Ayōdhyākāṇḍa - Dvyuttaraśatatama Sargaḥ
tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ pitur-maraṇasaṃhitām |
rāghavō bharatē nōktāṃ babhūva gatacētanaḥ || 1
taṃ tu vajramivōtsṛṣṭamāhavē dānavāriṇā |
vāgvajraṃ-bharatē nōkta mamanōjñaṃ parantapaḥ || 2
pragr̥hya rāmō bāhū vāipuṣpitāgrō yathā drumaḥ |
vanē paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha || 3
tathā nipatitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptam-iva kuñjaram || 4
bhrātarastē mahēṣvāsaṃ sarvataś-śōkakarśitam |
rudantassaha vaidēhyā siṣicus-salilēna vāi || 5
sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā nētrābhyāmasramutsṛjan |
upākrāmata kākutstha kṛpaṇaṃ bahu bhāṣitum || 6
sa rāmassvargataṃ śrutvā pitaraṃ pṛthivīpatim |
uvāca bharataṃ vākyaṃ dharmātmā dharmsaṃhitam || 7
kiṃ kariṣyāmy-ayōdhyāyāṃ tātē diṣṭāṃ gatiṃ gatē |
kastāṃ rājavarāddhīnām-ayōdhyāṃ pālayiṣyati || 8
kiṃ nu tasya mayā kāryaṃ durjātēna mahātmanaḥ |
yō mṛtō mama śōkēna mayā cāpi na saṃskṛtaḥ || 9
ahō bharata! siddhārtthō yēna rājā tvayānagha |
śatrughnēna ca sarvēṣu prētakṛtyēṣu satkṛtaḥ || 10
niṣpradhānāmanēkāgrāṃ narēndrēṇa vinākṛtām |
nivṛttavanavāsō'pi nāyōdhyāṃ gantu mutsahē || 11
samāptavanavāsaṃ mām-ayōdhyāyāṃ parantapa |
kōnū śāsiṣyati punastātē lōkāntaraṃ gatē || 12
purā prēkṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |
vākyāni tāni śrōṣyāmi kutaś-śrōtrasukhāny-aham || 13
ēvumuktvā sa bharataṃ bhāryām-abhyētya rāghavaḥ |
uvāca śōkasantaptaḥ pūrṇachandranibhānanām || 14
sītē mṛta-stē śvaśuraḥ pitrā hīnō'si lakṣmaṇa |
bharatō duḥkham-ācaṣṭē svargataṃ pṛthivīpatim || 15
tatō bahuguṇaṃ tēṣāṃ bāṣpō nētrēṣv-ajāyata |
tathā bruvati kākutthē kumārāṇāṃ yaśasvinām || 16
tatastē bhrātara ssarvē bhṛśam-āśvāsya rāghavam |
abruvan jagatībhartuḥ kriyatām-udakaṃ pituḥ || 17
sā sītā śvaśuraṃ śrutvā svargalōka-gataṃ nṛpam |
nētrābhyām-aśrupūrṇābhyām-aśakannēkṣituṃ patim || 18
sāntvayitvā tu tāṃ rāmō rudantīṃ janakātmajām |
uvāca lakṣmaṇaṃ tatra duḥkhitō duḥkhitaṃ vachaḥ || 19
ānayēṅgu-di-piṇyākaṃ cīram-āhara cōttaram |
jalakriyārtthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmanaḥ || 20
sītā purastād-vrajatu tvam-ēnām-abhitō vraja |
ahaṃ paśchād-gamiṣyāmi gatir-hyēṣā sudāruṇā || 21
tatō nityānugastēṣāṃ viditātmā mahāmatiḥ |
mṛdur-dāntaścha śāntaścha rāmē cha dṛḍhabhaktimān || 22
sumantra stāirnṛpasutāis-sārdham-āśvāsya rāghavam |
avātārayad-ālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām || 23
tē sutīrthāṃ tataḥ kṛcchrād-upāgamya yaśasvinaḥ |
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām || 24
śīghrasrōtasam-āsādya tīrtthaṃ śivamakardamam |
siṣicu stūdakaṃ rājñē tātaitattē bhavatv-iti || 25
