Ayōdhyākāṇḍa - Paf̃cōttaraśatatama Sargaḥ
tataḥ puruṣasiḿhānāḿ vṛtānāḿ tai ssuhṛdgaṇaiḥ |
śōchatāmēva rajanī duḥkhēna vyatyavartata || 1
rajanyāḿ suprabhātāyāḿ bhrātarastē suhṛdvṛtāḥ |
mandākinyāḿ hutaḿ japyaḿ kṛtvā rāmamupāgaman || 2
tūṣṇīḿ tē samupāsīnā na kaśchit-kiñchida-bravīt |
bharatastu suhṛd-madhyē rāmaḿ vachanam-abravīt || 3
sāntvitā māmikā mātā dattaḿ rājyam-idaḿ mama |
taddadāmi tavaivāhaḿ bhuñkṣva rājyam-akanṭakam || 4
mahatēvāmbu-vēgēna bhinnas-sētur-jalāgamē |
durāvāraḿ tvadanyēna rājya-khanḍam-idaḿ mahat || 5
gatiḿ khara ivāśvasya tārkṣyasyēva patatriṇaḥ |
anugantuḿ na śaktirmē gatiḿ tava mahīpatē || 6
sujīvaḿ nityaśas-tasya yaḥ parair-upa-jīvyatē |
rāma tēna tu durjīvaḿ yaḥ parān-upa-jīvati || 7
yathā tu rōpitō vṛkṣaḥ puruṣēṇa vivardhitaḥ |
hrasvakēṇa durārōhō rūḍha-skandhō mahādrumaḥ || 8
sa yadā puṣpitō bhūtvā phalāni na vidarśayēt |
sa tāḿ nānubhavēt-prītiḿ yasya hētōḥ prarōpitaḥ || 9
ēṣōpamā mahābāhō! tam-artthaḿ vēttum-arhasi |
yadi tvam-asmān-vṛṣabhō bhartā bhṛtyānna śādhi hi || 10
śrēṇayas-tvāḿ mahārāja! paśyantvagryāś-cha sarvaśaḥ |
pratapantam-ivādityaḿ rājyē stthita marindamam || 11
tavānuyānē kākutstha mattā nardantu kuñjarāḥ |
antaḥpura-gatā nāryō nandantu susamāhitāḥ || 12
tasya sādhvitya-manyanta nāgarā vividhā janāḥ |
bharatasya vacha śśrutvā rāmaḿ pratyanuyāchataḥ || 13
tamēvaḿ duḥkhitaḿ prēkṣya vilapantaḿ yaśasvinam |
rāmaḥ kṛtātmā bharataḿ samāśvāsaya-dātmavān || 14
nātmanaḥ kāmakārō'sti puruṣō-yam-anīśvaraḥ |
itaś-chētara-taśchainaḿ kṛtāntaḥ parikarṣati || 15
sarvē kṣayāntāḥ nichayāḥ patanāntā samuch-chrayāḥ |
samyōgā viprayōgāntā maraṇāntaḿ cha jīvitam || 16
yathā phalānāḿ pakvānāḿ nānyatra patanād-bhayam |
ēvaḿ narasya jātasya nānyatra maraṇād-bhayam || 17
yathā-gāraḿ dṛḍha-stthūṇaḿ jīrṇaḿ bhūtvā-vasīdati |
tathaiva sīdanti narā jarā-mṛtyu-vaśaḿ gatāḥ || 18
atyēti rajanyā yā tu sā na pratini-vartatē |
yātyēva yamunā pūrṇā samudram-udakākulam || 19
ahōrātrāṇi gacchanti sarvēṣāṃ prāṇinām-iha |
ayūṃṣi kṣapayantyāśu grīṣmē jalamivāṃśavaḥ || 20
ātmānam-anuśōcha tvaṃ kim-anyam-anuśōchasi |
āyu-stē hīyatē yasya stthitasya cha gatasya cha || 21
sahāiva mṛtyur-vrajati sahā mṛtyur-niṣīdati |
gatvā-sudīrgham-adhvānaṃ sahamṛtyur-nivartatē || 22
gātrēṣu valayaḥ prāptā śśvētāś-chāiva śirōruhāḥ |
jarayā puruṣō jīrṇaḥ kiṃ hi kr̥tvā prabhāvayēt || 23
nandanty-udita ādityē nandanty-astamitē ravāu |
ātmanō nāva-buddhyantē manuṣyā jīvitakṣayam || 24
