సుందరకాండ - పంచదశ సర్గః
సవీక్షమాణ స్తత్రస్థో మార్గమాణశ్చ మైథిలీమ్ |
అవేక్షమాణశ్చ మహీం సర్వాం తామన్వవేక్షత || ౧ ||
సంతానకలతాభిశ్చ పాదపైరుపశోభితామ్ |
దివ్యగన్ధరసోపేతాం సర్వతః సమలంకృతామ్ || ౨ ||
తాం స నన్దనసంకాశాం మృగపక్షిభి రావృతాం |
హర్మ్యప్రాసాద సంభాధాం కోకిలాకులనిస్వనామ్ || ౩ ||
కాఞ్చనోత్పలపద్మాభిః వాపీభిరుపశోభితామ్ |
బహ్వాసనకుథోపేతాం బహుభూమి గృహాయుతామ్ || ౪ ||
సర్వర్తుకుసుమై రమ్యాం ఫలవద్భిశ్చ పాదపైః |
పుష్పితానాం అశోకానాం శ్రియా సూర్యోదయప్రభామ్ || ౫ ||
ప్రదీప్తమివ తత్రస్థో మారుతిః సముదైక్షత |
నిష్పత్రశాఖాం విహగైః క్రియమానా మివాసకృత్ || ౬ ||
వినిష్పతద్భిః శతశః చిత్రైః పుష్పావతంసకైః |
అమూలపుష్పనిచితైః అశోకైః శోకనాశనైః || ౭ ||
పుష్పభారాతిభారైశ్చ స్పృశద్భిరివ మేదినీం |
కర్ణికారైః కుశుమితైః కింశుకైశ్చ సుపుష్పితైః || ౮ ||
స దేశః ప్రభయా తేషాం ప్రదీప్త ఇవ పర్వతః |
పున్నగా సప్తవర్ణాశ్చ చమ్పకోద్దాలకాస్తథా || ౯ ||
వివృద్ధమూలా బహవః శోభన్తే స్మ సుపుష్పితాః |
శాతకుమ్భనిభాః కేచిత్ కేచిదగ్ని శిఖోపమాః || ౧౦ ||
నీలాఙ్జననిభాః కేచిత్ తత్రాఽశోకా సహస్రశః |
నన్దనం వివిధోద్యానం చిత్రం చైత్రరథం యథా || ౧౧ ||
అతివృత్త మివాచిన్త్యం దివ్యం రమ్యం శ్రియా వృతం |
ద్వితీయ మివ చాకాశం పుష్పజ్యోతి ర్ణాయుతమ్ || ౧౨ ||
పుష్పరత్నశతై శ్చిత్రం పఞ్చమం సాగరం యథా |
సర్వర్తుపుష్పైర్నిచితం పాదపైర్మధుగన్దిభిః || ౧౩ ||
నానానినాదైరుద్యానం రమ్యం మృగగణైర్ద్విజైః |
అనేక గన్ధప్రవహం పుణ్యగన్ధం మనోరమమ్ || ౧౫ ||
శైలేంద్రమివ గన్ధాఢ్యం ద్వితీయం గన్ధమాదనమ్ |
అశోకవనికాయాం తు తస్యాం వానరపుంగవః || ౧౫ ||
సదదర్శా విదూరస్థం చైత్యప్రాసాద ముచ్ఛ్రితమ్ |
మధ్యే స్తమ్భ సహస్రేణ స్థితం కైలాసపాణ్డురమ్ || ౧౬ ||
ప్రవాళాకృత సోపానం తప్తకాఞ్చనవేదికం |
ముష్ణన్తమివ చక్షూంషి ద్యోతమానమివ శ్రియా || ౧౭ ||
విమలం ప్రాంశుభావత్వా దుల్లిఖన్త మివామ్బరమ్ |
తతో మలిన సంవీతాం రాక్షసీభిః సమావృతామ్ || ౧౮ ||
ఉపవాసకృశాం దీనాం నిశ్స్వసన్తీం పునః పునః |
దదర్శ శుక్లపక్షాదౌ చన్ద్రరేఖామివామలామ్ || ౧౯ ||
