Ayōdhyākāṇḍa - Trayōviṃśa Sargaḥ
iti bruvati rāmē tu lakṣmaṇōdhaśśirā muhuḥ |
śṛṇvan madhyaṃ jagāmēva manasā duḥkhaharṣayōḥ || 1
tadā tu badhdvā bhrukuṭīṃ bhruvōrmadhyē nararṣabhaḥ |
niśaśvāsa mahāsarpō bilastha iva rōṣitaḥ || 2
tasya duṣprativīkṣaṃ tadbhrukuṭīsahitaṃ tadā |
babhāu kruddhasya siṃhasya mukhasya sadṛśaṃ mukham || 3
agrahastaṃ vidhunvaṃstu hastī hastamivātmanaḥ |
tiryagūrdhvaṃ śarīrē ca pātayitvā śirōdharām || 4
agrākṣṇā vīkṣamāṇastu tiryagbhrātaramabravīt |
asthānē sambhramō yasya jātō vai sumahānayam || 5
dharmadōṣa prasaṅgēna lōkasyānatisaṅkayā |
kathaṃhyētadasambhrāntastvadvidhō vaktumarhati || 6
yathā daivamaśāuḍīraṃ śāuṇḍīra! kṣatriyarṣabha! |
kinnāma kṛpaṇaṃ daivamaśaktamabhiśaṃsasi || 7
pāpayōstē kathaṃ nāma tayōśśaṅkā na vidyatē |
santi dharmōpadhā ślakṣṇāḥ dharmātman kiṃ na budhyasē || 8
tayōssucaritaṃ svārthaṃ śāṭhyātparijihīrṣatōḥ |
yadi naivaṃ vyavasitaṃ syāddhi prāgēva rāghava || 9
tayōḥ prāgēva dattaśca syādvaraḥ prakṛtaśca saḥ |
lōkavidviṣṭamārabdhaṃ tvadanyasyābhiṣēcanam |
nōtsahē sahituṃ vīra! tatra mē kṣantumarhasi || 10
yēnēyaṃ māgatā dvaidhaṃ tava buddhirmahāmatē! |
sa hi dharmō mama dvēṣyaḥ prasaṅgādyasya muhyasi || 11
kathaṃ tvaṃ karmaṇā śaktaḥ kaikēyīvaśavartinaḥ |
kariṣyasi piturvākyamadhārmiṣṭhaṃ vigarhitam || 12
yadyayaṃ kilbiṣādbhēdaḥ kṛtōpyēvaṃ na gṛhyatē |
jāyatē tatra mē duḥkhaṃ dharmasaṅgaśca garhitaḥ || 13
manasāpi kathaṃ kāmaṃ kuryāstvaṃ kāmavr̥ttayōḥ |
tayōstvahitayōrnityaṃ śatrvōḥ pitrabhibhādhanyōḥ || 14
yadyapi pratipattistē daivī cāpi tayōrmatam |
tathāpyupēkṣaṇīyaṃ tē na mē tadapi rōcatē || 15
viklabō vīryahīnō yas-sa daivam anuvartatē |
vērāssambhāvitātmānō na daivaṃ paryupāsatē || 16
daivaṃ puruṣakārēṇa yaḥ samarthaḥ prabādhitu m |
na daivēna vipannārthaḥ puruṣassō'vasīdati || 17
drakṣyanti tvadya daivasya pāuruṣaṃ puruṣasya ca |
daivamānuṣayōradya vyaktā vyaktirbhaviṣyati || 18
adya matpāuruṣahataṃ daivaṃ drakṣyanti vai janāḥ |
yaddaivādāhataṃ tē'dya dṛṣṭaṃ rājyābhiṣēcanam || 19
atyankuśamivōddāmaṃ gajaṃ madabalōddhatam |
pradhāvitamahaṃ daivaṃ pāuruṣēṇa nivartayē || 20
lōkapālāssamastā stē nādya rāmābhiṣēcanam |
na ca kr̥tsnāstrayō lōkā vihanyuḥ kiṃ punaḥ pitā || 21
