Ayōdhyākāṇḍa - Ēkōnacatvāriṃśa Sargaḥ
rāmasya tu vacaḥ śrutvā munivēśadharaṃ ca tam |
samīkṣya saha b h āryāb h ī rājā vigatacētanaḥ || 1
nainaṃ duhkhēna santaptaḥ pratyavaikṣata rāghavam |
na cainamabhisamprēkṣya pratyabhāṣata durmanāḥ || 2
sa muhūrtamivāsañjñō duḥkhitaśca mahīpatiḥ |
vilalāpa mahābāhū rāmamēvānucintayan || 3
manyē khalu mayā pūrvaṃ vivatsā bahavaḥ kr̥tāḥ |
prāṇinō hiṃsitā vāpi tasmādidamupasthitam || 4
na tvēvānāgatē kālē dēhāccyavati jīvitam |
kaikēyyā kliśyamānasya mr̥tyurmama na vidyatē || 5
yōhaṃ pāvakasaṅkāśaṃ paśyāmi purataḥ sthitam |
vihāya vasanē sūkṣmē tāpasāc-chādamātmajam || 6
ēkasyāḥ khalu kaikēyyāḥ kr̥tēyaṃ kliśyatē janaḥ |
svārthē prayatamānāyāḥ saṃśritya nikr̥tiṃ tvimām || 7
ēvamuktvā tu vacanaṃ bāṣpēṇa pihitēndriyaḥ |
rāmēti sakr̥dēvoktvā vyāhartuṃ na śaśāka ha || 8
sañjñāṃ tu pratilabhyaiva muhūrtātsa mahīpatiḥ |
nēt r āb h yāmaś r upūrṇāb h yāṃ sumantramidamabravīt || 9
aupavāhyaṃ rathaṃ yuk t vā t vam ā-yā h i ha-yō t tamāiḥ |
p rāp a-yāi nam mahā b hāgam i t ō janapadā t par am || 10
ēvaṃ man-yē g uṇava tāṃ g uṇānāṃ p h a lam ucy a tē |
p i t rā mā t rā ca ya t-sā d h uṛ-vēē r ō n iṛ-vā-s-ya tē vanam || 11
rājñō vacan am ā jñā-ya s umant rah śēēg h r av i-k r amaḥ |
yō-ja-y i t vā-ya-yāu ta t ra ra t h am aś vāir-alaṅk r̥ tam || 12
taṃ ra t h aṃ rājap u t rā-ya sū tah kanaka b h ūṣ i tam |
āca-cakṣēñja l iṃ kr̥ t vā y u k taṃ par amavā j i b h iḥ || 13
rājā sa t varam ā h ū-ya v-yāp r̥ taṃ v i t t asañca-yē |
uvāca dēśakā la jñ ō n iśc i taṃ saṛva tas-ś uc im || 14
vāsān s i ca mahāṛ hāṇ i b h ūṣaṇā n i varāṇ i ca |
vaṛṣāṇ-yē tā n i saṅk h-yā-ya vāidē h-yāḥ kṣ ipram ān a-ya || 15
narēnd rēṇāiva m u k tas-t u ga t vā kōśag r̥ haṃ ta tah |
p rā-yacc h a t-saṛvam ā-h r̥ t-ya sēē tā-yāi samam ēva ta t || 16
sā s u-jā tā s u-jā tā n i vāidē hēē pr as t h i tā vanam |
b h ūṣa-yāmāsa gā t rāṇ i tāi r-v ic i t rāi r-v i b h ūṣaṇāiḥ || 17
v-ya-rā-ja-ya ta vāidē hēē vēś ma ta t-s u-v i b h ūṣ i tā |
ud-ya t ōṃś uma tah kā lē k h am prab hēva v iv as va tah || 18
tāṃ b h u-jā b h-yāṃ par iṣ-vaj-ya ś vaś r ūṛ-vacana m abravēēt |
anā-carandēē k r̥ paṇaṃ mūṛ d h-n-y u-pā g h rā-ya māi t h i lēēm || 19
asa t-yas-saṛva lōkē'sm i n-sa ta taṃ sa t-k r̥ tāḥ pr i-yāiḥ |
b h aṛ tāram nān u-man-yandē v in i-pā t aga tā s t r i-yah || 20
ēṣa s vab hā v ō nā rēēṇām an u-b h ū-ya p u rā s u k ham |
al-pām ap-yā padaṃ p rāp-ya d uṣ-yan t i pr a-ja-ha t-y ap i || 21
asa t-ya śēē lā v i-k r̥ tā d uṛg rā h-ya hṛda-yās-sadā |
y uv a t-yah pāpa sañka l pāḥ kṣaṇa mā t rād v i-rā g iṇah || 22
