Ayōdhyākāṇḍa - Dvitīya Sargaḥ
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1
dundubhisvanakalpēna gambhīrēṇānunādinā |
svarēṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2
rājalakṣaṇayuktēna kāntēnānupamēna ca |
uvāca rasayuktēna svarēṇa nr̥patirnr̥pān || 3
viditaṃ bhavatāmētadyathā mē rājyamuttamam |
pūrvakairmama rājēndraissutavatparipālitam || 4
sō'hamikṣvākubhi ssarvairnarēndraiḥ paripālitam |
śrēyasā yōktukāmō'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamanidrēṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6
idaṃ śarīraṃ kr̥tsnasya lōkasya caratā hitam |
pāṇḍurasyātapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirōcayē || 8
rājaprabhāvajustāṃ hi durvahāmajitēndriyaiḥ |
pariśrāntō'smi lōkasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9
sō'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kr̥tvā prajāhitē |
sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10
anujātō hi māṃ sarvairguṇairjyēṣṭhō mamātmajaḥ |
purandarasamō vīryē rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11
taṃ candramiva puṣyēṇa yuktaṃ dharmabhr̥tāṃ varam |
yauvarājyē niyōktāsmi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12
anurūpassa vai nāthō lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |
trailōkyamapi nāthēna yēna syānnāthavattaram || 13
anēna śrēyasā sadyassaṃyōjyaivāmimāṃ mahīm |
gataklēśō bhaviṣyāmi sutē tasminnivēśya vai || 14
yadidaṃ mē'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |
bhavantō'mē'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15
yadyapyēṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |
anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikōdayā || 16
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannr̥pā nr̥pam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmēghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17
snigdhō'nunādī sañjajñē tatra harṣasamīritaḥ |
janāughōdghuṣṭasannādō vimānaṃ kampayanniva || 18
tasya dharmārthaviduṣō bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
brāhmaṇā janamukhyāśca pāurajānapadai ssaha || 19
samētya mantrayitvā tu samatāgatabud d hayaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛd d haṃ daśarathaṃ nr̥pam || 20
anēkavarṣasāhasrō vṛd d hastvama si pāṛthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pāṛthivam || 21
icchāmō hi mahābāhuṃ raghuvēēraṃ mahābaḷam |
gajēna mahatāyāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā tēṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23
śrutvāiva vacanaṃ yanmē rāghavaṃ patimicchatha |
rājāna ssaṃśayōyaṃ mē kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24
kathaṃ nu mayi dharmēṇa pr̥thivīmanuśāsati |
bhavantō draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25
tē tamūcurmahātmānaṃ pāurajānapadaiḥ saha |
bahavō nr̥pa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi tē || 26
guṇān guṇavatō dēva dēvakalpasya d hēēmataḥ |
priyānānandanānkr̥tsnānpravakṣyāmōdya tāñchr̥ṇu || 27
divyāiṛguṇāiśśakrasamō rāmassatyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyō'pi saṛvēbhyō hyatiriiktō viśāmpatē || 28