hṛṣyanty-ṛtumukhaṃ dṛṣṭvā navaṃ navam-ihāgatam |
ṛtūnāṃ parivartēna prāṇināṃ prāṇasaṅkṣayaḥ || 25
yathā kāṣṭhaḿ cha kāṣṭhaḿ cha samēyātāḿ mahārṇavē |
samētya cha vyapēyātāḿ kālamāsādya kañchana || 26
ēvaḿ bhāryāś-chaputrāś-cha jñātayaś-cha dhanāni cha |
samētya vyavathāvanti dhruvō hyēṣāḿ vinābhavaḥ || 27
nātra kaśchid-yathā-bhāvaḿ prāṇī samabhivartatē |
tēna tasminna sāmarthyaḿ prētasyā sty-anuśōchataḥ || 28
yathā hi sārtthaḿ gacchantaḿ brūyāt-kaś-chit-pathi stthitaḥ |
aham-apyāgamiṣyāmi pṛṣṭhatō bhavatā miti || 29
ēvaḿ pūrvair-gatō mārgaḥ pitṛ-paitāmahō dhruvaḥ |
tamāpannaḥ kathaḿ śōchēd-yasya nāsti vyatikramaḥ || 30
vayasaḥ patamānasya srōtasō vā-nivartinaḥ |
ātmā sukhē niyōktavyas-sukhabhājaḥ prajāḥ smṛtāḥ || 31
dharmātmā sa śubhaiḥ kṛtsnaiḥ kratubh ś-chāptadakṣiṇaiḥ |
svargaḿ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 32
bhṛtyānāḿ bharaṇāt-samyak-prajānāḿ paripālanāt |
artthā-dānā-cha dharmāna pitā na stridi-vaṅ-gataḥ || 33
karmabhi stu śubhair-iṣṭaiḥ kratubh ś-chāptadakṣiṇaiḥ |
svargaḿ daśarathaḥ prāptaḥ pitā naḥ pṛthivīpatiḥ || 34
iṣṭvā bahuvidhair-yajñair-bhōgāḿ ś-chāvāpya puṣkalān |
uttamaḿ chāyurāsādya svargataḥ pṛthivīpatiḥ || 35
āyur-uttamam-āsādya bhōgānapi cha rāghavaḥ |
sa na śōchyaḥ pitā tāta! svargata ssatkṛta ssatām || 36
sa jīrṇaḿ mānuṣaḿ dēhaḿ parityajya pitā hi naḥ |
daivī-mṛddhim-anuprāptō brahmalōka-vihāriṇīm || 37
taḿ tu naivam-vidhaḥ kaśchit-prājñaḥ śōchitum-arhati |
tatvidhō madvidhaś-chāpi śrutavān-buddhimattaraḥ || 38
ētē bahuvidhā śśōkā vilāpa-ruditē tathā |
varjanīyā hi dhīrēṇa sarvā-vasthāsu dhīmatā || 39
sa svastthō bhava mā śōchēr-yātvā chāvasatāḿ purīm |
tathā pitrā niyuktōsi vaśinā vadatāḿ vara || 40
yatrāham-api tēnaiva niyuktaḥ puṇya-karmaṇā |
tatraivāhaḿ kariṣyāmi piturāryasya śāsanam || 41
na mayā śāsanaḿ tasya tyaktuḿ nyāyya marindama |
tattvayāpi sadā mānyaḿ sa vai bandhu ssanaḥ pitā || 42
tadvachaḥ pitur-ēvāhaḿ sammataḿ dharmachāriṇaḥ |
karmaṇā pālayiṣyāmi vanavāsēna rāghava || 43
dhārmikēṇā-nṛśaḿsēna narēṇa guruvartinā |
bhavitavyaḿ naravyāghra! paralōkaṃ jigīṣatā || 44
ātmānam-anutiṣṭhat-vaḿ svabhāvēna nararṣabha |
niśāmyatu śubhaḿ vṛttaḿ pitur-daśarathasya naḥ || 45
ityēvam-uktvā vachanaṃ mahātmā pitur-nidēśa pratipālanārttham |
yavīyasaṃ bhrātaram-artthavac-cha prabhur-muhūrtād-virarāma rāmaḥ || 46
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē paf̃cōttaraśatatamasargaḥ