Ayōdhyākāṇḍa - Pañcatriṃśa Sargaḥ
tatō nirdhūya sahasā śirō niśśvasya cāsakr̥t |
pāṇau pāṇiṃ viniṣpiṣya dantān kaṭakaṭāpya ca || 1
lōcanē kōpasaṃraktē varṇaṃ pūrvōcitaṃ jahat |
kōpābhibhūtassahasā santāpamaśubhaṃ gataḥ || 2
manaḥ samīkṣamāṇaśca sūtō daśarathasya saḥ |
kampayanniva kaikēyyā hr̥dayaṃ vākcharaiśśitaiḥ || 3
vākyavajrairanupamairnirbhindanniva cāśubhaiḥ |
kaikēyyā ssarvamārmāṇi sumantraḥ pratya b h āṣata || 4
yasyāstava patistyaktō rājā daśarathaḥ svayam |
bhartā sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca || 5
na hya kāryatamaṃ kiñcit-tava dēvīha vidyatē |
patighnīṃ tvāmahaṃ manyē kulaghnīmapi cāntataḥ || 6
yanmahēndramivājayyaṃ duṣprakampyamivācalam |
mahōdadhimivākṣōbhyaṃ santāpayasi karmabhiḥ || 7
māvamansthā daśarathaṃ bhartāraṃ varadaṃ patim |
bharturicchā hi nārīṇāṃ putrakōṭyā viśiṣyatē || 8
yathāvayō hi rājyāni prāpnuvanti nr̥pakṣayē |
ikṣvākukulanāthēsmiṃ stallōpayitum icchas i || 9
rājā bhavatu tē putrō bharataś-śāstu mēdinīm |
vayaṃ tatra gamiṣyāmō rāmō yatra gamiṣyati || 10
na hi tē viṣayē kaścidd r b rā h maṇō vastumarhati |
tādr̥śaṃ tvamamaryādam adya karma cikīrṣasi || 11
nūnaṃ sarvē gamiṣyāmō mārgaṃ rāmaniṣēvitam |
tyaktayā bāndhavaiḥ sarvair-brāhmaṇaiḥ sādhubhiḥ sadā || 12
kā prītī rājyalābhēna tava dēvi bhaviṣyati |
tādr̥śaṃ tvamamaryādaṃ karma kartuṃ cikīrṣasi || 13
āścaryamiva paśyāmi yasyāstē vr̥ttamīdr̥śam |
ācarantyā na vivr̥tā sadyō bhavati mēdinī || 14
mahābrahmaṛṣis r̥ ṣṭāḥ vā jvalantō bhīmadarśanāḥ |
dhigvāgdanḍā na hiṃsanti rāmapravrājanē sthitām || 15
āmraṃ chittvā kuṭhārēṇa nimbaṃ paricarēttu yaḥ |
yaścainaṃ payasā siñcēnnaivāsya madhurō bhavet || 16
abhijātyaṃ hi tē manyē yathā mātustathaiva ca |
na hi nimbātsravet kṣaidraṃ lōkē nigaditaṃ vacaḥ || 17
tava māturasadgrāhaṃ vidmaḥ pūrvaṃ yathāśrutam |
pitustē varadaḥ kaściddadau varamanuttamam || 18
sarvabhūtarutaṃ tasmātsañjajñē vasudhādhipaḥ |
tēna tiryaggatānāṃ ca bhūtānāṃ viditaṃ vacaḥ || 19
tatō jr̥mbhasya śayanē virutādbhūrivarcasaḥ |
pitustē viditō bhāva ssa tatra bahudhāhasat || 20
tatra tē jananī kruddhā mr̥tyupāśama b h ēēpsatēē |
hāsaṃ tē nr̥patē! saumya jijñāsāmīti cābravīt || 21
nr̥paścōvāca tāṃ dēvīṃ dēvi! śaṃsāmi tē yadi |
tatō mē maraṇaṃ sadyō bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 22
mātā tē pitaraṃ dēvi! tataḥ kēkayamabravīt |
śaṃsa mē jīva vā mā vā na māmapahasaṣyasi || 23
priyayā ca tathōkta s-san kēkayaḥ pr̥thivīpatiḥ |
tasmai taṃ varadāyārthaṃ kathayāmāsa tattvataḥ || 24
tataḥ ssa varadaḥ sādhurājānaṃ pratya b h āṣata |
mriyatāṃ dhvaṃsatāṃ vēyaṃ mā kr̥thāstvaṃ mahīpatē! || 25
sa tacchrutvā vacastasya prasannamanasō nr̥paḥ |
mātaraṃ tē nirasyāśu vijahāra kubēravat || 26
tathā tvamapi rājānaṃ durjanācaritē pat h i |
asadgrāhamimaṃ mōhāt-kuruṣē pāpadarśini || 27
satyaścādya pravādōyaṃ laukikaḥ pratib h ā t i mā |
pitr̥̄n samanujayāntē narā mātaram aṅganāḥ || 28
naivaṃ bhava gr̥hāṇēdaṃ yadāha vasudhādhipaḥ |
bharturicchāmupāsvēha janasyāsya gatirbhava || 29
mā tvaṃ prōtsāhitā pāpairdēvarājasamaprabham |
bhartāraṃ lōkabhartāramasaddharmam upādadhāḥ || 30
na hi mithyā pratijñātaṃ kariṣyati tavānaghaḥ |
śrīmāndaśarathō rājā dēvi! rājīvalōcanaḥ || 31
jyēṣṭhō vadānyaḥ karmanyaḥ svadharmaparirakṣitā |
rakṣitā jīvalōkasya balī rāmōbhiṣicyatām || 32
parivādō hi tē dēvi! mahāllōkē cariṣyati |
yadi rāmō vanaṃ yāt i vihāya pitaraṃ nr̥p am || 33
sa rājyamāṃ rāghavaḥ pātu bhava tvaṃ vigatajvarā |
na hi tē rāghavādanyaḥ kṣamaḥ puravarē vaset || 34
rāmē hi yauvarājyasthē rājā daśarathō vanam |
pravēkṣyati mahēṣvāsaḥ pūrvavr̥ttam anusmaran || 35
iti sāntvaiśca tīkṣṇaiśca kaikēyīṃ rājasamsadi |
sumantraḥ kṣōbhayāmāsa bhūya ēva kr̥tāñjaliḥ || 36
naiva sā kṣu b h-ya tē dēvēē na ca sma par i-dū-ya tē |
na cās-yā m u k ha-vaṛṇas-ya v i-k r i-yā lakṣ-ya tē tadā || 37
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē pañcatriṃśasargaḥ