శ్రీమద్రామాయణము - అయోధ్యాకాండ
అష్టమ సర్గము
మన్థరా త్వభ్యసూయైనాముత్సృజ్యాభరణం చ తత్ |
ఉవాచేదం తతో వాక్యం కోపదుఃఖసమన్వితా || ౧
హర్షం కిమిదమస్థానే కృతవత్యసి బాలిశే! |
శోకసాగరమధ్యస్థమాత్మానం నావబుధ్యసే || ౨
మనసా ప్రహసామి త్వాం దేవి! దుఃఖార్దితా సతీ |
యచ్ఛోచితవ్యే హృష్టాసి ప్రాప్యేదం వ్యసనం మహత్ || ౩
శోచామి దుర్మతిత్వం తే కా హి ప్రాజ్ఞా ప్రహర్షయేత్ |
అరేస్సపత్నీపుత్రస్య వృద్ధిం మృత్యోరివాగతామ్ || ౪
భరతాదేవ రామస్య రాజ్యసాధారణాద్భయమ్ |
తద్విచిన్త్య విషణ్ణాస్మి భయం భీతాద్ధి జాయతే || ౫
లక్ష్మణో హి మహేష్వాసో రామం సర్వాత్మనా గతః |
శత్రుఘ్నశ్చాపి భరతం కాకుత్స్థం లక్ష్మణో యథా || ౬
ప్రత్యాసన్నక్రమేణాపి భరతస్యైవ భామిని! |
రాజ్యక్రమో విప్రకృష్టస్తయోస్తావత్కనీయసోః || ౭
విదుషః క్షత్రచారిత్రే ప్రాజ్ఞస్య ప్రాప్తకారిణః |
భయాత్ప్రవేపే రామస్య చిన్తయన్తీ తవాత్మజమ్ || ౮
సుభగా ఖలు కౌశల్యా యస్యాః పుత్రోభిషేక్ష్యతే |
యౌవరాజ్యేన మహతా శ్వః పుష్యేణ ద్విజోత్తమైః || ౯
ప్రాప్తాం సుమహతీం ప్రీతిం ప్రతీతాం తాం హతద్విషమ్ |
ఉపస్థాస్యసి కౌసల్యాం దాసీవ త్త్వం కృతాఞ్జలిః || ౧౦
ఏవం చేత్త్వం సహాస్మాభిస్తస్యాః ప్రేష్యా భవిష్యసి |
పుత్రశ్చ తవ రామస్య ప్రేష్యభావం గమిష్యతి || ౧౧
హృష్టాః ఖలు భవిష్యన్తి రామస్య పరమాస్స్త్రియః |
అప్రహృష్టా భవిష్యన్తి స్నుషాస్తే భరతక్షయే || ౧౨
తాం దృష్ట్వా పరమప్రీతాం బ్రువన్తీం మన్థరాం తతః |
రామస్యైవ గుణాన్దేవీ కైకేయీ ప్రశశంస హ || ౧౩
ధర్మజ్ఞో గురుభిర్దాన్తః కృతజ్ఞస్సత్యవాక్ఛుచిః |
రామో రాజ్ఞ స్సుతో జ్యేష్ఠో యౌవరాజ్యమతోర్హతి || ౧౪
భ్రాతృ్భృత్యాంశ్చ దీర్ఘాయుః పితృవత్పాలయిష్యతి |
సన్తప్స్యసే కథం కుబ్జే! శ్రుత్వా రామాభిషేచనమ్ || ౧౫
భరతశ్చాపి రామస్య ధ్రువం వర్షశతాత్పరమ్ |
పితృపైతామహం రాజ్యమవాప్తా పురుషర్షభః || ౧౬
సా త్వమభ్యుదయే ప్రాప్తే వర్తమానే చ మన్థరే! |
భవిష్యతి చ కల్యాణే కిమర్థం పరితప్యసే || ౧౭
యథా మే భరతో మాన్యస్తథా భూయోపి రాఘవః |
కౌశల్యాతోతిరిక్తం చ సోనుశుశ్రూషతే హి మామ్ || ౧౮
రాజ్యం యది హి రామస్య భరతస్యాపి తత్తదా |
మన్యతే హి యథాత్మానం తథా భ్రాతృశ్చ రాఘవః || ౧౯
కైకేయీవచనం శ్రుత్వా మన్థరా భృశదుఃఖితా |
దీర్ఘముష్ణం చ వినిశ్వస్య కైకేయీమిదమబ్రవీత్ || ౨౦
అనర్థదర్శినీ మౌర్ఖ్యాన్నాత్మానమవబుధ్యసే |
శోకవ్యసనవిస్తీర్ణే మజ్జన్తీ దుఃఖసాగరే || ౨౧
భవితా రాఘవో రాజా రాఘవస్యాను యస్సుతః |
రాజవంశాత్తు కైకేయి భరతఃపరిహాస్యతే || ౨౨