pragr̥hya cha mahīpālō jalapūritam-añjalim |
diśaṃ yāmyām-abhimukhō rudan-vachanam-abravīt || 26
ētattē rājaśārdūla vimalaṃ tōyam-akṣayam |
pitṛlōkagata syādya maddattam-upatisṭhatu || 27
tatō mandākinītīrāt-pratyuttīrya sa rāghavaḥ |
pituśchakāra nivāpaṃ bhrātṛbhissaha || 28
āiguḍaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstarē |
nyasya rāmassaduḥkhārtō rudan-vachanam-abravīt || 29
idaṃ bhuṅkṣvamahārāja! prītō yadaśanā vayam |
yadannaḥ puruṣō bhavati tadannā stasya dēvatāḥ || 30
tatat tēnaiva mārgēṇa pratyuttīrya nadītaṭāt |
ārurōha naravyāghrō ramyasānuṃ mahīdharam || 31
tataḥ parṇakuṭīdvāram-āsādya jagatīpatiḥ |
parijagrāha bāhubhyāmubhāu bharatalakṣmaṇāu || 32
tēṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt-pratiśrutkō'bhavad-girāu |
bhrātrūṇāṃ saha vaidēhyā siṃhānām-iva nardatām || 33
mahābalānāṃ rudatāṃ kurvatām-udakaṃ pituḥ |
vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharata sāinikāḥ || 34
abruvaṃś-cāpi rāmēṇa bharata ssaṅgaatō dhruvam |
tēṣām-ēva mahāñ-chabdaś-śōchatāṃ pitaraṃ mṛtam || 35
atha vāsānpari-tyajya taṃ sarvē-bhimukhāssvanam |
apyēkamanasō jagmuryathāstthānaṃ pradhāvitāḥ || 36
hayāir-anyē gajāir-anyē rathāir-anyē svalaṅkṛtāiḥ |
sukumārā statthāivānyē padbhirēva narā yayuḥ || 37
achiraprōṣitaṃ rāmaṃ ciraviprōṣitaṃ yathā |
draṣṭukāmō janassarvō jagāma sahasāśramam || 38
bhrātṝṇāṃ tvaritā statra draṣṭukāmā ssāmagamam |
yayurbahuvidhāiryānaiḥ khuranēmisvanākulāiḥ || 39
sā bhūmir-bahubhir-yānāiḥ khuranēmisamāhatā |
mumōcha tumulaṃ śabdaṃ dyāu-rivābhra-samāgamē || 40
tēna vitrāsitā nāgāḥ karēṇuparivāritāḥ |
āvāsayantō gandhēna jagmura-nyad-vanaṃ tataḥ || 41
varāha vṛkasaṅghāścha mahiṣās-sarpavānarāḥ |
vyāghragōkarṇagavayā vitrēsuḥ pṛṣatāi ssaha || 42
rathāṅgasāhvā natyūhā haṃsāḥ kāraṇḍavāḥ plavāḥ |
tathā puṃskōkilāḥ krāuf̃chā visaf̃jñā bhējirē diśaḥ || 43
tēna śabdēna vitrastāirākāśaṃ pakṣibhir-vṛtam |
manuṣyāir-āvr̥tā bhūmirubhayaṃ prababhāu tadā || 44
tatastaṃ puruṣavyāghraṃ yaśasvinamarindamam |
āsīnaṃ sthaṇḍilē rāmaṃ dadarśa sahasā janaḥ || 45
vigarhamāṇaḥ kāikēyīṃ mantharāsahitāmapi |
abhigamya janō rāmaṃ bāṣpapūrṇamukhō'bhavat || 46
tānnarānbāṣpapūrṇākṣānsamīkṣyātha suduḥkhitān |
paryaṣvajata dharmajñaḥ pitṛvanmātṛvacccha saḥ || 47
sa tatra kāṃśchit-pariṣasvajē narānnarāstu kēchittu tam-abhyavādayan |
chakāra sarvān-savayasyabāndhavānyat-hārham āsādya tadā nṛpātmajaḥ || 48
sa tatra tēṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ chānuninādayan svanaḥ |
guhā girīṇāṃ ca diśaścha santataṃ mr̥daṅgaghōṣapratimaḥ praśuśruvē || 49
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē dvyuttaraśatatamasargaḥ