మన్దం ప్రఖ్యాయమానేన రూపేణ రుచిరప్రభాం |
పినద్ధాం ధూమజాలేన శిఖామివ విభావసోః || ౨౦ ||
పీతేనైకేన సంవీతాం క్లిష్టేనోత్తమవాససా |
సపఙ్కాం అనలఙ్కారం విపద్మామివ పద్మినీమ్ || ౨౧ ||
వ్రీడితాం దుఃఖసంతప్తాం పరిమ్లానాం తపస్వినీమ్ |
గ్రహేణాఙ్గారకేణేవ పీడితామివ రోహిణీమ్ || ౨౨ ||
అశ్రుపూర్ణముఖీం దీనాం కృశామనశనేన చ |
శోకధ్యానపరాం దీనాం నిత్యం దుఃఖపరాయణామ్ || ౨౩ ||
ప్రియం జనమపశ్యంతీం పశ్యన్తీం రాక్షసీగణమ్ |
స్వగణేన మృగీం హీనాం శ్వగణాభివృతా మివ || ౨౪ ||
నీలనాగాభయావేణ్యా జఘనం గత యైకయా |
నీలయా నీరదాపాయే వనరాజ్యా మహీమివ || ౨౫ ||
సుఖార్హం దుఃఖసంతప్తాం వ్యసనానాం అకోవిదామ్ |
తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీం అధికం మలినాం కృశామ్ || ౨౬ ||
తర్కయామాస సీతేతి కారణైరుపపాదిభిః |
హ్రియమాణా తదా తేన రక్షసా కామరూపిణా || ౨౭ ||
యథారూపాహి దృష్టా వై తథా రూపేయ మఙ్గనా |
పూర్ణ చన్ద్రాననాం సుభౄం చారువృత్తపయోధరామ్ || ౨౮ ||
కుర్వన్తీం ప్రభయా దేవీం సర్వా వితిమిరా దిశః |
తాం నీలకేశీం బిమ్బోష్టీం సుమధ్యామ్ సుప్రతిష్టితామ్ || ౨౯ ||
సీతాం పద్మపలాశాక్షీం మన్మథస్య రతిం యథా |
ఇష్టాం సర్వస్య జగతః పూర్ణచన్ద్ర ప్రభామివ || ౩౦ ||
భూమౌ సుతనుమాసీనాం నియతామివ తాపసీం |
నిశ్స్వాసబహుళాం భీరుం భుజగేన్ద్ర వధూమివ || ౩౧ ||
శోకజాలేన మహతా వితతేన న రాజతీమ్ |
సంసక్తాం ధూమజాలేన శిఖామివ విభావసోః || ౩౨ ||
తాం స్మృతీమివ సన్దిగ్ధామ్ వృద్ధిం నిపతితామివ |
విహతా మివ చ శ్రద్ధాం ఆశాం ప్రతిహతామివ || ౩౩ ||
సోపసర్గాం యథాసిద్ధిం బుద్ధిం స కలుషామివ |
అభూతేనాపవాదేన కీర్తిం నిపతితామివ || ౩౪ ||
రామోపరోధవ్యధితాం రక్షోహరణ కర్శితామ్ |
అబలాం మృగశాబాక్షీం వీక్షమాణాం తత స్తతః || ౩౫ ||
భాష్పామ్బుపరిపూర్ణేన కృష్ణవక్రాక్షిపక్ష్మణా |
వదనేనాప్రసన్నేన నిశ్స్వసన్తీం పునః పునః || ౩౬ ||
మలపఙ్కధరాం దీనాం మణ్డనార్హాం అమణ్డితామ్ |
ప్రభాం నక్షత్రరాజస్య కాలమేఘైరివావృతామ్ || ౩౭ ||
తస్య సందిదిహే బుద్ధిః ముహుః సీతాం నిరీక్ష్యతు |
