Ayōdhyākāṇḍa - Ṣaḍviṃśa Sargaḥ
abhivādya ca kāusalyāṃ rāma ssaṃprasthitō vanam |
kr̥tasvastyayanō mātrā dharmiṣṭhē vartmanī sthitaḥ || 1
virājayan rājasutō rājamārgaṃ narāirvr̥tam |
hr̥dayānyāmamanthēva janasya guṇavattayā || 2
vaidēhī cāpi tatsarvaṃ na śuśrāva tapasvinī |
tadēva hr̥di tasyāśca yāuvarājyābhiṣēcanam || 3
dēvakāryaṃ svayaṃ kr̥tvā kr̥tajñā hr̥ṣṭacētanā |
abhijñā rājadharmāṇāṃ rājaputraṃ pratīkṣatē || 4
pravivēśātha rāmastu svaṃ vēśma suvibhūṣitam |
prahr̥ṣṭajanasampūrṇaṃ hriyā kiñcidavāṅmukhaḥ || 5
atha sītā samutpatya vēpamānā ca taṃ patim |
apaśyachōkasantaptaṃ cintāvyākulitēndriyam || 6
tāṃ dṛṣṭvā sa hi dharmātmā na śaśāka manōgatam |
taṃ śōkaṃ rāghavaḥ sōḍhuṃ tatō vivṛtatāṃ gataḥ || 7
vivarṇavadanaṃ dṛṣṭvā taṃ prasvinnamamarṣaṇam |
āha duḥkhābhisantaptā kimidānīmidaṃ prabhō! || 8
adya bārhaspata śśrīmānyuktaḥ puṣyōnu rāghava |
prōcyatē brāhmaṇāiḥ prājñāiḥ kēna tvamasi durmanāḥ || 9
na tē śataśalākēna jalap h ēnanibhēna ca |
āvr̥taṃ vadanaṃ valgu chatrēṇāpi virājatē || 10
vyajanābhyāṃ ca mukhyābhyāṃ śatapatranibhēkṣaṇam |
candrahamsaprakāśābhyāṃ vējyatē na tavānanam || 11
vāgminō vandinaścāpi prahr̥ṣṭāstvāṃ nararṣabha |
stuvantō nātra dṛśyantē maṅgalāi s-sūtāmāgad hāḥ || 12
na tē kṣāudraṃ ca dadhi ca brāhmaṇā vēdapāragāḥ |
mūrdhni mūrdhābhiṣiktasya dadati sma vidhānataḥ || 13
na tvāṃ prakṛtaya ssarvā śśrēṇīmukhyāśca bhūṣitāḥ |
anuvrajitum-ichanti pāurajānapadāstathā || 14
caturbhir-vēgasampannāir-hayāiḥ kāñcanabhūṣitāiḥ |
mukhyaḥ puṣyarathō yuktaḥ kiṃ na gachati tē'grataḥ || 15
hastī cāgrata ś-śrīmāṃ stava lakṣaṇapūjitaḥ |
prayāṇē lakṣyatē vēēra! kr̥ṣṇamēghagiriprabhaḥ || 16
na ca kāñcanacitraṃ tē paśyāmi priyadarśana! |
bhadrāsanaṃ puraskṛtya yāntaṃ vīra puraskṛtam || 17
abhiṣēkō yathā sajjaḥ kimidānīmidaṃ tava |
apūrvō mukhavarṇaśca na praharṣaśca lakṣyatē || 18
itēēva vilapantēēṃ tāṃ prōvāca raghunandanaḥ |
sēētē! tatra bhavāṃstātaḥ pravrājayati māṃ vanam || 19
kulē mahati sambhūtē dharmajñē dharmacāriṇi! |
śr̥ṇu jānaki! yēnēdaṃ kramēṇābhyāgataṃ mama || 20
rājñā satyapratijñēna pitrā daśarathēna ca |
kaikēyyāi mama mātrē tu purā dattāu mahāvarāu || 21
tayādya mama sajjē'sminnabhiṣēkē nr̥pōdyatē |
pracōdita ssamyō dharmēṇa pratinirjitaḥ || 22
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyaṃ daṇḍakē mayā |
pitrā mē bharataścāpi yāuvarājyē niyōjitaḥ || 23
sō'haṃ tvāmāgatō draṣṭuṃ prasthitō vijanaṃ vanam |
bharatasya samēēpē tu nāhaṃ kathyaḥ kadācana || 24
buddhiyuktā hi puruṣā na sahantē parastavam |
tasmān-natē guṇāḥ kathyā bharatasyāgratō mama || 25
nāpi tvaṃ tēna bhartavyā viśēṣēṇa kadācana |
anukūlatayā śakyaṃ samēēpē tvasya vartitum || 26
tasmāi dattaṃ nr̥patinā yāuvarājyaṃ sanātanam |
sa prasādyastvayā sēētē! nr̥patiśca viśēṣataḥ || 27
ahaṃ cāpi pratijñāṃ tāṃ gurōssamanupālayan |
vanam adyāiva yāsyāmi sthirā bhava manasvinēē! || 28
yātē ca mayi kalyāṇi vanaṃ munini ṣēvitam |
vratōpavāsaparayā bhavitavyaṃ tvayā'naghē || 29
kālyamutthāya dēvānāṃ kr̥tvā pūjāṃ yathāvidhi |
vanditavyō daśarathaḥ pitā mē narēśvaraḥ || 30
mātā ca mama kāusalyā vr̥ddhā santāpakarśitā |
dharmam ēvāgratō kr̥tvā tvattas-sammānam arhati || 31
vanditavyāśca tē nityaṃ yā śśēṣā mama mātaraḥ |
snēhapraṇayasambhōgāis-samā hi mama mātaraḥ || 32
bhrātr̥putrasamāu cāpi draṣṭavyāu ca viśēṣataḥ |
tvayā bharataśatrughnāu prāṇāiḥ priyatarāu mama || 33
vipriyaṃ na ca kartavyaṃ bharatasya kadācana |
sa hi rājā prabhuścāiva dēśasya ca kulasya ca || 34
ārādhitā hi śēēlēna prayatnāiścōpasēvitāḥ |
rājānassaprasēēdanti kupyanti ca viparyayē || 35
āurasānapi putrānh i t-yajant-ya h i takā r iṇah |
samar t hāns am p r agṛ h-ṇan t i janānap i narād h i pāḥ || 36
sā t vaṃ va sē h a kal-yāṇ i! rājñas-sam an u-vaṛ ta nēē |
b h ara tas-ya ra tā d h aṛmē sa t-yav r a ta parā-yaṇā || 37
ahaṃ gam iṣ-yām i mahāvanaṃ pr i-yē!
t va-yā h i vas tav-yam i hāiva b hām in i! |
ya t hā v-ya lēē-kaṃ k u r uṣē na kas-ya c i-
t-ta t hā t va-yā kāṛ-yam idaṃ vacō mama || 38
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē ṣaḍviṃśasargaḥ