Ayōdhyākāṇḍa - Dvisaptatitama Sargaḥ
apaśyanstu tatastatra pitaraṃ piturālayē |
jagāma bharatō draṣṭuṃ mātaraṃ māturālayē || 1
anuprāptaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kaikēyī prōṣitaṃ sutam |
utpapāta tadā hṛṣṭā tyaktvā sāuvarṇamānasam || 2
sa praviśyaiva dharmātmā sva gṛhaṃ śrīvivarjitaṃ |
bharataḥ pratijāgrāha jananyāścaraṇāu śubhāu || 3
sā taṃ mūrdhanyupāghrāya pariṣvajya yaśasvinam |
aṅkē bharatamārōpya praṣṭhuṃ samupacakrēmē || 4
adya tē katicidrātryaścyutasyā'ryakavēśmanaḥ |
api nādhvaśramaḥ śīghraṃ rathēnāpatatastava || 5
āryakastē sukuśalī yudhājinmātula stava |
pravāsācca sukhaṃ putrasarvaṃ mē vaktumarhasi || 6
ēvaṃ pṛṣṭastu kaikēyyā priyaṃ pārthivanandanaḥ |
ācaṣṭa bharataḥ sarvaṃ mātrē rājīvalōcanaḥ || 7
adya mē saptamī rātriścyutasyāryakavēśmanaḥ |
ambāyāḥ kuśalī tātaḥ yudhājinmātulaśca mē || 8
yanmē dhanaṃ ca ratnaṃ ca dadāu rājā parantapaḥ |
pariśrāntaṃ pathyabhavattatō'haṃ pūrvamāgataḥ || 9
rājavākyaharāirdūtaiḥ tvaryamāṇō'hamāgataḥ |
yadahaṃ praṣṭhumichāmi tadambā vaktumarhasi || 10
śūnyō'yaṃ śayanīyastē paryaṅkō hēmabhūṣitaḥ |
na cāyamikṣvāku janaḥ prahṛṣṭaḥ pratibhāti mē || 11
rājā bhavati bhūyiṣṭhamihāmbāyā nivēśanē |
tamahaṃ nādya paśyāmi draṣṭumichannihaāgataḥ || 12
piturgrahīṣyē caraṇāu taṃ mamākhyāhi pṛchataḥ |
āhōsvidamba jyēṣṭhāyāḥ kāusalyāyā vimēśanē'nē || 13
taṃ pratyuvāca kaikēyī priyavadghōramapriyam |
ajānanntaṃ prajānantī rājyalōbhēna mōhitā || 14
yā gatiḥ sarvabhūtānāṃ tāṃ gatiṃ tē pitāḥ gataḥ |
rājā mahātmā tējasvī yāyajūkaḥ satāṃ gatiḥ || 15
tacchrutvā bharataḥ vākyaṃ dharmābhijanavān śuciḥ |
papāta sahasā bhūmāu pitṛśōkabalārditaḥ || 16
hā hatō'smīti kṛpaṇāṃ dināṃ vācamudīrayan |
nipapāta mahābāhuḥ bāhu vikṣipya vīryavān || 17
tat śōkēna saṃvītaḥ piturmāraṇaduḥkhitaḥ |
vilalāpa mahātējāḥ bhrāntākulitacētanaḥ || 18
ētat-suruciraṃ bhāti piturmē śayanaṃ purā |
śaśinēvāmalaṃ rātrāu gagananaṃ tōyadātyayē || 19
tadidaṃ na vibhātyadbhir-hīnamapchuṣka iva sāgaraḥ |
vyōmēva śaśinā hīnam-apchuṣkaḥ sāgaraḥ || 20
bāṣpam-utsṛjya kaṇṭhēna svārtaḥ paripīḍitaḥ |
pracchādya vadanaṃ śrīmadvastrēṇa jayatāṃ varaḥ || 21
tam-ārthaṃ dēvasaṅkāśaṃ samīkṣya patitaṃ bhuvi |
nikṛttamiva sālasya skandhaṃ paraśunā vanē || 22
mattamātaṅgasaṅkāśaṃ candrārkasadr̥śaṃ bhuvaḥ |
utthāpayitvā śōkārtaṃ vacanaṃ cēdam-abravīt || 23
uttiṣṭhōttiṣṭha kiṃ śēṣē rājaputra mahāyaśaḥ |
tvadvidhā na hi śōcanti santaḥ sadasi sammatāḥ || 24
dānayajñādhikārā hi śīlaśrutivacōnugā |
buddhistē buddhisampanna prabhēvārkasya mandirē || 25
sa ruditvā ciraṃ kālaṃ bhūmāu viparivṛtya ca |
jananīṃ pratyuvācēdaṃ śōkāiḥ bahubhirāvr̥taḥ || 26
abhiṣēkṣyati rāmaṃ nu rājā yajñaṃ nu yakṣyatē |
ityahaṃ kr̥tasaṅkalpō hṛṣṭaḥ yātrāmayāsiṣam || 27
tad-idaṃ hyanyathābhūtaṃ vyavadīrṇaṃ manō mama |
pitaraṃ yō na paśyāmi nityaṃ priyahitē ratam || 28