ఆమ్నాయానాం అయోగేన విద్యాం ప్రశిథిలామివ || ౩౮ ||
దుఃఖేన బుబుధే సీతాం హనుమాననలఙ్కృతామ్ |
సంస్కారేణ యథా హీనాం వాచం అర్థాంతరం గతమ్ || ౩౯ ||
తాం సమీక్ష్య విశాలాక్షీం రాజపుత్రీం అనిందితామ్ |
తర్కయామాస సీతేతి కారణైరుపపాదిభిః || ౪౦ ||
వైదేహ్యా యాని చాఙ్గేషు తదా రామోఽన్వకీర్తయత్ |
తాన్ ఆభరణజాలాని గాత్రశోభీన్యలక్షయత్ || ౪౧ ||
సుకృతౌ కర్ణవేష్టౌ చ శ్వదంష్ట్రౌ చ సుసంస్థితౌ |
మణివిద్రుమ చిత్రాణి హస్తేష్వాభరణాని చ || ౪౨ ||
శ్యామాని చిరయుక్తత్వాత్ తథా సంస్థానవంతి చ |
తాన్యే వైతాని మన్యేఽహం యాని రామోఽన్వకీర్తయత్ || ౪౩ ||
తత్రయా న్యవహీనాని తాన్యహం నోపలక్షయే |
యాన్యస్యా నావహీనాని తాన్ ఇమాని నసంశయః || ౪౪ ||
పీతం కనకపట్టాభం స్రస్తం తద్వసనం శుభమ్ |
ఉత్తరీయం నగాసక్తం తదా ద్రష్టుం ప్లవఙ్గమైః || ౪౫ ||
భూషణాని చ ముఖ్యాని దృష్టాని ధరణీ తలే |
అనయైవాపవిద్దాని స్వనవన్తి మహన్తి చ || ౪౬ ||
ఇదం చిరగృహీతత్వాత్ వ్యసనం క్లిష్టవత్తరమ్ |
తథాఽపి నూనం తద్వర్ణం తథా శ్రీమత్ యథేతరత్ || ౪౭ ||
ఇయం కనకవర్ణాఙ్గీ రామస్య మహిషీ ప్రియా |
ప్రణష్టాఽపి సతీ యాఽస్య మనసో న ప్రణస్యతి || ౪౮ ||
ఇయం సా యత్కృతే రామశ్చతుర్భిః పరితప్యతే |
కారుణ్యే నానృశంస్యేన శోకేన మదనేన చ || ౪౯ ||
స్త్రీ ప్రణష్టేతి కారుణ్యాత్ ఆశ్రితేత్యానృశంస్యతః |
పత్నీ నష్టేతి శోకేన ప్రియేతి మదనేన చ || ౫౦ ||
అస్యా దేవ్యా యథా రూపం అఙ్గప్రత్యఙ్గ సౌష్టవమ్ |
రామస్య చ యథారూపం తస్యేయ మసితేక్షణా || ౫౧ ||
అస్యా దేవ్యా మనస్తస్మిన్ తస్య చాస్యాం ప్రతిష్టితమ్ |
తేనేయం స చ ధర్మాత్మా ముహూర్తమపి జీవతి || ౫౨ ||
దుష్కరం కృతవాన్ రామో హీనోయదనయా ప్రభుః |
ధారయ త్యాత్మనో దేహం న శోకే నావసీదతి || ౫౩ ||
దుష్కరంకురుతే రామో య ఇమాం మత్తకాసినీమ్ |
సీతాం వినా మహాబాహుః ముహూర్తమపి జీవతి || ౫౪ ||
ఏవం సీతాం తదా దృష్ట్వా హృష్టః పవన సంభవః |
జగామ మనసా రామం ప్రశశంస చ తం ప్రభుమ్ || ౫౫ ||
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే ఆదికావ్యే వాల్మీకీయే
చతుర్వింశత్సహస్రికాయాం సంహితాయామ్
శ్రీమత్సుందరకాండే పంచదశస్సర్గః ||