న హి రాజ్ఞస్సుతా స్సర్వే రాజ్యే తిష్ఠన్తి భామిని! |
స్థాప్యమానేషు సర్వేషు సుమహాననయో భవేత్ || ౨౩
తస్మాజ్జ్యేష్ఠే హి కైకేయి రాజ్యతన్త్రాణి పార్థివాః |
స్థాపయన్త్యనవద్యాఙ్గి గుణవత్స్వితరేష్వపి || ౨౪
అసావత్యన్తనిర్భగ్నస్తవ పుత్రో భవిష్యతి |
అనాథవత్సుఖేభ్యశ్చ రాజవంశాచ్చ వత్సలే || ౨౫
సాహం త్వదర్థే సమ్ప్రాప్తా త్వం తు మాం నావబుద్ధ్యసే |
సపత్ని వృద్ధౌ యా మే త్వం ప్రదేయం దాతుమిచ్ఛసి || ౨౬
ధ్రువం తు భరతం రామః ప్రాప్య రాజ్యమకణ్టకమ్ |
దేశాన్తరం వా నయితా లోకాన్తరమథాపి వా || ౨౭
బాల ఏవ హి మాతుల్యం భరతో నాయితస్త్వయా |
సన్నికర్షాచ్చ సౌహార్దం జాయతే స్థావరేష్వపి || ౨౮
భరతస్యాప్యనువశశ్శత్రుఘ్నోపి సమం గతః |
లక్ష్మణో హి యథా రామం తథాసౌ భరతం గతః || ౨౯
శ్రూయతే హి ద్రుమః కశ్చిచ్ఛేత్తవ్యో వనజీవిభిః |
సన్నికర్షాదిషీకాభిర్మోచితః పరమాద్భయాత్ || ౩౦
గోప్తా హి రామం సౌమిత్రిర్లక్ష్మణం చాపి రాఘవః |
అశ్వినోరివ సౌభ్రాత్రం తయోర్లోకేషు విశ్రుతమ్ || ౩౧
తస్మాన్న లక్ష్మణే రామః పాపం కిఞ్చిత్కరిష్యతి |
రామస్తు భరతే పాపం కుర్యాదితి న సంశయః || ౩౨
తస్మాద్రాజగృహాదేవ వనం గచ్ఛతు తే సుతః |
ఏతద్ధి రోచతే మహ్యం భృశం చాపి హితం తవ || ౩౩
ఏవం తే జ్ఞాతిపక్షస్య శ్రేయశ్చైవ భవిష్యతి |
యది చేద్భరతో ధర్మాత్పిత్ర్యం రాజ్యమవాప్స్యసి || ౩౪
స తే సుఖోచితో బాలో రామస్య సహజో రిపుః |
సమృద్ధార్థస్య నష్టార్థో జీవిష్యతి కథం వశే || ౩౫
అభిద్రుతమివారణ్యే సింహేన గజయూథపమ్ |
ప్రచ్ఛాద్యమానం రామేణ భరతం త్రాతుమర్హసి || ౩౬
దర్పాన్నిరాకృతా పూర్వం త్వయా సౌభాగ్యవత్తయా |
రామమాతా సపత్నీ తే కథం వైరం న శాతయేత్ || ౩౭
యదా హి రామః పృథివీమవాప్స్యతి |
ప్రభూతరత్నాకరశైలపత్తనామ్ |
తదా గమిష్యస్యశుభం పరాభవం |
సహైవ దీనా భరతేన భామిని! || ౩౮
యదా హి రామః పృథివీమవాప్స్యతి |
ధ్రువం ప్రణష్టో భరతో భవిష్యతి |
అతో హి సఞ్చిన్తయ రాజ్యమాత్మజే |
పరస్య చైవాద్య వివాసకారణమ్ || ౩౯
ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే అయోధ్యాకాణ్డే అష్టమస్సర్గః
Ayōdhyākāṇḍa - Aṣṭama Sargaḥ
mantharā tvabhyasūyāināmutsṛjyābharaṇaṃ ca tat |
uvācēdaṃ tatō vākyaṃ kōpaduḥkhasamanvitā || 1
harṣaṃ kimidamasthānē kṛtavatyasi bāliśē |
śōkasāgaramadhyasthamātmānaṃ nāvabudhyasē || 2
manasā prahasāmi tvāṃ dēvi! duḥkhārditā satī |
yacchōcitavyē hṛṣṭāsi prāpyēdaṃ vyasanaṃ mahat || 3
śōcāmi durmatitvaṃ tē kā hi prājñā praharṣayēt |
