Ayōdhyākāṇḍa - Trayōdaśa Sargaḥ
atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathōcitam |
yayātimiva puṇyāntē dēvalōkātparicyutam || 1
anartharūpā siddhārthā hyabhītā bhayadarśinī |
punarākārayāmāsa tamēva varamaṅganā || 2
tvaṃ katthasē mahārāja! satyavādī dṛḍhavrataḥ |
mama cēmaṃ varaṃ kasmādvidhārayitumicchasi || 3
ēvamuktastu kaikēyyā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca tataḥ kruddhō muhūrtaṃ vihvalanniva || 4
mr̥tē mayi gatē rāmē vanaṃ manujapuṅgavē |
hantānāryē! mamāmitrē! sakāmā sukhinī bhava || 5
svargē'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatāiraham |
pratyādēśādabhihitaṃ dhārayiṣyē kathaṃ bata || 6
kaikēyyāḥ priyakāmēna rāmaḥ pravrāji mayā |
yadi satyaṃ bravīmyētat tadasatyaṃ bhaviṣyati || 7
aputrēṇa mayā putraś-śramēṇa mahatā mahān |
rāmō labdhō mahābāhu ssakathaṃ tyajyatē mayā || 8
śūraśca kṛtavidyaśca jitakrōdhō kṣamāparaḥ |
kathaṃ kamalapatrākṣō mayā rāmō vivāsyatē || 9
kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam |
abhirāmamahaṃ rāmaṃ prēṣayiṣyāmi daṇḍakān || 10
sukhānāmucitasyaiva duḥkhāiranucitasya ca |
dukhaṃ nāmānupaśyēyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ || 11
yadi duḥkhamakṛtvādya mama saṅkramaṇaṃ bhavēt |
aduḥkhārhasya rāmasya tata ssukhamavāpnu-yām || 12
nr̥śaṃsē! pāpasaṅkalpē rāmaṃ satyaparākramam |
kiṃ vipriyēṇa kaikēyi! priyaṃ yōjayasē mama || 13
akīrtiratulā lōkē dhruvaṃ paribhavaśca mē |
tathā vilapatastasya paribhramitacētasaḥ || 14
astamabhyagamat sūryō rajanī cābhyavartata |
sā triyāmā tathārtasya candramamaṇḍalamaṇḍitā || 15
rājñō vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī |
tathāivōṣṇaṃ viniśvasya vṛddhō daśarathō nr̥paḥ || 16
vilalāpārtavadyukhaṃ gaganāsaktalōcanaḥ |
na prabhātaṃ tvayēcchāmi niśē! nakṣatrabhūṣaṇē! || 17
kriyatāṃ mē dayā bhadrē! mayāyaṃ racitōñjaliḥ |
athavā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām || 18
nr̥śaṃsāṃ kaikayīṃ draṣṭuṃ yatkr̥tē vyasanaṃ mahat |
ēvamuktvā tatō rājā kaikēyīṃ saṃyatāñjaliḥ || 19
prasādayāmāsa punaḥ kaikēyīṃ cēdamabravīt |
sādhu vr̥ttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ || 20
prasādaḥ kriyatāṃ dēvi! bhadrē rājñō viśēṣataḥ |
śūnyē na khalu suśrōṇi! mayādaṃ samudāhr̥tam || 21
kuru sādhu prasādaṃ mē bālē! sahr̥dayā hyasi |
prasīda dēvi! rāmōmē tvaddattaṃ rājyamavyayam || 22
labhatāmasitāpāṅgē yaśaḥ paramavāpnu hi |
mama rāmasya lōkasya gurūṇāṃ bharatasya ca || 23
priyamētadguruśrōṇi! kuru cārumukhēkṣaṇē || 24
viśuddhabhāvasya suduṣṭabhāvā
tāmrēkṣaṇasyāśrukalasya rājñaḥ |
śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ
bharturnr̥śaṃsā na cakāra vākyam || 25
tatas-sa rājā punarēva mūrchitaḥ
priyāmatūṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm |
samēēkṣ-ya putrasya vivāsanaṃ prati
kṣitāu visaññō ni-papāta duk h itah || 26
itēēva rājñō v-ya t h i tas-ya sā niśā
jagāma g h ōraṃ śvasa tō manas v i nah |
vibōd h-yamānah pra t i-bōd h anaṃ tadā
ni-vāra-yāmāsa sa rājasat tamah || 27
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē trayōdaśasargaḥ