasya bhūmāu |
muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śōkēna jagāma rātriḥ || 65
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē pañcasaptatitamasargaḥ