arēssapatnīputrasya vṛddhiṃ mṛtyōrivāgatām || 4
bharatādēva rāmasya rājyasādhāraṇādbhyam |
tadvicintya viṣaṇṇāsmi bhayaṃ bhītāddhi jāyatē || 5
lakṣmaṇō hi mahēṣvāsō rāmaṃ sarvātmanā gataḥ |
śatrughnaścāpi bharataṃ kākutsthaṃ lakṣmaṇō yathā || 6
pratyāsannakramēṇāpi bharatasyāiva bhāmini! |
rājyakramō viprakṛṣṭastayōstāvatkanīyasōḥ || 7
viduṣaḥ kṣatracāritrē prājñasya prāptakāriṇaḥ |
bhayātpravēpē rāmasya cintayantī tavātmajam || 8
subhagā khalu kāusalyā yasyāḥ putrō'bhiṣēkṣyatē |
yauvarājyēna mahatā śvaḥ puṣyēṇa dvijōttamāiḥ || 9
prāptāṃ sumahatīṃ prītiṃ pratītāṃ tāṃ hatadviṣam |
upasthāsyasi kāusalyāṃ dāsīvattvaṃ kṛtāñjaliḥ || 10
ēvaṃ cēttvaṃ sahāsmābhistasyāḥ prēṣyā bhaviṣyasi |
putraśca tava rāmasya prēṣyabhāvaṃ gamiṣyati || 11
hṛṣṭāḥ khalu bhaviṣyanti rāmasya paramāsstriyaḥ |
aprahr̥ṣṭā bhaviṣyanti snuṣāstē bharatakṣayē || 12
tāṃ dṛṣṭvā paramaprītāṃ bruvantīṃ mantharāṃ tataḥ |
rāmasyāiva guṇāndēvī kaikēyī praśaśaṃsa ha || 13
dharmajñō gurubhirdāntaḥ kr̥tajñassatyavāk-chuciḥ |
rāmō rājñassutō jyēṣṭhō yauvarājyamatō'rhati || 14
bhrātṛbhṛtyāṃśca dīrghāyuḥ pitṛvatpālayiṣyati |
santapsyasē kathaṃ kubjē! śrutvā rāmābhiṣēcanam || 15
bharataścāpi rāmasya dhruvaṃ varṣaśatātparam |
pitṛpāitāmahaṃ rājyamavāptā puruṣarṣabhaḥ || 16
sā tvaṃ abhyudayē prāptē vartamānē ca mantharē! |
bhaviṣyati ca kalyāṇē kimarthaṃ paritapyasē || 17
yathā mē bharatō mānyastathā bhūyō'pi rāghavaḥ |
kāusalyātō'tiriktaṃ ca sō'nuśuśrūṣatē hi mām || 18
rājyaṃ yadi hi rāmasya bharatasyāpi tattadā |
manyatē hi yathātmānaṃ tathā bhrātṛśca rāghavaḥ || 19
kaikēyīvacanaṃ śrutvā mantharā bhṛśaduḥkhitā |
dīrghamuṣṇaṃ ca viniśvasya kaikēyīmidaṃ abravīt || 20
anarthadarśinī māurkhyānnātmānamavabudhyasē |
majjan tēē śōkav-yasanav istēēṛṇē duk h asāgarē || 21
b h av i tā rāghavō rājā rāghavas-yānu yas-su t ah |
rājavan śā t tu kāikēy i b h ara t ah par i hās-ya tē || 22
na h i rājñas-su tās-sarvē rāj-yē t iṣṭ h an t i b hām in i! |
st hāp-yamānēṣu sarvēṣu sumahānanayō b h avē t || 23
tasmāj-jyēṣṭ h ē h i kāikēy i rāj-ya tan t rāṇ i pāṛt h ivāḥ |