rāma ssatpuruṣō lōkē satyadharmaparāyaṇaḥ |
sākṣādrāmādviniṛvṛttō d haṛmaścāpi śriyā saha || 29
prajāsukhattvē candrasya vasud hāyāḥ kṣamāguṇāiḥ |
bud d hyā bṛhaspatēstulyō vīryē sākṣācchaceēpatēḥ || 30
dharmajñassa tyasandhaśca śēēlavānanasūyakaḥ |
kṣānta ssāntvayitā ślakṣṇaḥ kr̥tajñō vijitēndriyaḥ || 31
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyō'nasūyakaḥ |
priyavādī ca bhūtānāṃ sa tyavādī ca rāghavaḥ || 32
bahuśrutānāṃ vṛd d hānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |
tēnāsyēhātulā kīṛtiṛyaśastējaśca vard hatē || 33
dēvāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstrēṣu viśāradaḥ |
samyagvidyāvratasnātō yathāvatsāṅgavēdavit || 34
gāndharvē ca bhuvi śrēṣṭhō babhūva bharatāgrajaḥ |
kalyāṇābhijana ssādhuradēēnātmā mahāmatiḥ || 35
dvijāiṛabhivinēētaśca śrēṣṭhāirdhaṛmāṛthanāipuṇāiḥ |
yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmāṛthē nagarasya vā || 36
gatvā sāumitrisahitō nāvijitya nivartatē |
saṅgrāmātpunarāgamya kuñjarēṇa rat h ēna vā || 37
pāurān svajanavatnityaṃ kuśalaṃ paripṛcchat i |
putrēṣvagn iṣu dārēṣu prēṣyaś iṣyagaṇēṣu ca || 38
nikhilēnānupūṛvyācca pitāputrānivāurasān |
śuśrūṣantē ca vaśśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39
iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmō'bh ib hāṣatē |
vyasanēṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavat i duḥk h itah || 40
utsavēṣu ca saṛvēṣu pitēva parituṣyat i |
sa tyavādī mahēṣvāsō vṛd d hasēvēē jitēndriyaḥ || 41
smitapūṛvābh ib hāṣī ca dharmaṃ saṛvātmanā śritaḥ |
samyagyōktā śrēyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42
uttarōttarayuktāu ca vaktā vācaspatiryat h ā |
subhrūrāyata tāmrākṣa ssākṣādviṣṇuriva svayam || 43
rāmō lōkābhirāmōyaṃ śāuryavēēryaparākramāiḥ |
prajāpālanata ttvajñō na rāgōpahātēndriyaḥ || 44
śaktastrailōkyamapyēkō bhōktuṃ kiṇnu mahēēmimām |
nāsya krōd haḥ prasādaśca nirat h ō'st i kadācana || 45
hantyēva niyamādvadh-yānavad h yē na ca kupyat i |
yunaktyart h āiḥ prahṛṣṭaśca tamasāu yatra tuṣyat i || 46
śāntāi ssarvaprajākāntāiḥ prēēt i-sañjananāiṛnr̥ṇām |
guṇāiṛvirurucē rāmō dēēp ta ssūrya ivāṃśub h iḥ || 47
tamēvaṃ guṇasampannaṃ rāmaṃ sa tyaparākramam |
lōkapā lōpamaṃ nāth amakāmayata mēdinēē || 48
vatsaśśrēyas i jātastē diṣṭyāsāu tava rāghava |
diṣṭyā putraguṇāiyuktō mārēēca iva kāśyapaḥ || 49
balamārōgyamāyuśca rāmasya vid itā tmanaḥ |
dēvāsuramanuṣyēṣu sagaṅdharvōragēṣu ca || 50
āśamsatē janassarvō rāṣṭrē puravarē tat h ā |
ābh-yantaraśca bāh-yaśca pāurajānapadō janaḥ || 51
striyō vṛd d hāstaruṇ-yaśca sāyaṃ prā tassa māhitāḥ |
sarvān dēvān namas-yant i rāmasyāṛthē yaśasvinaḥ || 52
tēṣāmāyācitaṃ dēva! tvatprasādāt samṛd d h-ya tām |
rāmām iṇdēēvaraśyāmaṃ saṛvaśatrun i-baṛhaṇam || 53
paśyāmō yāuvarāj-yas t h aṃ tava rājōtta mātmajam |
taṃ dēva dēvōpamamātmajaṃ tē
saṛvasya lōkasya h itē n i-viṣṭam |
h itāya naḥ kṣipramudāraj uṣṭaṃ
mudābh iṣēktuṃ varada! tvam arhasi || 54
iti śrēēmadrāmāyaṇē vālmēēkēēyē ād ikāvyē ayōd h-yākāṇḍē dvitēēyasargaḥ