yairnivāsastavāraṇyē mithō rājan samarthitaḥ |
araṇyē tē nivatsyanti caturdaśa samāstathā || 22
ahaṃ tadāśāṃ chētsyāmi pitustasyāśca yā tava |
abhiṣēkavighātēna putrarājyāya vartatē || 23
madbalēna viruddhāya na syāddaivabalaṃ tathā |
prabhaviṣyati duḥkhāya yathōgraṃ pāuruṣaṃ mama || 24
ūrdhvaṃ varṣasahasrāntē prajāpālyamanantaram |
pūrvaṃ rājarṣivṛttyā hi vanavāsō vidhīyatē |
prajā nikṣipya putrēṣu putravatparipālanē || 25
sa cēdrājanyānēkāgrē rājyavibhramaśaṅkayā |
naivamichasi dharmātman rājyaṃ rāma! tvamātmani || 26
pratijānē ca tē vīra! mābhūvaṃ vīralōkabhāk |
rājyaṃ ca tava rakṣēyamahaṃ vēlēva sāgaram || 27
maṅgalāirabhiṣēñcasva tatra tvaṃ vyāpṛtō bhava |
ahamēkō mahīpālān-alaṃ vārayituṃ balāt || 28
na śōbhārthāvimāu bāhū na dhanurbhūṣaṇāya mē |
nāsirābandhanārthāya na śarāstambhahētavaḥ || 29
amitradamanārthaṃ mē sarvamētaccatuṣṭayam |
na cāhaṃ kāmayētyarthaṃ yassyāchattrurmato mama || 30
asinā tīkṣṇadhārēṇa vidyuccalitavarcasā |
pragr̥hītēna vai śatruṃ vajriṇaṃ vā na kalpayē || 31
khaḍganiṣpēṣaniṣpiṣṭāirgahanā duścarā ca mē |
hastyaśvanarahastōruśirōbhirbhavitā mahī || 32
khaḍgadhārāhatā mē'dya dēēpyamānā ivādrayaḥ |
patiṣyanti dvipā bhūmāu mēghā iva savidyutaḥ || 33
baddhagōdhāṅgulitrāṇē pragr̥hītaśarāsanē |
kathaṃ puruṣamānī syāt puruṣāṇāṃ mayi sthitē || 34
bahubhiścaikamat-yas-yan-nēkēna ca bahūn janān |
viniyōkṣyāmyahaṃ bāṇānnr̥vājigajamarmasu || 35
adya mēstraphalasyāpi prab hāvah prab h av iṣ-ya t i |
rājñaścāprab h u tāṃ kaṛ t uṃ prab h u t vaṃ tava ca prab h ōḥ || 36
ad ya candana sāras-ya kē-yū rāmōkṣaṇas-ya ca |
vasū n āṃ ca v i-mōkṣas-ya s u hṛdāṃ pā la nas-ya ca || 37
an u-rūpā v i-māu bā h ū rāma! kar ma kar iṣ-ya tah |
ab h iṣēcanav ig h nas-ya kaṛ tṝṇāṃ tē n i-vāraṇē || 38
brū h i kō'd-yāiva ma-yā v i-y u j-ya tāṃ
tavā s u hṛ t prāṇayaśa s-s u hṛj-janāiḥ |
ya t hā tavē-yaṃ vasund h arā vaśē b h avē-
t-ta t hāiva māṃ śā d h i tavās m i kiṅkarah || 39
v i-mṛj-ya bāṣpaṃ par i sān t v-ya cā sa-k r̥ t
sa lakṣmaṇaṃ rāghavavan śavar d h anah |
uvāca p i t r-yē vacanē v-yavas t h i taṃ
n i-bōd h a māmēṣa h i sāum-ya! sa t pa t h ah || 40
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē trayōviṃśasargaḥ