na k u laṃ na k r̥ taṃ v id-yā na da t taṃ nā p i saṅg r a haḥ |
s t rēēṇāṃ gṛ h-ṇā t i hṛda-yam an i t-ya hṛda-yā h i tāḥ || 23
sād h vēēnāṃ h i st h i tānāṃ t u śēē lē sa t-yē ś r u tē śamē |
s t rēēṇāṃ pav i t r am par amaṃ pa t i-rē-k ō v iś iṣ-ya tē || 24
sa t va-yā nāvaman tav-yah p u t rah pr av rā j i t ō mama |
tava dāiva tam as t v-ēṣa n iṛ d h ana s-sad h an ō'p i vā || 25
v i-jñā-ya vacanaṃ sēē tā tas-yā d h aṛmāṛ t h asañ h i tam |
k r̥ tāñja l i r-u vācēdaṃ ś vaś r ū m ab h i-m u k hē st h i tā m || 26
kar iṣ-yē saṛvam ē vā ham āṛ-yā-yad an u-śās t i mām |
ab h i jñā s m i ya t hā b h aṛ t uṛ-vaṛ tav-yaṃ ś r u taṃ ca mē || 27
na mā m asa j-janē nāṛ-yā samāna-y i t u m aṛ ha t i |
d h aṛmād v i-ca l i t uṃ nā ham alaṃ cand rā d iv a prab hā || 28
nā tant rēē vād-ya tē vēēṇā nāca k r ō vaṛ ta tē ra t h ah |
nā pa t i s-s u k ham ē d hē ta-yā s-s-yād ap i śa tā tmajā || 29
m i taṃ dadā t i h i p i tā m i taṃ mā tā m i taṃ s u tah |
am i tas-ya h i dā tāraṃ b h aṛ tāram kā na pū ja-yē t || 30
sā ham ēvaṃ ga tā ś rēṣṭ hā ś r u tad h aṛmap arāvarā |
āṛ-yē! k i m avaman-yē'ham s t rēēṇāṃ b h aṛ tā h i dāiva tam || 31
sēē tā-yā vacanaṃ śr u t vā kāusal-yā hṛda-yaṅgamam |
śud d ha sa t t vā m u-mōcāś r u sa ha sā d uḥ k ha haṛṣa jam || 32
tāṃ p rāñja l i r-ab h i-k r am-ya mā t r u mad h-yē' t i sa t-k r̥ tām |
rām ah par am ad h aṛmā t mā mā taraṃ vāk-yam abravēēt || 33
amba! mā d uḥ k h i tā b h ū s-t vaṃ paś-ya t vaṃ p i taraṃ mama |
kṣa-yō h i vanavā sas-ya kṣ ipram ēva b h av iṣ-ya t i || 34
s u p tā-yās-tē gam iṣ-yan t i nava vaṛṣāṇ i pañca ca |
sā samag r am i hā p rāp taṃ māṃ drakṣ-yas i s u hṛd vṛ tam || 35
ē tāvad ab h i-nēē tāṛ t h am u k t vā sa jananēēṃ vacah |
t r a-yaś-śata śa tāṛ d hāś-ca dadarśā vēēkṣ-ya mā tarah || 36
tā ś-cā p i sa ta t hāivāṛ tā mā tṝ daśara t hā tmajah |
d h aṛma y u k tam idaṃ vāk-yaṃ n i-jagāda k r̥ tāñja l iḥ || 37
san vā sā t par uṣaṃ kiñc id ajñānād vā p i ya t-k r̥ tam |
tan mē sam an u-jānēē ta saṛvāś-cāman t r a-yām i vaḥ || 38
vacanaṃ rāghavas-yāi tad d h aṛma-y u k taṃ samā h i tam |
śuś r u v us tāḥ s t r i-yan saṛvā ś-śōkā-pa ha ta-yē ta sah || 39
ja-jñē t h a tā sāṃ sannādah k rāuñcēē nām iv a n i s vanah |
mānavēnd ras-ya b hāṛ-yāṇām ēvaṃ vada t i rāghavē || 40
m uraja-paṇav amēg h ag h ōṣava t
daśara t h avēś ma ba b h ūva ya t p urā |
v i-lap i ta par i dēvanā k u laṃ
v-yasanaga taṃ tad ab h ū t s ud uḥ k h i tam || 41
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ēkōnacatvāriṃśasargaḥ