st hāpa yan t-yanavad-yāṅg i guṇava t-sv i tarēṣ vap i || 24
asāv-a t yan tan irb h agnas-tava pu t rō b h av iṣ-ya t i |
anā t h ava t suk h ē b h-yaśca rājavan śācca vatsalē || 25
sā haṃ t vadar t h ē samprāp tā tvaṃ tu māṃ nāvabud d h-yasē |
sapa tn i vṛd d hāu yā mē tvaṃ pradē-yaṃ dā tum icchas i || 26
d h ruvaṃ tu b h ara taṃ rāmah prāp-ya rāj-yam akaṇṭakam |
dēśān taraṃ vā na y i tā lōkān tar am a t hāp i vā || 27
bā la ēva h i mā t u l-yaṃ b h ara tō nāy i tas-t va-yā |
sann ikarṣācca sāu hāṛdaṃ jā-ya tē st hāvarēṣ vap i || 28
b h ara t as-yāp-yanuvaśas-śat rughnō'p i samaṃ ga t ah |
lakṣmaṇō h i ya t hā rāmaṃ ta t hā sāu b h ara taṃ ga t ah || 29
śrū-ya tē h i drumaḥ kaścic-c hē t tav-yō vanajēēv ib h iḥ |
sann ikarṣād-iṣēēkāb h ir mōc i t ah paramādb h ayāt || 30
gōp tā h i rāmaṃ sāum i t rir-lakṣmaṇaṃ cāp i rāghavah |
aśv i nōr iva sāub h rā t raṃ ta yōr lōkēṣu v iśru tam || 31
tasmān-na lakṣmaṇē rāmah pāpaṃ kiñci t kar iṣ-ya t i |
rāmas tu b h ara tē pāpaṃ k uṛyād i t i na san śayah || 32
tasmād-rājagr̥ hād ēva vanaṃ gacc h a t u tē su t ah |
ē tad-d h i rōca tē mah-yaṃ b hṛśaṃ cāp i h i taṃ tava || 33
ēvaṃ tē jñā t ip akṣas-ya śrē-yaścāiva b h av iṣ-ya t i |
yad i cēd b h ara tō d h aṛmā t p i t r-yaṃ rāj-yam avāp-s-yas i || 34
sa tē suk hōc i tō bā lō rāmas-ya sa ha jō r ip uḥ |
samṛd d hāṛt h as-ya naṣṭāṛt h ō jēēv iṣ-ya t i ka t h am vaśē || 35
ab h idru tam ivāraṇ-yē sin hēna gaja yū t h apam |
pracc hād-yamānaṃ rāmēṇa b h ara taṃ t rā tum arhasi || 36
darpā n-n i rākr̥ tā pūṛvaṃ t va-yā sāub hāg-yava t ta-yā |
rāmamā tā sapa tnēē tē ka t h am vāiraṃ na śā ta yē t || 37
yadā h i rāmah pr̥ t h ivēēm avāp-s-ya t i
pra b h ū tara tnākar aśāilapa t tanām |
tadā gam iṣ-yas-yaśu b h am parā b h avaṃ
sa hāiva dēēnā b h ara tēna b hām in i! || 38
yadā h i rāmah pr̥ t h ivēēm avāp-s-ya t i
d h ruvaṃ praṇaṣṭō b h ara tō b h av iṣ-ya t i |
a tō h i sañcin taya rāj-yamā tmajē
paras-ya cāivad-ya v ivāsakār aṇam || 39
iti śrīmadrāmāyaṇē vālmīkīyē ādikāvyē ayōdhyākāṇḍē aṣṭamasargaḥ