ambakēnatyagādrājā vyādhināmayyanāgatē |
dhanyā rāmādayaḥ sarvē yāiḥ pitā saṃskṛtassvayam || 29
na nūnaṃ māṃ mahā rājaḥ prāptaṃ jānāti kīrtimān |
upajighrēddhi māṃ mūrdhni tāta sannamya satvaram || 30
kva sa pāṇiḥ sukhasparśastātas-yākliṣṭakarmaṇaḥ |
yēna māṃ rajasā dhvastaṃ abhīkṣṇaṃ parimārjati || 31
yō mē bhrātā pitā bandhuryamyasya dāsō'smi dhīmataḥ |
tasya māṃ śīghramākhyāhi rāmas-yākliṣṭakarmaṇaḥ || 32
pitā hi bhavati jyēṣṭhō dharamam-āryasya jānataḥ |
tasya pādāu grahīṣyāmi sa hīdānīṃ gatirmama || 33
dharamavit-dharamanityaśca satyasandhō dṛḍhavrataḥ |
āryaḥ kimabravīdrājā pitā mē satyavikramaḥ || 34
paścimaṃ sādhusandēśam-icchāmi śrōtum-ātmanaḥ |
iti pṛṣṭā'yathātattvaṃ kaikēyī vākyam-abravīt || 35
rāmēti rājā vilapan hā sītē lakṣmaṇēti ca |
sa mahātmā param lōkaṃ gataḥ gatimatāṃ varaḥ || 36
imāṃ tu paśchimāṃ vācaṃ vyājahāra pitā tava |
kāladharamaparikṣiptaḥ pāśāiriva mahāgajaḥ || 37
siddhārthāstē narā rāmām-āgataṃ sītayā saha |
lakṣmaṇaṃ ca mahābāhuṃ drakṣyanti punarāgatam || 38
tacchrutvā viṣasādāiva dvitīyā priyaśansanāt |
viṣaṇṇavadanō bhūtvā bhūyaḥ papraccha mātaram || 39
kva cēdānīṃ sa dharamātmā kāusalyā'nandavardhinaḥ |
lakṣmaṇēna saha bhrātrā sītayā ca samaṃ gataḥ || 40
tathā pṛṣṭā yathā tattvamākhyātā uchakramē |
mātāsya yugapadvākyaṃ vipriyaṃ priyaśaṅkayā || 41
sa hi rājasutaḥ putracīravāsā mahāvanam |
daṇḍakānsaha vaidēhyā lakṣmaṇānucaraḥ gataḥ || 42
tacchrutvā bharatastrastaḥ bhrātuścāritraśaṅkayā |
svasya vaṃśasya māhātmyāt praṣṭhuṃ samupacakrēmē || 43
kaccinna brāhmaṇadhanaṃ hr̥taṃ rāmēṇa kasyacid |
kaccinnāḍhyō daridraḥ vā tēnāpāpō vihinsitaḥ || 44
kaccinna paradārānvā rājaputrō'bh imanyatē |
kasmātsa daṇḍakāraṇyē bhrūṇahēva vivāsitaḥ || 45
athāsya capalā mātā tat-svakarma yathātatham |
tēnaiva strīsvabhāvēna vyāhartum-upacakrēmē || 46
ēvumuktā tu kaikēyī bharatēna mahātmanā |
uvāca vacanaṃ hṛṣṭā mūḍhā paṇḍitamāninī || 47
na brāhmaṇadhanaṃ kif̃ciddhr̥taṃ rāmēṇa kasyacit |
kaścinnāḍhyō daridraḥ vā tēnāpāpō vihinsitaḥ || 48
na rāmaḥ paradārāṃśca cakṣurbhyāmapi paśyati |
mayā tu putraśrutvāiva rāmasyaivābhiṣēcanam || 49
yācitastē pitā rājyaṃ rāmasya ca vivāsanam |
sa svavṛttiṃ samāsthāya pitā tē tattathā'karōt || 50
rāmaśca saha sāumitriḥ prēṣitaḥ saha sītayā |
tamapaśyan priyaputraṃ mahīpālō mahāyaśāḥ || 51
putraśōkaparidyūnaḥ paf̃catvam-upapēdivān |
tvayātv-idānīṃ dharmajña rājatvam-avalambyatām || 52
tvatkr̥tē hi mayā sarvam-idaṃ-ēvaṃ vidhaṃ kr̥tam |
mā śōkaṃ mā ca santāpaṃ dhāiryam-āśrayaputraka |
tvadadhīnā hi nagarī rājyaṃ cāitad-anāmayam || 53
tat-putraśīghram-avidhinā vidhijñāiḥ
vaśiṣṭhamukhyāiḥ sahitō dvijēndrāiḥ |
saṅkālya rājānam-adīna sattvam
ātmānam-urvyām-abhiṣēcyasva || 54
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvisaptatitamasargaḥ