Ayōdhyākāṇḍa - Caturdaśa Sargaḥ
putraśōkārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi |
vivēṣṭamānamudvīkṣya saikṣvākamidamabravīt || 1
pāpaṃ kṛtvāiva kimidamaṃ mama saṃśrutya saṃśravam |
śēṣē kṣititalē sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvam arhasi || 2
āhu ssatyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavidō janāḥ |
satyamāśritya hi mayā tvaṃ ca dharmaṃ prabōdhitaḥ || 3
saṃśrutya śāibyaśśyēnāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ |
pradāya pakṣiṇē rājan jagāma gatimuttamām || 4
tathā hyalarkastējasvī brāhmaṇē vēdapāragē |
yācamānē svakē nētrē uddhr̥tyā vimanā dadāu || 5
saritāṃ tu patissvalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ |
satyānurōdhātsamayē svāṃ vēlāṃ nātivartatē || 6
satyamēkapadaṃ brahma satyē dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ |
satyamēvākṣayā vēdā satyēnaivāpyatē sparam || 7
satyaṃ samanuvartasva yadi dharmē dhr̥tā matiḥ |
saphalassa varō mēstu varadō hyasi sattama || 8
dharmasyāihābhikāmārthaṃ mama cāivāb h icōdanā t |
pravrāja ya su taṃ rāmam t r iḥ k h a l u t vāṃ bravēēm-yaham || 9
sama-yaṃ ca mamāṛ-yēmam yad i t vaṃ na kar iṣ-yas i |
agratas tē par i t-yak tā par i t-yakṣ-yām i jēēv i tam || 10
ēvaṃ prācōd i t ō rājā kāikē-y-yā n iṛv iśāṅka-yā |
nāśaka t-pāśam unmōk t uṃ ba l ir indrak r̥ taṃ ya t hā || 11
ud b h rānta hṛda-yaś-cā p i v ivarṇavad anō'b h ava t |
sa d h uṛ-yō vāipar is-pndan y u gacak rānt araṃ ya t hā || 12
v i h va lā b h-yāṃ ca nē t rā b h-yām apaś-yan n iv a b h ūpa t iḥ |
k r̥ cc h rā d-d hāiṛ-yēna saṃs ta b b h-ya kāikē-yēēm ida m abravēēt || 13
yas tē mantra-kr̥ tah pāṇ i ragnāu pāpē! ma-yā d hṛ tah |
taṃ t-yajām i s vājaṃ cāiva tava pu t raṃ t va-yā sa ha || 14
pra-yā tā rajanēē dēv i sūṛ-yas-yōdayanam pr a t i |
ab h iṣēkaṃ g u r u janas tvar i-y iṣ-ya t i māṃ d h r u vam || 15
rāmāb h iṣēkasam b hā rāi s tadar t h am upakal-p i tāiḥ |
rāmah kāra-y i tav-yō mē mṛ tas-ya sa l i la k r i-yām || 16
t va-yā sa-p u t ra-yā nāiva kaṛ tav-yā sa l i la k r i-yā |
v-yāhan tās-yaśu b hācārē! yad i rāmāb h iṣēcanam || 17
na ca śak tō'sm-yaham drakṣṭuṃ dṛṣṭ vā pūṛvaṃ ta t hā s u k ham |
ha ta hāṛṣaṃ n i-rānan dam p u nar janam avāṅm u k ham || 18
tāṃ ta t hā br uva tas tas-ya b h ū m i pas-ya mahā t manah |
prab hā tā śaṛvarēē p uṇ-yā candranakṣat raśā l i nēē || 19
ta taḥ pāp asamācārā kāikē-yēē pāṛ t h ivam p u naḥ |
uvāca par uṣaṃ vāk-yaṃ vāk-ya jñā rōṣam ūṛcc h i tā || 20
kim idaṃ b b hāṣasē rājan vāk-yaṃ garar u jōpamam |
ānā-ya-y i t um ak l iṣṭ am p u t raṃ rāmam i hāṛ h asi || 21
st hāp-ya rāj-yē mama su taṃ kr̥ t vā rāmaṃ vanēcaram |
n is-sapa tnāṃ ca māṃ kr̥ t vā kr̥ tak r̥ t-yō b h av iṣ-yasi || 22
sa nu n n a iv a tēēkṣ-ṇēna pra tōdēna ha-yō t tamah |
rājā prācōd i tō'b hēēkṣ-ṇam kāikē-yēēm ida m abravēēt || 23
d h aṛmaband hēna bad d h ō'sm i naṣṭā ca mama cē ta nā |
jyēṣṭ h aṃ p u t raṃ pri-yaṃ rāmaṃ drakṣṭu m icchām i d hāṛ m i kam || 24
ta taḥ prab hā tāṃ rajanēēm u d i tē ca d ivākarē |
p uṇ-yē nakṣat ra-yōgē ca m u hūṛ tē ca samā h i tē || 25
vas iṣṭ h ō g uṇasam pan n a ś-ś iṣ-yāi par i-vṛ tas tadā |
upa-gṛ h-yāśu sam b hā rān prav i-vēśa p urō t tamam || 26
sik tasa mmāṛj i tap a t hāṃ pa tākō t tama b h ūṣ i tām |
v ic i t rak u s u mākēēṛṇāṃ nānās rag b h iṛ-v i-rā j i tām || 27
saṃhṛṣṭ aman u jōpē tāṃ samṛd d h av i-paṇāpaṇām |
mahō t savasamākēēṛṇāṃ rāghavāṛ t h ē sam u t s u kām || 28
candanāgar u d h ū pāiś-ca saṛva t ah pra t i-d h ūp i tām |
tāṃ p urēēṃ sama t i-k r am-ya p urandar ap urōpamām || 29
dadarśāntah p u ra śrēṣṭ h am nānād v i j agaṇā-y u tam |
pāurajānapadākēēṛṇaṃ b rā h-maṇāir upaśō b h i tam || 30
ya jña v id b h i s s usam pūṛṇaṃ sadas-yāiḥ par am adv i jāiḥ |
tadan taḥ p uram āsād-ya v-ya t i-cak rāma taṃ janam || 31
vas iṣṭ h ah par amaprēē tah par amaṛṣ iṛ-v i-vēśa ca |
sa t vapaś-yad v in iṣ-k rān taṃ s umantraṃ nāma sāra t h im || 32
d vā rē man u jas in has-ya sac iv am pri-yadarśanam |
tam uvāca mahā tējā s-sū tap u t raṃ v iśāradam || 33
vas iṣṭ h ah kṣ ipram ācakṣ va nr̥ pa tēṛ mām i hāga tam |
imē gaṅgōdaka-g h aṭā s-sāgarē b h-yaś-ca kāñcanāḥ || 34
āudumbaraṃ b h adrapēēṭ h am ab h iṣēkāṛ t h am āga tam |
saṛvabēējān i gand hāś-ca ra tnān i v i-vid hān i ca || 35
kṣāud raṃ dad h i g hṛ taṃ lā jā darb hās-s umanasah pa-yah |
aṣṭāu ca kan-yā ruc i rā ma t taś-ca varavāraṇah || 36
ca t ur aś vō ra t h a ś-ś rēēmān n is-t r in śō d h an ur u t tamam |
vāha naṃ narasa m-y u k taṃ c h a t raṃ ca śaś isan n i b h am || 37
śvē tē ca vā la v-yajanē b hṛṅgā r uś-ca hiraṇma-yah |
hēmadāmap in ad d h aś-ca ka k ud mān pāṇḍ urō vṛṣah || 38
kēsa rēē ca ca t ur damṣṭ r ō har iś rēṣṭ h ō mahāba lah |
s in hāsanaṃ v-yāg h ra ta n u s-sam id d h aś-ca h u tāśanah || 39
saṛvavād i t ra saṅg hāś-ca vēś-yāś-cā laṅk r̥ tās t r i-yah |
ācāṛ-yā b rā h-maṇā gāvaḥ p uṇ-yāś-ca mṛgapakṣ iṇah || 40
pāurajānapada śrēṣṭ hā nāigamāś-ca gaṇāi s sa ha |
ē tē cān-yē ca ba ha vō nēē-yamānāḥ pri-yavandāḥ || 41
ab h iṣēkā-ya rāmas-ya sa ha t iṣṭ h an t i pāṛ t h ivāiḥ |
t vara-yas va mahārājaṃ ya t hā sam u d i tē'ha n i || 42
puṣ-yē nakṣat ra-yōgē ca rāmō rāj-yam avāp n u-yāt |
it i tas-ya vacah śru t vā sū t ap u t rō mahā t manah || 43
s t uvan n r̥ pa t i śāṛd ū lam prav i-vēśa n i-vēśanam |
taṃ t u pūṛvōd i taṃ vṛd d h am d vāras t hā rāja sam ma tam || 44
na śēk u r-ab h isan rōd d h uṃ rājñah pri-yac ikēēṛṣavah |
sa samēēpas t h i tō rājñas-tām avas t hām ajaññ ivān || 45
vāg b h ih par ama t uṣṭā b h iṛ-ab h iṣṭō t uṃ prac ak r amē |
ta t as-sū tō ya t hā kā laṃ pāṛ t h ivas-ya n i-vēśanē || 46
sumantrah prāñjal iṛ-b h ū t vā t uṣṭāva jaga tēēpa t im |
ya t hā nandan t i tē jas vēē sāgarō b hāskarōda-yē || 47
prēē tah prēē tēna manasā ta t hānan dag h anas-s va tah |
indram as-yāṃ t u vē lā-yām ab h i t uṣṭāva mā ta l iḥ || 48
sō'ja-yad dānavān saṛvāms ta t hā t vāṃ bōd h a-yām-yaham |
vēdās sa haṅgav id-yāś-ca ya t hā h-yā t mab h uvaṃ v i b b h um || 49
b rā h-maṇaṃ bōd h ayan t-yad ya ta t hā t vāṃ bōd h a-yām-yaham |
ād i t-yas-sa ha candrēna ya t hā b h ū tad h arāṃ śu b hām || 50
bōd h a-ya t-yad ya pr̥ t h ivēēṃ ta t hā t vāṃ bōd h a-yām-yaham |
u t t iṣṭ hāś u mahārāja kr̥ takā u t uk amaṅga lah || 51
v i-rā jamānō vap uṣā mērō r iv a d ivākarah |
sōmasūṛ-yāu ca kā k u t s t h a! ś ivavāiś r avaṇāva p i || 52
var uṇaś-cāgn i r-ind raś-ca v i-ja-yaṃ prad iśan t u tē |
ga tā b h agava tēē rā t r iḥ kr̥ taṃ k r̥ t-yam idaṃ tava || 53
bud d h-yas va nr̥ paśāṛd ū la! k u r u kāṛ-yam anan tar am |
uda t iṣṭ h a ta rāmas-ya samag r am ab h iṣēcanam || 54
pāurajānāpadāiś-cā p i nāigamāiś-ca kr̥ tāñja l iḥ |
s va-yaṃ vaś iṣṭ h ō b h agavān b rā h-maṇāi s sa ha t iṣṭ h a t i || 55
kṣ ipram ājñāp-ya tāṃ rājan rāghavas-yāb h iṣēcanam |
ya t hā h-yāpā lāḥ paśavō ya t hā sē nā h-yanā-yakā || 56
ya t hā candraṃ v i-nā rā t r iṛ-ya t hā gāvō v i-nā vṛṣam |
ēvaṃ h i b h av i tā rāṣṭ raṃ ya t ra rājā na dṛś-ya tē || 57
it i tas-ya vacah śru t vā sān t vapūṛvam ivāṛ t h ava t |
ab h-yakēēṛ-ya ta śōkēna b h ū-ya ēva mahēēpa t iḥ || 58
ta t as-sarājā taṃ sū taṃ sanna haṛṣas-su taṃ pr a t i |
śōkarak tēkṣaṇa ś-ś rēēmā n ud vēēkṣ-yōvāca d hāṛ m i kah || 59
vāk-yāi s t u k h a l u maṛmāṇ i mama b h ū-yō n i-kṛn tas i |
s umantrah kar uṇaṃ śr u t vā dṛṣṭ vā dēēnaṃ ca pāṛ t h ivam |
pragṛ hēē tāñja l iḥ kiñci t tasmā d dēśād apā-k r ama t || 60
yadā vak t uṃ s va-yaṃ dāin-yān na śaśāka mahēēpa t iḥ || 61
tadā s umantraṃ mantra jñā kāikē-yēē pra t-yuvāca ha |
s umantra! rājā rajanēēṃ rāma haṛṣas am u t s u kah || 62
prajāgarapar iś rāntō n id rā-yā vaśam u pē-y ivān |
tad-gacc h a t var i taṃ sū ta! rājap u t raṃ yaśas v i nam || 63
rāmam ānā-ya b h adraṃ tē nā t ra kāṛ-yā v i-cāraṇā |
sa man-yamānah kal-yāṇaṃ hṛda-yēna nanan da ca || 64
n iṛ-jagāma ca samp rēē t-yā t var i t ō rājaśāsanā t |
s umant raś-cin ta-yāmāsa t var i taṃ cōd i tas ta-yā || 65
v-yak taṃ rāmāb h iṣēkāṛ t h am i hā-yās-ya t i d h aṛmav i t |
it i sū t ō ma t iṃ kr̥ t vā haṛṣēna mahā t āvṛ tah || 66
n iṛ-jagāma mahābā h ō rāghavas-ya d idṛkṣa-yā |
sāgarah rad asan n i-kāśā t s u mantra n taḥ p urācc h u b hā t || 67
n iṣ-k r am-ya janas am bā d h am dadarśa d vāram agra tah |
ta t ah p uras t ā s-sa ha sā v in iṛga t ō mahēēpa tēēnd vā raga t ō v i-lōka yan |
dadarśa pāurānv iv i-d hān mahā d h anā n upas t h i tānd vāram u pē t-ya v iṣṭ h i tān || 68
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē caturdaśasargaḥ